CAMPBELL
COLLEOTiON
Digitized by the Internet Archive
in 2011 with funding from
University of Toronto
http://www.archive.org/details/adamvonbremenhamOOadam
CAMPBELL
COLLECTION
ADAM VON BREMEN,
HAMBURGISCHE
KIRCHENGESCHICHTE.
DRITTE AUFLAGE
HERAUSGEGEBEN VON
BERNHARD SCHMEIDLER.
HANNOYER UND LEIPZIG
HAHNSGHE BUGHHANDLUNG.
1917.
INHALTS VER ZEICHNIS.
Seite
Einleitung VII—LXVIII
§ 1. Die Handschriften und ihr Stammbaum . VII— XXXIV
§ 2. Textgeschiehte und Bestandteile des Werkes.
JEinige Ausschreiber XXXIV— XL V
§ 3. Die bisherigen Ausgaben und die Grttfid-
sdtze der neuen XLV—LII
§ 4. Adams Leben LII — LVII
§ 5. Die Quellen und die Entstehungszeit des
WerJces LVII-LXVII
Verzeichnis wiederholt wnd abgekiirzt angefulir-
ter Quellen und Bucher L XVII I
Adams Gesta Hammaburgensis ecdesiae pontificum . . 1 — 283
Anhang: Insulae Britannicae 284 — 286
Berichtigungen, Nachtrdge 287. 288. 353
Namenregister . 289 — 323
Wort- und SacJiregister 324 — 353
MAR 8 im^
CAMPBELL
COLLECTION
EINLEITUNG.
Fur die Neubearbeitung der Gesta Hammaburgensis ec-
clesiae pontifictim des Adam von Bremen bot gro^e Schwierig-
keiten die Klassifizierung der Handschriften, der en Lesarten
6 einerseits eine deutliche, klassenmd/Sige Konstanz zeigen, an-
dererseits wieder in auffallender Weise wechseln und dem
Klassencharakter widersprechen. Als Losung der Schwierig-
keiten ergaben sich Ansichten, die auf die Entstehung und
Entwicklung des Werkes helles Licht werfen, die Herkunft und
10 den Ursprung der einzelnen Bestandteile meist mit Sicher-
Jieit aufkldren und audi fiir die sachliche Auffassung vieler
Stellen von Wert sein konnen und unter Umstdnden ent-
scheidendes Gewicht beanspruchen dilrfen. Im folgenden
wird daher als Grundlage alles ubrigen zundchst eine genaue
15 Beschreibung der Handschriften nach ihren du/^eren, graphi-
schen, und inneren, textlichen, Eigenschajten dargeboten.
§ 1. Die Handschriften und ihr StaTnfribaum.
Drei Klassen der Handschriften lassen sich unterschei-
den. A, B und G. Alle Handschriften A haben 1) im Texte
20 eine erhebliche Anzahl von Sdtzen und Abschnitten weniger'^
als alle anderen Handschriften, dafilr eine geringere Anzahl
Sdtze und Worte, die den anderen Texten fehlen^; 2) sie
bieten in den Teilen, die sie mit BG gemeinsam haben,
einen vielfach anderen Text als jene; 3) die Wiener Hand-
25 schrift (Al), die wichtigste der Klasse, hat kein einziges
Scholion, wdhrend A 2 und A 3 geraeinsam mit BG der en
eine ganze Anzahl bringen. Die sachliche Erkldrung dieser
grundlegenden Erscheinungen wird weiterhin in § 2 nach
der Beschreibung der Handschriften zu entwickeln sein.
30 1) Die in A fehlenden Teile sind in dieser Ausgdbe ebenso wie
bereits in den vorigen von Lafpenberg in eckige Klammern [ ] ein-
geschlossen. 2) Das Fehlen dieser Bestandteile von A in BC ist,
wenn sie gro^eren Umfang oder besondere Bedeutung haben, in der Aus-
gdbe durch Sternnoten gekennzeichnet.
VIII M. ADAM BREMENSIS
A 1 (Lappenberg n. 1) ist die Handschrift n, 521 der
Wiener Hofbibliothek'^. Sie ist um die Wende des 12. und
IS. J ahrhunderts geschrieben, fast durchweg von einer Hand^.
Besondere graphische Eigentilmlichkeiten^ der Handschrift
sind, dafi sie oft die Endsilbe nr fortld/St * oder mit us ver- &
wechselt^, und mehrmals Wortbildungen mit ex schreibt^,
wo tra oder trans zu erwarten ware bzw. von den anderen
Handschriften geboten wird'^. Hduflg ist ferner die Ver^
wechselung von a und o^, nicht selten die von a und u*,
die Abkilrzung m filr modi oder modum i^, Schreibungen wie lo
f ecer filr f ecerit ^^, Verdoppelung des s im Inner en von Wor-
1) Tabulae codicum ... in bibliotheca Palatina Vindobonensi as-
servatorum 7, 8. 88. Beschreibungen der Handschrift und des Textes
gaben Pertz, Archiv III, 650—667; Lappenberg, Archiv VI, 836—839.
Zur GeschicMe der Handschrift vgl. Kohlmann S. 52—55. Ein Faksimile 15
der Haupthand in SS. VII, Tafel zu S. 76. 2) Neben der Haupt-
hand ist wM Sicherheit zundchst eine zweite Hand zu unterscheiden, die
I, 60 (62), S, 58, Z. 7: vestigia bis I, 62 (64), 8. 59, Z. 25: aegritudine
geschrieben hat; einer dritten gehoren II, 3, 8. 62, Z. 10: Otto bis 8. 63,
Z.2: compressit an. Ferner von 11,22 (19), 8. 79, Z. 20: tribus bis 8. 80, 20
Z. 12: Greciae, ebenda von Sicut bis II, 24 (21), 8. 82, Z. 6: Francorum
sind andere 8chriftcharaktere bemerkbar, die aber zum Teil einander sehr
dhnlich und schwer voneinander zu unterscheiden sind, fast ineinander
uberzugehen scheinen. 8. 82, Z. 6 mit regibus setzt wieder deutlich die
Haupthand ein, die das Werh dann zu Ende gefiihrthat. 3) Beindufier- 25
liche Orthographica sind unten§3,8. XLIX zusaminengestellt. 4) I, 2,
8. 5, N. q; 39 (41), 8. 42, N. s. ///, 20 (19), 8. 163, N. x; 26 (25),
8. 168, N. h; 45 (44), 8. 188, N. q; 62 (61), 8. 208, N. n. IV, 18,
8. 245, N. g. 5) II, 1, /S. 61, N.-p; 52 (50), aS. 113, N. g. ///, 37
(36), S. 180, iV. p; 55 (54), 8. 199, iV. c; 61 (60), 8. 206, i\^. d; ?;.gZ. awc/^ 30
///, 38 (37), 8. 181, N. f. /F, 23, 8. 254, iV. b; 32 (31), 8. 265, .V. k.
6) ///, 64 (63), 8. 211, Z. 3 mi7 iV. d; 68 (67), 8. 215, Z. 6 mit N. h.
/F, 23, 8. 254, Z. 11 mit N. t. /7^ 7F, 8, /S. 236, Z. 5 mif iV^ * schreibt
A 1 peregit, wo A 2. BC exegit haben; II, 79 (75), >S^. 137, N. t: recepit
^ 1, excepit BG. Vgl. auch III, 12 (11), 8. 153, N. 1. 7) i)a/? ^ 1 35
ofter ^ a^i falscher 8telle schreibt, teilt es mit vielen Handschriften des Mittel-
alters, besonders auch der Wende des 12. und 13. Jahrhunderts: vgl. I, 24
(26), 8. 30, N.i; 49 (51), 8. 49, N. k. //, 6 (5), 8. 65, iV^. e ; 21 (18), 8. 77,
iV. m; 22 (19), 8. 80, Z. 35, .V. c; 69 (67), 8. 131, N.i; 82 (78), /S. 139,
N.c',8. 140, i\^. s; 141, N. w. ///, 46 (45), 8. 189, .V. y : 50 (49), 8. 193, 40
i\^ b; 51 (50), 8. 195, iV^. m; 59 (58), 8. 205, i\^. q; 68 (67), 8. 215, N. e.
/F, 32 (31), 8. 265, iV^. r. 8) /, 14 (15), 8. 19, N. n. //, 2 aS. 62, N. b;
11 (9), ^.68,i\r.g; 17 (15), ^.73, iV.d; 21 (18), /S^. 78, iV^. 1; 22 (19), /S*. 79,
iV^. r ; 61 (59), 8. 120, iV. r ; 70 (68), 8. 132, N. m. ///, 37 (36), 8. 180, i\^. t ;
56 (55), 8. 202, iV^. e. 9) 7, 39 (41), 8. 42, iV^. 1; 61 (63), 8. 59, N. c. 45
///, 47 (46), 8. 190, i\^. i; 56 (55), 8. 201, Z. 39, iV^. e; 66 (65), 8. 213,
iV. f. i. Vgl. dazu III, 62 (61), 8. 208, i^^. f. /F, 1, 8. 227, i\^. t. 10) 1, 2,
8. 5, N. g. II, 58 (56), 8. 118, N. n. ///, 2, aS. 144, i\^. k ; 49 (48), 8. 191,
i\^. e; 63 (62), 8. 209, i\^. d. 11) ///, 27 (26), 8. 170, Z. 39, iV^. a;
63 (62), 8. 209, xA^. m; 69 (68), 8. 215, N. c. /F, 21, aS. 252, N. p. 50
EINLEITUNG § 1. IX
ten wie transsitus statt transitus^. Durchgehend ist die
Schreibung nqnam, ncupare filr nunquam, nuncupare^,
ferner die Neigung, t filr c zu schreiben^, z. B. Bethemi
statt Bechemi, cetus filr cecus, lutus filr lucus, amiticia*
5 undAlinliches mehr. NicJit selten finden sich Korrekturen
und tiberschreibiingen in der Handschrift, deren Ursprung oft
schwer zu bestimmen ist, Manche rilhren sicher vom Schreiber
der Handschrift her^, der Ursprung anderer mufi — z. T. aus
sogleich zu erwdhnenden Griinden — unbestirnmt bleiben^,
10 eine dritte Reihe"' kann entschieden anderen, ganz oder fast
ganz gleichzeitigen Hdnden zugewiesen werden, ohne dafi dabei
die Hand^ eines einheitlichen, bestinimt nach der Vorlage
arbeitenden Korrektors ^ sicher erkannt werden konnte. Viele
Vber schreibung en si7id nachtrdglicJi bei anderer Handstel-
15 lung mit spitzer Feder zwischen die Zeilen so eingefilgt wor-
den, dap sich ilber dieGleichheit oder Verschiedenheit der Hand
mit der des Haupischreibers d^i/Serst schwer urteilen IdfSt,
darunter finden sich manche von sachlicher Bedeutung oder
Wichtigkeit filr den Stammbaum der Handschriften^/
io Al ist die einzige Handschrift der A-Klasse, die das
ganze Werk bietet, die einzige, die keinerlei Scholien und
1) /, 64 (56), 8. 65, N. d. 77, 10 (9), S. 67, N. d. 777, 58 (57),
S. 204, Z. 38, N. a. IV, 1, S. 227, Z. 41, N. d. 2) 7, 18 (20),
S. 25, N. vfi 33 (35), S. 37, N. d. 77, 2, 8. Q2, N. i; 82 (78),
25 8. 141, N. n. Ill, 5, 8. 147, N. 1 usw. 3) 7, 12 (13), 8. 15, N. a;
60 (62), 8. 58, N. v. 77, 1, 8. 61, N. d; 22 (19), 8. 81, N. g. 777, 41
(40), 8. 184, N. d/ 4) 77, 49 (47), 8. 110, N. x; 56 (54), 8. 117,
N. e; 75 (73), 8. 135, N. d. 777, 11 (10), 8. 151, N. e; 18 (17), 8. 161,
N. p; 29 (28), 8. 172, N. f ; 41 (40), >S'. 184, N. g; 42 (41), 8. 185, N. f.
30 5) 7, 25 (27), 8. 31, N. *; 50 (52), 8. 51, N. b. 77, 21 (18), 8. 77,
N. *. **; 8. 78, N. *; 31 (29), 8. 92, N. *; 93, N. *. 777, 15 (14), 8. 156,
iV^. x; 46 (45), 8. 189, Z. 37, N. g; 58 (57), 8. 204, Z. 39/40, N. e.
IV, 19, 8. 248, N. m; 21, 8. 252, Z. 26, N. s^; Z. 39, iV^. d; 23, /S. 254,
iV. t. 6) 7, 11 (12), >S. 12, N.o; 12 (13), ;S. 14, N.i; 21 (23),
-35 8. 27, iV. e; 22 (24), 8. 28, iV. x; 47 (49), 8. 48, iV. *; 63 (55), 8. 54,
iV^. h. 77, 3, 8. 63, iV^. e; 26 (24), 8. 86, iV^. 1; 30 (28), 8. 91, i^. h;
53 (51), 8. 113, N. 1; 61 (59), ^. 121, N. *. 777, 13 (12), 8. 154, .V. b;
28 (27), 8. 172, i\^. c; 56 (55), 8. 202, N. 1; 62 (61), aS. 207, N. p;
68 (67), 8. 215, iV. h. 77, 16, 8. 244, A^ m; 18, 8. 246, i\r. h; 37 (36),
40 8. 274, iV^. b ; 39 (38), /S. 275, N. c ; Epilog V. 21, /S. 281, N. t. 7) 7, 12
(13), 8. 14, iV^. i ; 57 (59), 8. 56, N. d. 77, 64 (62), 8. 124, iV. i ; 78 (74),
8. 136, iV^. V. 777, 12 (11), 8. 153, N. 1; 17 (16), 8. 169, iV^. w; 39 (38),
8. 182, _Z. 37, N. a; 52 (51), /S. 196, N, n. 8) Jwr eine groj^ere
Tdtigkeit eines solchen ist schon darum kein Baum, weil der 8chreiher
45 selber meist sehr exakt und korrekt gearbeitet hat. 9) 7, 47 (49),
8. 48, N. *. II, 53 (61), 8. 113, N. 1; 61 (69), 8. 121, N. *. 777, 13
(12), 8. 154, i\^. b; 28 (27), 8. 172, A', c.
X M. ADAJM BREMENSIS
Tceinen cler die BC-Hss. charaJcterisierenden Sdize'^ im Text
hat. DaB dieses Weniger gegeniiher BC nicM auf Aus-
lassung aus FliicMiglceit berulit und nicht ein Mangel ist,
ergibt sich daraus. da/] der A-Text uberall in sicli geschlossen,
ilberalP verstdndlich und einwandfrei ist. Andererseits sind t
die in A 1 oder A 1 — 3 ilber BC liinaus uberscTiussigen
Sdtze an manchen Stellen deutlich erkennbar nachtrdgliche
Einschaltungen ^. Dieser A-Text ist an vielen Stellen eckiger,
ungeschickter, grammatisch weniger korrekt als die Texte BC,
aber er entspricht fast stets^ dem Wortlaut der von Adam lo
benutzten Quellen^ besser als BC und er zeigt uberall den
in sick konstanten, leicht erfa/^baren Sprachgebrauch einer
schriftsteUerischen Individualitdt^. Zahlreich sind die Stellen,
an denen BC in solcher Weise von A abweichen'^, da/] ein
Mi/Sverstdndnis^ des ursp7'iinglichen Textes oder ein Fehler 15
durch Verhoren^ oder Verlesen^^ ganz offenbar ist oder eine
bewuf^te Anderung auf Grund eines Mipverstdndnisses oder
einer Verlesung anzunehmen ist^'^. Fehlt es andererseits nicht
an Fdllen, wo in A 1 Worte und Satzteile des Textes durch
offenbares Versehen in sinnstorender Weise ausgelassen^^ oder 20
entstellt ^^ sind, die durch BC ergdnzt oder berichtigt werden,
1) Von denen einige in A 2.3 auftauchen; vgl. unten S. XIII, Z. 14
mit N. 3. 2) Vielleicht die einzige Ausnahme der Auslassung eines jiir
den Zusammenhung notwendigen Satzes ist unten III, 37 (36), S. 180,
N. f behandelt.^ 3) Vgl. Ill, 8, S. 149, N. *. ** mit N. 9. IV, 3, S. 231, 25
N. *. ** m.it N. 4. Sachliche Bereicherungen des Textes in A, die sich
aber gut einfilgen, vgl. z. B. Ill, 7, S. 148, N. 1; 33 (32), S. 175, N. q.
4) tjber einige bedeutungslose Ausnahmen vgl. unten S. XXIX, N. 2.
5) Vgl. I, 6, S. l,N.d; 13 (15), S. 18, N. i; 41 (43), S. 44, N. h. II,
19 (16), S. 75, N. i. 6) Einige Bemerkungen ilber Adams Sprach- 30
gebrauch vgl. unten S. XXXVIII, mit N. 6. 7. 7) In manchen der in den
folgenden vier Anmerkungen aufgezdhlten Fdlle wird man vielleicht zivei-
feln konnen, ob ein Fehler durch sachliches Mijiverstdndnis oder durch
Verhoren oder Verlesen oder durch bewufite Anderung vorliegt. Ich glaubte
doch zweckmd,6ig diese Gruppen bilden und die Fdlle mit iiberiviegender 35-
Wahrscheinlichkeit auf sie verteilen zu konnen. 8) /, 12 (13), S. 14,
N. d; 39 (41), S. 42, N. u. w. II, 9 (8), S. 67, N. f ; 26 (23), S. 85,
N. k. Ill, 18 (17), S. 162, N. b; 40 (39), S. 183, N. k. 9) /, 1,
S. 6, N. a. //, 36 (34), S. 97, N. 1; 37 (35), S. 98, iV. b; 48 (46), S. 108.
N. h; 57 (55), S. 117, N. z; 62 (60), S. 122, N. g; 73 (71), S. 134, 40
N. t. ///, 43 (42), S. 186, Z. 35, N. d. 10) //, 50 (48), S. Ill,
'N. X. ///, 49 (48), S. 192, N.h; 51 (50), S. 194, N. r; 64 (63), S. 210,
N. t. IV, 19, S. 247, N. h. Vgl. I, 21 (23), S. 27, N. i. k. 11) //, 61
(59), S. 121, N. 1. m. Ill, 2, S. 145, N. d. g; 52 (51), S. 196, N. k und
N.5. Vgl. II, 21 (18), iS'. 76, N.u. 12) Praejatio S.\, N.e;ib
I, 7 (8), S. 9, N. a. c; 27 (29), S. 32, N.h; 29 (31), S. 35, ^. c; 47 (49),
S. 47, N. b usiv. 13) Praefatio S. 2, N. f. m; 7, 1, /S. 4, iV^. a. d;
4, S.l, N. q; 7, S. 8, N. k; 10 (11), S. 11, N. q usw.
EINLEITUNG § 1. XI
SO ist da das geringe Alter unserer Handschrift von etwa
1200 zu berilcksichtigen ; auf dem Wege bis zii ihr und bei
ihrer Entstehung konnte der Text wolil Entstellungen er-
leiden. Nicht in alien Fallen hann man mit Sicherheit ent-
5 scheiden, ob Worte, die in A 1 (bzw. audi A 2, 3) stehen^
in BG fehlen, wirklich in den Text gelioreji oder aber spdtere
Zusdtze in A sind ^; oder audi umgekeJirt^ ob nidit Worte, die
in A 1 (bzw. audi A 2. 3) fehlen, in BC dagegen stehen^
fehlerhafte Auslassungen in A sind^. Ferner hat A 1 (im
10 vierten Budie mit A 2. 3) eine Anzahl ganze, in sich ab-
geschlossene Sdtze, die in BC fehlen ^ oder am Rande stehen *►
Endlich finden sich in A 1 Worte ilber der Zeile, Uber-
schreibungen^ verschiedenster Art: 1) solche, die in BC im
Texte wiederkehren ^ ; 2) andere (z. T. gemeinsam mit A 2),
^^ die in BC sich nicht im Text finden'^; 3) solche, die in
einzelnen Handschriften von BC ebenfalls Interlinearglossen
sind, in anderen im Texte stehen, in iveiteren fehlen^;
4) solche, die in einigen Handschriften BC im Texte wieder-
kehren, in anderen nicht, aber nirgends sonst Interlinear-
20 glossen sind^.
1 ) Das kann bei erster Erivdgung der Textverlidltnisse als moglich er-
scheinen, mit versckiedenen Graden von WaJirscheinlichkeit, z. B. bei /, 12
(13), S. 17, N. *; 51 (53), S. 52, N. a; 53 (55), S. 55, N. a. //, 3, S. 64,
N. k; 28 (26), S. 87, N. b; 36 (34), S. 97, N. *. ///, 20 (19), S. 163,
25 N.y; 34 (33), S. 176, N. t. Ich bin in fast alien Fallen ndherer Unter-
suchung zu dem Ergebnis gelangt, da/S der A-Text in A 1 jilr vollauf
zuverldssig anzusehen und jedenfalls die Annahme gro/^erer Interpola-
tionen von sachlicher Bedeutung auszuschliefien ist. Kleine Worte ohne
Bedeutung sind wohl hier und da in A 1 fehlerhaft hinzugefiigt worden,
30 vgl. II, 21 (18), S. 76, N.i; III, 3, S. 145, N.h; 24: (23), S. 167, N. f.
2) Das ware aufier in den oben S.'K, Z. 20, mit N.\2 erwdhnten sicheren
Fallen mit verschieden groj^er Wahrscheinlichkeit noch moglich z. B. bei
I, 22 (24), S. 29, i\^. a. c; 51 (53), S. 52, N. e; 52 (54), S. 52, N. e.
//, 42 (40), S. 103, N.a; 57 (55), S. 118, N.i; 68 (66), S. 129, N. k;
35 74 (72), S. 134, N.h; 79 (75), S. 137, N. o; 82 (78), S. 140, N. k.
///, 17 (16), S. 159, N.k; 37 (36), S. 179, N.d; S. 180, i^. 1; 41 (40),
S. 184, N. c; 4:1 (46), S. 189, N. * mit N.I; 68 (07), 8. 214, N. e.
IV, 18, S. 245, N, a. f ; 20, S. 248, N. c. g; S. 249, N. s; 30 (35), S. 272,
N. V. b. 3) ///, 8, S. 149, N. **, vgl. N. *. IV, 3, S. 231, N. *, vgl.
40 N. **; 10, S. 238, N. *; 25, S. 257, N. *; 31 (30), S. 263, N. **; S. 264,
N. *. 4) ///, 67 (66), S. 214, N. g. IV, 19, S. 248, iV. e; 30 (29),
S. 263, N. *; 32 (31), S. 266, N. *. 5) Oben S. IX, Z. 5ff. mit N. 5-7
sind sie vollzahlig nach der verscMedenen graphischen Herkunft ohne
Rilcksicht auf die inhaltliche Bedeutung zusammengesiellt. 6) I, 50
45 (52), S. 51, N.h; vgl. I, 47 (49), 8. 48, N. *. //, 53 (51), 8. 113, N. 1;
61 (59), 8. 121, N. *. 7) 7, 25 (27), 8. 31, N. *. II, 21 (18),
8. 11, N. *. **; 8. 78, N. *; 31 (29), 8. 92, N. *; 93, N. *. 8) ///,
13 (12), 8. 154, N. b; vgl IV, 20, 8. 249, A\ f. h. 9) III, 15 (14),
8. 150, iS^. x; 28 (27), 8. 172, iV^. b. c; 58 (57), 8. 204, Z. 39, iV. e.
XII M. ADAM BREMENSIS
Die wichtigsten der Jiier heschriebenen Eigenschaften,
ndmlich der iyi sich glatte ZusammenJiang des stoffdrmeren
Textes, die Einheit und der Charakter der Sprache, hegrun-
den den von Pertz und Lappenberg mit Recht aufgestellten
Satz, dap A 1 eine dltere, erste Fassung des Adamschen 5
Werkes enfhdlt, wdhrend die Handschriften BC eine jiingere
Form bieten. A 1 ist daher noch genauer als bisher der
neuen Ausgabe zugrunde gelegt worden^.
A 1 ^ (Lappenberg n. IbJ ist der codex Vaticanus
n. 2010, i7n Jahre 1451 geschrieben. Bereits Pertz^ erkannte 10
ihn als eine Abschrift der Wiener Handschrift, die Photo -
graphien einiger Seiten, die ich im J. 1910 aus Rom zur
Nachprilfung erhielt^, bestdtigten lediglich sein Urteil.
A 2 (Lappenberg n. 6) ist die Handschrift der Uni-
versitdtsbibliothek zu Leiden Codex Vossianus Latinus, 4^, 15
n. 123, einsi in der Bibliothek des Isaak Voss n. 206. A 2
ist um 1100 geschrieben^, zdhlt 10 Blatter und besteht aus
zwei Teilen. Der erste Teil enthdlt Buch II, Kap. 16 (14)
bis 22 (19) und steht auf Blatt 1 — 2^, der zweite Teil auf
Blatt 3 — 10 enthdlt das vierte Buch. Beide Teile sind von 20
verschiedenen Schreibern geschrieben^, die jetzt durch Be-
schneiden auf gleiches Format gebrachten Bldtter^ waren
ursprilnglich nicht gleich gro^; denn im zweiten Teil sind
die Scholien am Rande zum Teil durch Beschneiden zer-
stort^, im ersten sind sie bei gleichem Schnitt unversehrt 25
1) Ich durfte die Handschrift in den Jahren 1909—1910 lange
Zeit in Leipzig henutzen. Eine wesentliche Ergdnzung mid Hilfe waren
mir au/^erdem die alien Kollationen von Pertz ^ die in der vorigen Aiis-
gabe nicht voUauf verwertet waren, dann Auskiinfte auf einzelne spdtere
Anfragen durch die Verwaltung der Wiener Bibliothek und Herrn Pro- 30
fessor HirscJi. 2) Archiv V, 153 — 155. Vgl. Codices Vaticani
latini vol. Ill, codd. 1461—2059, recens. B. Nogara (Pom 1912^, S. 405.
3) Teilc des Textes wurden mir avf diese Weise zugdnglich, sie umfassen
unten S. 4, Z. 18 bis S. 6, Z. 10 ; S. 13, Z. 14 bis S. 14, Z. 22 ; S. 31, Z. 22
his S. 35, Z.5; S. 47, Z. 10 bis S. 49, Z.d; S. 68, Z. 3 bis S. 69, Z. 17; 35
S. 78, Z. 10 bis S. 80, Z. 1 ; S. 275, Z. 1 bis S. 277, Z. 7. Einige Les-
arten von A \^ sind in diesen Teilen angejiihrt. 4) Ein Faksimile
siehe SS. VII, Tafel zu S. 76. 6) So urteilte auch Lappenberg,
Archiv VI, 848. Blatt 1^ und 1^ haben je 41 Zeilen, Blatt 2r [nicht voll-
geschrieben) hat 17 Zeilen auf einem mit spitzem, farblosem Griff el ge- 40
zogenen Linienschema ; Blatt 3 — 10 haben je 36 Zeilen auf einem mit
Bleigriffel gezogenen Linienscheyna. 6) Die jetzige Grofie alter Bldtter
ist 15^ X 23 cm. Die Zeilenld7ige betrdgt 12^4 cm, der Abstand von der
obersten bis zur untersten Linie der Schrift 19 cm, dies beides auf alien
Bldttern gleichmd/jig. 7) Die Scholien sind fast alle von roten Linien 45
umrdndert, die die verschiedensten symmetrischen Figuren bildcn. Aus den
erhaltenen Half ten oder Teilen kann man auf den Umfang der weggeschnitte-
EINLEITUNG § 1. XIII
geblieben. Dennoch dilrften beide Telle ursprilnglich zu-
sammengehoren, audi wird die Handschrift niemals mehr
enthalten haben. Denn beide Telle slnd glelchen Alters und
ganz dhnllcher Ausfilhrung; unter dem ilber dem ersten Tell
5 stehenden Tltel: Excerptum de Gestis pontificum Hama-
burgensis sive Bremensis ecclesiae bleten sle die vorwlegend
geographlscJien Telle von Adams Werk. Es wlrd also derselbe
Mann, der slch filr dlese Telle Interesslerte, sle von ver-
schledenen Schrelbern fiir slch haben abschrelben lassen,
10 Dap A 2 zur A-Klasse gehort, zelgen vlele Stellen Ini
Text J besonders die durch Sternnoten gekennzelchneten Sdtze ^
des vlerten Buches, die nur In A 1 — 3 stehen, In BG fehlen.
Mlt BG gegen A 1 hat A 2 aber gemelnsam 1) elne grope
Anzahl Schollen^; 2) zwel Absdtze und elnen Satz Im Text ^;
15 3) elne Anzahl Lesarten Im Text^, Au/Ser den Schollen,
die slch auch In BG flnden, hat A 2 ^) elnlge Schollen ^,
die gemelnsam hler und In A 3 und endllch 5) elne nlcht
unerhebllche Anzahl solcher, die nur hler uberllefert slnd ^.
A^ slnd drel eng verwandie Uberlleferungen des vlerten
20 Buches (Lappenberg n.l. 7 b. 7cJ.
JL3 ^ (Lappenberg n. 7 c)'^ 1st die Handschrift Kopen-
hagen, Alte kgl. Sa,mmlung 718, aus dem 15. Jahrhundert.
Auf die Uberschrlft Descriptio usw. folgt von junger Hand:
ex Adami Bremensis Lib. II. ( ?), und von elner Hand des
25 19. Jahrhunderts: exarat. ca. 1434. Die Handschrift (Pa-
nen Telle schlie/^en, diese Raumverhaltnisse sind bei der Ergdnzung der
zerstorten Scholien also stets zu herucksicktigen und unten beriicksichtigt.
Nicht rot umrdndert sind die Nummern 100. 117. 152. 154, sie kenn-
zeichnen sich schon dadurch und meist auch aus anderen Grilnden als
30 neuey nicht der Vorlage entnommene Zusdtze in der Handschrift A 2.
1) IV, 3, S. 231, N. *. **; 10, S. 238, N. *; 19 S. 248, N. e; 25,
S. 257, N. *; 30(29), S. 263, N. *; 31 (30), S. 263, N. **; 32 (31), S. 266,
N. *. 2) Nach meiner Zdhlung die Nummern 11 — 14. 16. 17. 96. 118.
121-123. 125-127. 129-148. 150. 155. 156. 158. 159. 3) IV, 36 (35),
35 S. 273, iV^. i; 39 (38), 8. 275, 2^. i; 42 (40), S. 279. Diese Bestandteile
kehren auch in A 3 wieder, 4) Vgl. ti. a. II, 16 (14), S. 71, Z. 19
mit N. *; 19 (16), S. 75, N. b. d. m; 21 (18), S. 76, N. i. IV, 4, S. 232,
N.o. v; 8, /S. 236, N.*; 18, ^.245, N.n; 20, ^.249, N. t h; 25,
S. 257, N. b; 27, S. 260, N. Si; 31 (30), 8. 263, N.d; 32 (31), 8. 265,
*o iV^. e. k; 8. 266, N. *. **; 33 (32), 8. 267, iV^. q; 36 (35), 8. 272, Z. 37,
N.h; 8. 274, N. *. **; 37 (36), 8. 274, N. c; 40 (39), 8. 276, N. b^
41 (40), 8. 278, N.T. n; 43 (41), 8. 279, N. h. 5) Nach meiner Zdh-
lung die Nummern 108. 110. 111. (117). 120. 157. Uber 8choL 117
vgl unten ^. XLII, N. 1. 6) Nr. 15. 18. 19. 100. 102-104. 107.
*^ 113-115. 119. 149. 152-154. 7) Vgl Waitz in Archiv VII, 455.
Der Apparat von Lappenberg in der zweiten Oktavausgabe ist in der
8cheidung dieser drei tjberlieferungen durchaus nicht zuverldssig.
XIV M. ADAM BREMENSIS
pier) ist 21 X 29,8 cm gro/S und besteht aus 8 Bldttern, von
denen das letzte nur auf der V order seite halb beschrieben ist.
Der Text ist hier unter Zerstorung der ursprilnglichen Ka-
piteleinteilung in 10 grojie Kapitel^ eingeteilt, der en Anfdnge
durch neue Zeile und rote Initiate kenntlich gemacht sind. 5
Einige Korrekturen in Mennig scheinen von anderer^ aber
gleichzeitiger Hand, von einem Korrektor nack der Vorlage
ausgefilhrt zu sein.
A^^' (Lappenberg n. 1) ist die Handschrift der Stadt-
bibliothek Hamburg, Cod. ms. hist. 22 fol. chart, saec. XVI. lo
miscellan., sie enthdlt auf Blatt 1 — 18 die Descriptio insu-
larum aquilonariiim und ist von Heinrich Lindenbrog, dem
spdteren Holstein-Gottorper Bibliothekar, dem Sohne Erpolds
und Bruder Friedrichs Lindenbrog, geschrieben^.
A^^ (Lappenberg n. 7 h) ist eine Kollation, die gleich- i5
falls Heinrich Lindenbrog von einer nicht genannten Hand-
schrift in das jetzt unter der Signatur JOS folio auf der
Hamburger Stadtbibliothek befindliche Exemplar der Adam-
ausgabe seines Vaters eingetragen und die Staphorst, Ham-
bur gische Kirchengeschichte I, 363 — 370 gedruckt hat^. 20
Zum ndheren Verhdltyiis der drei tjberlieferungen A 3
zueinander Id/^t sich das eine mit Bestimmtheit sag en, dafS
A 3^' aus A 3^ abgeschrieben ist. A 3^' hat eine grofSe An-
zahl Stellen, an denen es sich graphisch so nahe mit A 3^
beriihrt *, d^as letzteres als Vorlage filr A 3^' dadurch erwiesen 25
ivird. Wenn andere Stellen nicht fehlen, wo A 3^' von A 3^
abweicht ^, so ist zu berilcksichtigen, daf^ der Text Adams
bereits gedruckt vorlag, als Heinrich Lindenbrog seine Ab-
schrift nahm, da/3 Willkur und Mi fiver stdndnisse des Ab-
1) Bei Kap. 1. 4. 7. 10. 21. 26. 31. 33. 35. 36. 2) So nach 30
freundlicher genauer Auskunft der Stadtbibliothek Hamburg. Die An-
gaben von Weiland. Deutsche Chroniken II, 612 sind danach zu be-
richtigen. 3) Auf meine Bitte erhielt ich von der Hamburger Stadt-
bibliothek das Exemplar zugesandt und habe nach den Originalnotizen
den mehrfach nicht zuverldssigen Druck Slaphorsts vervollstdndigt und 35
herichtigt. 4) Vgl vor allem Schol. 120, S. 240, N.h; Kap. 22,
S. 252, N. b; Schol 138, >Sf. 257, N. b; Kap. 28, S. 261, N. m. Ferner
Kap. I, S. 229, N. d; 6, S. 233, N. k; 10, S. 239, N.\; II, S. 240, N. o
(wo gerad,e die Form der Buchstaben in A 3* die Verlesung in A 3^' er-
Jcldrt); 15, S. 242, N. d; 16, S. 243, N. q; 31 (30), S. 264, Z. 40, iV^. 1; 40
32 (31), S. 265, N. f ; 35 (34), S. 271, iV'. b; 39 (38), S. 276, N. i. *. n;
40 (39), S. 277, iV^. n; .Sf. 278, N. e. 5) Vgl Kap. 1, S. 226, N.c.i;
S. 228, N.k; 2, S. 230, N.h; 11, S. 240, N. d; 12, S. 241, N. q; 26,
^.257, N.h; Schol 139, S.25S, N.c; Kap. 31 {30), S.2Q3, N.i; 32(31),
S. 267, N.e; 35 (34), S. 270, N.t; 36 (35), S. 272, N. s. Diese Ab- 45
weichimgen erweisen sich fast alle auf den ersten Blick als bedeutungslos.
EINLEITUNG § 1. XV
schreibers nicht auszuschlie/Sen sind. Die Kollation ^3^
ruhft ebenso wie die Abschrift A 3^' von Heinrich Linden-
brog her; es ist an sich wenig wahrscheinlich, da^ dieser aus
derselben Handschrift A 3^ eine Kollation und eine Ab-
5 schrift genommen habe'^, schon diese Erw'dgung spricht da-
filr, nicht A 3^ als Vorlage filr A 3^ anzunehmen. A 3^
hat zwar einige Stellen von solcher Beschaffenheit, dap man
gleichivohl paldographisch auf A 3^ als die Vorlage schlie/3en
mochte oder mufSte^, da ist aber die Annahme moglich, dap
10 A 3^ schriftmdpig seiner heute nicht behannten Vorlage sehr
dhnlich war und A 3^ darum an diesen Stellen durch A 3^
so gut erkldrbar ist. Denn andere Stellen sprechen sehr stark
und fast zivingend^ gegen einen Ur sprung von ^3^ aus
A 3^ J nicht zum mindesten die Tatsache, da^ H. Linden-
15 brog, der alle Zusdtze der von ihin benutzten Handschriften
zu dem damals gedruckten Text gewissenhaft vernierkt hat,
den in A 3^-^' vMrlieferten in Kap. 39 (38), S, 276, N, *
in A 3^ nicht verzeichnet; also wird ihn seine Vorlage nicht
gehabt haben, die von H. Lindenbrog filr A 3^ benutzte Hand-
20 schrift wird nicht A 3^, sondern eher dessen Vorlage ge-
wesen sein.
Dap die Uberlieferungen A 3 zur A-Klasse gehoren,
erweisen sehr viele Lesarten *, sie haben aber daneben viele
Eigenheiten. Mit BG und A 2 teilen sie gewisse ^ und nur
25 mit A 2 andere^ Scholien. Mit A 2 haben sie die oben
S. XIII, N. 3 genannten, in A 1 fehlenden, in BG vorhandenen
Absdtze und fast alle mit BG iibereinstimmenden, von A 1
abweichenden Lesarten gemeinsam, A 3 geht also auf eine
gleiche Vorlage mit A 2 zuriick^ die von der in A 1 benutzten
30 verschieden war. Auperdem hat A 3 filnf Beruhrungen'^
1) DenJcbar ware wohl immerhin, da/3 H. L. erst die Kollation ge-
fertigt UTid dann erst sich zu voller Abschrift entschlossen hdtte. Nach
allgemeiner Wahrscheinlichkeit wird man andere Moglichlceiten voran-
stellen. 2) Vgl. Kap. 1, S. 227, N. b; 11, S. 240, N. d; 13, S. 241,
35 N. 1; 25, S. 256, N. g; Schol. 139, S. 258, N. c; Kap. 36 (35), S. 272,
N,w. 3) Vgl. vor allem Schol. US, S.257, N.h; Kap. 31 (30),
S. 264, iV. a; 32 (31), aS^. 265, N.r; S. 266, N. n; 33 (32), S. 267, N. s;
41 (40), S. 278, N. w. Ferner folgende, nicht jede im einzelnen, aber
alle zusammcn in ihrer grofien Zahl sehr zu beachtenden Stellen: Kap. 3,
40 S.231, N.i; 16, ^.242, N.i; 18, S. 24.5, N. g; ^.245, Z. 39, N.g;
24, S. 255, N. c; 25, S. 257, N. f ; 26, S. 258, N. k; 27, S. 259, N. c;
28, S. 260, N.t; S. 261, N. a; 33 (32), S. 267, N.v; 39 (38), S. 21 o,
N. b ; S. 276, N. i. 4) Vgl. oben S. XIII, Z. lOff. milN. 1. 5) Nr. 134.
138. 139. 141. 150. 158. 159. 6) Vgl. oben S. XIII, N. 5. 7) Kap. 3,
45 S. 231, N. h; 13, S. 241, N. h; 18, S. 245, Z. 39, N. e; 20, S. 249, N. t ;
28, /Sf. 261, N.3..
XVI M. ADAM BREMENSIS
wAt BC, die A 2 nicht hat, vier'^ mit C\ die sicker hedeutungs-
los und zufdllig sind, eine Anzahl Uhereinstimmuyigen mit
B, entweder mit allen^ Handschriften B oder besonders^ mit
B S^^~^; diese sind ehenso wie die Gleichheiten mit BC
nirgends sehr bedeutend und' am ersten vielleicht daraus zu 5
erJddren, da/S A 3 ebenso wie alle Uberlieferungen B, be-
sonders audi B S (das vierte Buck der Border Handschrift) ,
eine ddnische Uberlieferung und sein Text hier von B be-
einfluf^t ist. Weiter haben die Texte A 3 einige Zusdtze*,
die sich nirgendwo anders finden, von denen der nur in 10
A 3 *• ^' uberlieferte in Kap. 39 friihestens aus dem Anfang
des 14. Jahrhunderts herrHhrt ^. Endlich ist die Fo^ssung in
A 3 in der Art bearbeitet, da/S alle oder die meisten Bezug-
nahmen auf die Personlichkeit Adams und auf seine Zeit
getilgt sind ^, ivorin also die Hand eines spdten Bearbeiters 15
zu erkennen ist. Ob diesem selben auch die wenigen Zusdtze
zuzuschreiben sind, ist nicht auszumachen.
A 1, A 2 und A 3 gehen gemeinsam auf eine Hand-
schrift zurilck, die eine Abschrift von Schreibershand war,
wie einige sinnentstellende, ihnen, soweit sie jeweils vor- 20
liegen, gemeinsame, in BC nicht vorkom.mende'^ Fehler^ er-
weisen. Nennt man diese Handschrift a und die notwendig
vorauszusetzende, in § 2 noch ndher zu bestimmende Vor-
25
30
35
1) Kap. 10, S. 238, N. h; S. 239, A^. c. e; 16, S. 244, N. b
32 (31), S.266, N.-p. 2) Kap. 1, S. 227, N. r; S. 230, N. h
5, S. 233, N. f ; 21, S. 252, Z. 40, N. f ; 31 (30), 8. 264, A^. n; 32 (31)
S. 266, N. c. Vgl. 40 (39), S. 277, Z. 33, N. g. 3) Kap. 1, S. 228
N.i; 6, 8. 233, N. e; 18, 8. 244, N. c; 22, 8. 253, N. a; 25, 8. 257
A^. r. Vgl. Kap. 1, 8. 227, A. p; 44 (42), 8. 280, A. e. 4) Kap. 19
8. 247, A. *; 34 (33), 8. 268, A. *; 39 (38), 8. 276, A. * 5) Vgl
8. 276, A. 6. 6) Vgl. Kap. 2, 8. 230, A. f. k; 8. 231, A. d
3, 8. 231, A. b. i; 8, 8. 235, A. a; 10, ;S'. 238, A^. a. b; 11, 8. 240, A. c
20, 8. 248, A. b. d; >8'. 249, A. i; 21, 8. 250, A. e. 1; 23, 8. 254, A^ i
24, ^.255, A.i; 25, 8.251, N.i; 28, .S'. 260, A. b. d; 29 (28), /S. 261, A. b
30 (29), 8. 261, A. b; 34 (33), 8. 269, A. c; 35 (34), 8. 270, A^ a; 8. 271
A. e; 36 (35), 8.213, A.i; 37 (36), /S. 274, A. m; 38 (37), aS. 275
A. m; 39 (38), 8. 275, A. b; 8. 276, A. d; 43 (41), 8. 279, A. c. Vgl
auch Kap. I, 8.226, A. g; 26, 8. 25S, A. o; 31 (30), 8.264:, A. h
Z. 38, A. f ; 44 (42), 8. 280, A. 11. 7) Einige der in der folgenden
Note gesammelten Fehler tauchen auch in einzelnen Handschriften B 40
Oder C (aher keiner in BC) auf, vgl. 8. 80, A. y; 8. 252, A. e; 8. 278,
A. b. Da handelt es sich um Fehler, die im Zusammenharuje naheliegen,
sich spontan einstellen konnten und also filr das Verhdlinis der Hand-
schriften zueinander nichts heweisen. 8) //, 17 (15), 8.13, A. k;
18 (15b), 8. 73, A. **; 22 (19), 8. 80, A. y; 8. 81, A^ f. IV, 1, 8. 227, 45
A. t; 13, 8. 241, A. s; 8. 242, A. n; 18, 8. 244, A. e; 8. 246, A. i;
22, 8. 252, A. e; 40 (39), 8, 277, A. o; 8. 278, A. b.
EINLEITUNG § 1. XVII
lage A, so ist der Stammbaum der A - Handschriften also
folgender:
A
a
Al a
Al^ A2 a"
/\
AS'-AS^
JBC sind alle Handschriften^ welche die in der Aus-
gabe in eckige Klammern [ ] eingeschlossenen Sdtze ilber
5 A hinaus bieten, in denen der ihnen mit A gemeinsame
Text eine vielfach andere Fassung hat"^, die endlich fast alle
eine gro/Se Anzahl Scholien enthalten, nicht alle dieselben^
die einen diese, die anderen jene, aber ein gro/Ser GrundstocJc
ist docli gemeinsam. Diese Umsta/nde beweisen, da/^ die
10 Handschriften BC gemeinsam auf eine Handschrift (X)
zurilckgehen^ in der diese Zusdtze zu dem A-Texte gemacht
waren und die eine andere Fassung des Werkes als A bot.
Von dieser gemeinsamen Grundlage aus aber heben sich
weiterhin die Handschriften B und G als deutlich geschiedene
15 Klasse7i der Uberlieferung ab.
JB sind alle Handschriften, die einen wesentlich ver-
dnderten Text gegen AG bieten, unter anderm in II, 28 (26),
S.SS, Z. 16—23; 82 (78), >S'. 140, iV. *. IV, 16, aS'. 243,
Z. 1—5, Z. 14; 40 (39), S. 276, Z. 13—17; 44 (42), S. 280,
20 N. *, und die allein die Scholien 43 (45), 45 (46) und 46 (47),
S. 124: f. haben, um nur die wichtigsten Stellen zu nennen;
daneben stimmen sie sehr oft an vielen, weniger wichtigen
Stellen'^ miteinander gegen AG ilber ein.
J^l sind zwei nahverwandte Handschriften, die unter
25 1) Eine Anzahl textlich wichtiger Ahweichungen der Handschriften
BC von A 1 hzw. A 1—3, die iiber die Beschaffenheit von X ndhere
Aufschliisse gehen, ist ohen S. X, Z. 13 — 18 mit N. 8—11 zusammen-
gestellt. Weitere Lesarten von BC finden sich auf jeder Seite der Aus-
gahe. 2) Die Namensformen sind in B stets voll latinisiert; Sueno
30 steht statt Suein, Fiunia statt Fune, Iiidlandia, Selandia statt lutland,
Seland und dergleichen mehr.
Adam Bremensis. II
XVm M. ADAM BREMENSIS
anderm einen gemeinsamen Index'^ und eine gemeinsame
Kapiteleinteilung des ganzen Werkes kaben und vide gleiche
Fehler und kleinere Auslassungen oder Zusdtze^ im Text
aufweisen.
^1^ (Lappeiiberg n. 2) ist die Handschrift Wolf en- b
battel ^, Codex Gudianus n. 83. Darin stehen auf Blatt 1
bis 274 sehr verschiedene StilcTce. Blatt 275 — 281 sind leer^
Blatt 282 — 320 enthalten den Text des Adam von Bremen,
der dort mitten im Sats in IV, 25 verstilmmelt abbricht^. Das
Format der Handschrift ist 28,5 x 20,5 cm (bzw. des Dop- lo
pelblattes 28,5 x 41 cm), die an manchen Stellen erkenn-
bare Beschneidung Idj^t als urspriingliche Gro/Se des Papiers
29 X 41 cm vermuten. Dieses Format, das Wasserzeichen,
das denen bei Briquet^ 7^.12 995 und 12 996 sehr dhnlich,
aber mit keinem von beiden identisch ist, weist das Papier i^
in die Mitte, etiva in die vierziger Jahre^ des 15. Jahrhunderts,
und dazu stimmt die Schrift durchaus. B 1^ ist wahrschein-
lich in Ddnemark, jedenfalls aber nach ddnischer Vorlage
geschrieben, worauf eine Anzahl Randbemerkungen'^ schlie-
/Sen lassen ^. Am oberen Rande bemerkt man fast durch 20
sdmtliche Blatter der Adamhandschrift durchgehend die Ein-
wirkung von Feuchtigkeit; gegen den Schlu/], besonders von
1) Verdffentlicht SS. VII, 280—283 nach B la, wo aber der Index
weniger vollstdndig ist als in B l^, das offenbar eine bessere Form
bietet. Da er ganz wertlos ist, hate ich ihn hier nickt wieder mit- 25
geteilt. 2) Vgl. die gro/^en Umstellungen in B 1 in III, 50/51
(49/50), S. 193, iV. n; S. 194, N. n. o. Ferner kleinere Auslassungen
undZusdtze I, 15 (17), 8. 21. Z. 37, N. 1. IL 22 (19), 8. 80, Z. 25, N. k;
28(26), >S. 89, N.h; 41(39), ^.101, N.h; 43(41), ^.103, N.*.
Ill, 52 (51), 8. 196, N. * und vieles anderes mehr. 3) Vgl: Die 30
Handschriften der Herzoglichen Bibliothek zu Wolfenbiittel. Vierte Ab-
teilung: Die Gudischen Handschriften. Die lateinischen Handschriften
bearbeitet von Oberbibliothekar Gustav Milchsack (WolfenbHUel 1913;
des ganzen Werkes IX. Band), 8. 130/. Vgl. auch Lappenberg, Archiv
VI, 839—841, ivo aber manche unrichtige Angaben gemacht werden. 35
4) Es fehlen sechs Blatter, siehe unten IV, 25, 8. 256, N. 1. 5) C. M.
Briquet, Les Filigranes. Dictionnaire historique de marques de papier. —
1282 — 1600. Tom. 1—4. Paris 1907. 6) Einige 8tucke der ersten
Abteilung des Bandes sfammen aus den Jahren 1435 und 1439. 7) /, 15
(17), 8. 20, A^. t; ^. 21 A', t; 25 (27), 8. 31, A. i; 28 (30), 8. 34, A^. s; 40
29 (31), 8. 35, A. b; 38 (40), 8. 41, A. a; 47 (49), 8. 47, A. d. //, 3,
8. 63, A. h. w; 29 (27), 8. 91, A. h; 30 (28), 8. 90, A. 1; 38 (36), 8. 98,
A^. d; 40 (38), 8. 100, A. q; 51 (49), 8. 112, A. b. 8) Alle Hand-
schriften B stammen aus Ddnemark, der B-Text kann, obwohl auch A
(A 3) und anscheinend C (vgl. unten 8. XXXI, A. 1^ im Lande nicht 46
unbekannt waren, geradezu als die ddnische Fassung des Adamtextes
bezeichnet werden.
EINLEITUNG § 1. XIX
Blatt 324 an, steigert sich das zu einer an Umfang immer
zunehmenden Zerstorung des Papiers, der grd/3ere Telle von
Scholien auf dem oberen Eande der letzten beiden Blatter
zum Opfer gefallen sind, nirgends aber eigentlicher Text.
5 jBI^ (Lappenberg n.2si) isi die Handschrift Kopen-
hagen'^, Alte Tcgl. Sammlung n. 1175, Papier, 29 X 40 cm,
WasserzeicJien Briquet n. 11 365, bei Briquet filr eine Hand-
schrift von 1557 belegt. In diese Zeit weist audi unseren
Band die Schrift. In dem Text von erster Hand zeigen sich
10 sehr viele Korrehturen von zweiter Hand und mehreren an-
deren Hdnden; oft stehen zwei, drei Lesarten iibereinander
und nebeneinander und an den Rdndern, oft sind leergelassene
Stellen (nach der Vorlage) von anderer Hand ausgefilllt.
Alles das ist unten in der Ausgabe in den seltensten Fallen
15 verzeichnet und nur mitgeteilt, wo es filr die Herstellung
des Textes oder die Bestimmung des V erhdltnisses der Hand-
schrifien einen Wert hat. Da/S B 1^ nicht direht aus B 1^
abgeschrieben ist, zeigen viele Lesarten, von denen nur einige
der schlagendsten unten im Apparat enthalten sind, wie III, 2,
20 8. 145, N. t'^; 34 (33), S. 176, N.m\ Da/3 die Handschrift
auch nicht indireht durch ein Mitielglied auf Bl^ zurilckgeht,
vielmehraufdessenVorlage, beweist schon der einleitende Index,
der in Bl^ viel besser und vollstdndiger ist als in Bl^, dessen
Schreiber a,n dieser (von ihm mit Recht als uberflUssig er-
25 achteten) Miihe bald erlahmt ist, zeigen unter den einzelnen
1) Vgl. Waitz, Archiv VII, 451—453. Der Satz aus der Vorrede
von B 2, der Ausgabe des Vedel, der unten S. XXI, N. 2 mitgeteilt ist, in
Verbindung mit Adam, Praefatio S. 1, N. c, konnte die Vermutung nahe-
legen, BV^ sei das Exemplar des von Vedel genannten M. Bartholomaeus
30 Cyprdus Sleswicensis. Dock mu/^te Vedel in seiner Bemerkung dann
irrtilmlich Annonius statt Aimundus eingesetzt haben. Einen Bartholo-
maeus Cypraeus in Schleswig im 16. Jahrhundert flnde ich nicht bei
Bricka, JDansk biograflsk Lexikon, nur den bekannten Jurisien und
Historiker Paul Cypraeus daselbst, 1536—1609. Nach Vedels Aus-
35 drucksweise ^post se reliquitj war jener Bartholomaeus C. 1579 bereits
verstorben, vielleicht ein Bruder des Vaters von Paul C. In B 1^ steht
nach freundlicher Mitteilung des Herrn Sekretdrs C. Behrend von der
kgl. Bibliothek in Kopenhagen 'unten an der letzten Seite ein Name,
welcher, soweit ich sehen kann, nur als P. Cyprinus D. (nicht wohl Cy-
40 praeus) gelesen werden kann. Vgl. ilber Paul Cypraeus und seine Familie
H. F. Rordam bei Bricka a. a. 0. IV ("1890;, 121 — 123. 2) Hdtte
der Schreiber von B 1^ hier die fast ausgeschriebene Form von B \^ vor
sich gehabt, so hdtte er kaum so gekurzt wie geschehen, was ihm selbst
und seiner Zeit (wie die Bemerkung von zweiter Hand und die Schreib-
45 gewohnheit der ganzen Handschrift beweist) unverstdndlich war. 3) An
dieser Stelle hatte der Schreiber — das sei hier nachgetragen — leeren
Raum gelassen, weil er seine Vorlage (mit aor^ nicht verstand.
II*
XX M. ADAM BREMENSIS
Sfellen am schlagendsten etwa II, 35 (33), aS. 96, iV. b;
///, 7, S. 148, N. f, daneben viele andere^.
Die gemeinsame Vorlage filr B 1^ und B 1^ (y) hatte
hursive Schrifizilge, in denen vielfach ir filr u, u filr ir ge-
lesen werden konnte oder schon geschrieben war^, ferner h s
filr li^, ni filr in oder m*, undAhnliches. Die Handschrift
war danacli wohl in Schrift etwa des spdteren 14. oder be-
ginnenden 15. Jahrhunderts ^ geschrieben.
J3 2 (Lappenberg n. S) ist die Erstausgahe des Adam
V. J. 1579, besorgt durch den Jcgl. ddnischen Historiographen lo
und Kanoniker in Ribe A. S. Vedel (Velleus) ^. Dieser
hatte eine Handschrift des ddnischen Zisterzienserklosters
Soro auf Seeland, die dann nach Kopenhagen in die Uni-
versitdtsbibliothek kam'^ und dort bei dem gro/Sen Brande
von 1728 zugrunde gegangen ist. Uber Vedels Verfahren 15
1 ) Ndmlich alle diejenigen, an denen Bl^ die vielen singular en Fehler
von B 1* nicht mitmacht, sondern den urspriinglichen, richtigen Text be-
wahrt hat. 2) /, 15 (17), S.22, N.n: bute statt birce jB 1; 45 (47),
S. 46, N. u: curandi statt circandi B 1^. 77, 82 (78), S. 140, N. m: scun-
heki B l\ Skunbek B lb statt Scimbeki. 777, 51 (50), S. 194, N. w : britue 20
5 la statt Butue. 3) 7, 30 (32), S. 36, N. c: hudgard B 1 statt
liudgard; 35 (37), ^.38, N.\: hyberto B 1 statt liuberto; 46 (48),
S. 47, N. d: liudroldo B l^, Hudraldo 5 1b statt Sundroldo (Lindroldo
B 2. C). II, 21 (18), S. 77, N. e: Warnalii B lb statt Warnahi B 1* 2. C.
Ill, 1, S. 142, N. x: Uemare B la, Vemare 5 1b, Jcorr. Limare, statt 25
Liemare. 4) 7, 15 (17), S. 20, N. u: Regnifridus B 1 statt Reginfridus ;
54 (56), S. 55, N.c: Regniwardus B 1* statt Reginwardus; 61(63),
S. 59, N. u: pagani sinum B l^, paganissimum B 1^ statt paganismum.
5) Vgl. noch Verlesungen und Nachmalungen wie Praefatio S. 3, N. e:
chchei statt didici B 1*. 7, 13 (14), S. 17, N. e: seuexii B la statt se- 30
nex et. 7, 16 (18), iSf. 23, N. r: Turolem 5 lb stets statt Turolz. 77, 6 (5),
S. 66, iV. e : lecti B la statt ledi ; ebenda N. f : exponem 51^ sto^^ erponem.
77, 37 (35), S. 98, N. I; ^c/io/. 91 (92), S. 212, i\^. f : depravatitur B la
.stoif^ depravantur. 6) Vgl. C. F. Wegener, Historiske Efterretninger
om Anders Sorensen Vedel. Kopenhagen 1846 (wieder 1847J. AbgedrucM 35
in Vedels Saxoiibersetzung in der neuen Ausgabe Kopenhagen 1851, als
Zugabe zu der tJbersetzung: Deii dansTce Kronilce af Saxo Orammaticus.
Vgl. ferner H. Rordam in Kirkehistoriske Samlinger 3. Raekke, IV. Bd.
iiber Vedel. — Ich verdayike diese Angaben dem freundlichen Nachweis
von M. CI. Gertz in Kopenhagen. 7) Sie sta^id dort in der Capsa 40
Ambrosii Pars II, Ordo primus, Nr. 3. In dem Druck bei Fritz Burg,
Die Capsa Ambrosii der frilheren Kopenhagener Universitdtsbibliothek
(Hamburg 1911J, S. 48^., wird sie in dem Haupttext nach der Hand-
schrift 77 der Hamburger Stadtbibliothek zitiert als: Capsa I, Ordo 1,
Nr. 2. Die Nummern 2 und 3 dieser Reihe sind in der Hamburger Hand- 45
schrift vollig durcheiyiandergebracht, besser ist da die Kataloghs. Kopen-
hagen, Universitdtsbibliothek, Cod. Rostg. 21, 4^. Ungenauigkeiten im
Zitieren der Handschriften dieser Capsa sind durchgdngig, siehe Burg S. 8
mit N. 1.
EINLEITUNG § 1. XXI
bei der Ausgabe und deren Zuverldssigkeit erhalten ivir von
verschiedenen Seiten ausreicheiide Auskunft. Vedel sagt in
der Vorrede, er habe mehrere Handschriften in Hdnden ge-
kabt^ und nennt besonders eine des M. Bartholomaeus Cy-
5 praeus Sleswicensis^; auch Lachmann, De codice bibliothecae
Academiae Havniensis membranaceo, in quo Adami Bre-
mensis opera inscripta fuere, dissertatio critico -liter aria^
Kiliae 1746, S. 8 berichtet ausdriicklich, da/^ Vedel mehrere
Handschriften gekannt habe. Daj3 er nun aber etwa seine
10 Ausgabe aus mehreren Handschriften kontaminiert habe, da-
fur findet sich nirgends ein Anzeichen, er ist vielmehr allein
oder doch fast allein ^ der Border Handschrift gefolgt, iiber
die er in der Vorrede ausfiihrlicher berichtet. Uber sein Ver-
fahren dabei sagt er selbst, er habe die Handschrift auf seine
15 Bitte von Ivar Bartholinus erhalten und sei an die Arbeit
gegangen, nach zweijdhriger Pause habe er sie auf Ermunte-
rung des kgl. Geheimen Rates Harold Huitfeld wieder auf-
genommen. Quocirca depositum e manibus opus denuo
post biennium resumsi, atque addita lima revidi et casti-
20 gavi accuratius. Dann habe der kgl. Kanzler Nicolaus Kaas
das Unternehmen seiner Ausgabe gebilligt, modo in locis
quibusdam obscuris et parum forte considerate ab antore
ad libellam censurae severioris expensis, admoneretur lec-
tor sententiae planioris et veritati magis congriiae. Id
25 ego quum me facturum recepissem atque tandem . . . per-
f ecissem usw. Vedel hat also den Text stilistisch bearbeitet *
1) Ad autorem quod attinet, nomen certe ipsius in omnibus
istis exemplaribus, quae ad manus meas pervenerunt, suppressum
extitit, sie enthielten alle nur in der Epistola nuncwpatoria ein A maiuscu-
30 lum. 2) Qua ratione ductus (des Buchstabens A) M. Bartholomaeus
Cj^praeus Slesuicensis reputauit voculam sequenttm (minimus) litte-
rae isti capitali agglutinandam, atque ita legendum Annonius, quem-
admodum in suo exemplari exaratum post se reliquit. 3) JEs ist
mdglich, dafi Vedel B l'^ gekannt und sich einzelne Lesarten daraus notiert
35 hat; vgl. die vorhergehende Anmerkung soivie S. XIX, N. 1 und an Lesarten
etwa Praefatio S. 2, N. k. //, 10 (9), S. 69, N.h; 40 (38), S. 100, N. o;
50 (48), S. Ill, N. t. Doch sind die Fdlle, zumal in ihrer Vereinzelung,
nicht sehr heweiskraftig , sie konnen jedenfalls den nach Vedels Vorrede
klaren Taibestand nicht erschilttern, da/j er in der Hauptsache einfach
40 die Soroer Handschrift abgedruckt hat. 4) Besonders frei ist Vedel
7nit den Scholien umgegangen, die er vielfach ganz umgestaltet hat; vgl.
Schol. 5 (6), aS. 29, N.gi 13 (14), /S. 74, N. g; 14 (15), S. 16, N.f;
16 (17), S. 77, iV^. f ; 23 (24), S. 92, iV. a; 27 (30), S. 102, N. f ; 29 (29),
S. 103, i\^. f ; 33 (34), S. 105, N. b; 34 (35), S. 107, N. c; 36 (36),
45 S. Ill, N.c; 41 (42), S. 120, .¥. n; 44 (44), 8. 124, i\^. f ; 45 (46),
S. 124, N.d; 47 (48), S. 126, A^ a; 48 (49), S. 127, N.c; 52 (53),
/S. 130, N.e; 54 (55), aS'. 132, N.c; 55 (56), S. 133. N.e; 80 (81),
XXII M. ADAM BREMENSIS
und an anderen Sfellen (im national-ddnischen Inter esse^)
sachlich gednderf; das erweisen auch fiir den Stil die vielfach
alleinstehenden, dem mittelalterlichen Latein fremden Les-
arten seiner Ausgabe selbst, fiir die Sache andere Hilfsmittel
(B S^)j die unten zu besprechen sind. Weitere Auskunft 5
uber die Soroer Handschrijt gibt Lackmann a. a,0.; er er-
ortert die Frage, warum Vedel das vierte Buck nicht mit-
gedruckt habe^ und sagt etwa (S. lOj ; Es war in der Border
Handschrift hinter dem Epilog ilberliefert, Vedel Jiatte den
Autornamen Adam aus Helmold erst erschlossen^ zweifelte lo
aber^ ob iJim auch das vierte Buck angehore. Er filrchtete
die Kritik der Neider, traurige Familienverhdltnisse be-
drilckten ihn. So gab er das Werk oJine das vierte Buck
heraus. Daft in der Border Handschrift die Descriptio
hinter dem Epilog stand, bezeugen auch die alten Bibliotheks- 15
kataloge der Kopenhagener Bibliothek^ ilber die Capsa Am-
brosii in ihrer Aufzdhlung der einzelnen Stiicke der Hand-
schrift. Die Tatsache ist in ddnischer tjberlieferung begreif-
lich, die Beschreibung von Ddnemark sollte besonders hervor-
gehoben und der Aufmerksamkeit des Lesers empfohlen wer- 20
den. Dem gleichenZwecke dienten die Einteilung des vierten
Buches in gro/Se Abschnitte^ und die Uberschriften dazUy
die aus der Soroer Handschrift in B S^~^ und B 5 ilber-
liefert sind. Ob die Einteilung der ersten drei Biicher in
deren vier^ in der Handschrift durchgefilhrt war oder eine 25
willkilrliche Ma/Sregel Vedels ist (etwa um das Fehlen des
wahren vierten Buches zu verdecken) , Idf^t sich nicht sicher
ausmachen; da aber das vierte Buch so durchgreifend in der
Soroer Handschrift bearbeitet war, ivenn auch nicht textlich,
so doch in der du/]eren Stellung und Einteilung, so liegt 3o
.S. 194, N.h; 82 (83), ^.195, A^. a; 90 (91), ^.211, N.d; 92 (93),
8, 214, A. f.
1) Vor allefn zeigt sich das bei der Umgestaltung der beJcannfen
Stelle liber die Mark Sclileswig 11, 56 (54), S. 116, N. p (wo aber uxorem
filiam Canuti statt uxorem Canuti zu lesen ist) ; auch B \^ hat hier sach- 35
lich verschdrfend gehilrzt. Auf ddnischen Nationalismus bei Vedel ist viel-
leicht auch die Auslassung der Scholien 61 (62), ;S'. 151/., und 63 (64),
S. 154, zuruchzufuhren. Protestantischer Eifer gegen Heiligen- und Be-
liquienverehrung tritt sicher in der Tilgung des Satzes III, 66 (65),
S. 213, Z. 37, N. c, vielleicht auch in der Auslassung der Scholien 24 (25), 40
8. 95/., v.nd 74 (75), 8. 169, zutage. 2) Vgl oben 8. XX, A^ 7. 3) Bei
Kap. 1, 8. 226, A. c; 10, 8. 237, A. a; 21, 8. 250, A. a; 31 (30), 8. 263,
A. a. Eine dhnliche Einteilung hatte bereits die vom Annalista 8axo
benutzte Handschrift, vgl. Kap. 10, 8. 237, A. a. 4) Ein viertes
Buch bei Vedel fdngt im dritten Buch alter anderen tiberlieferungen, unten 45
///, 43 (42), 8. 185, an.
EINLEITUNG § 1. XXIII
Icaum ein Grund vor zu hezweifeln, da/S auch die ersten drei
Biicher eine solche duperlich andere Einteilung daselhst er-
fahren haiten, zu behaupten, daf^ Vedel stillschweigend so
weit von seiner Handschrift abgewiclien sei.
5 Die Zugehorigkeit dieses Textes zur B-Klasse wird vor
allem durch die oben S. XVII, Z. 17//. gesammelten Stellen
erwiesen, weiter ergibt der Apparat, da/S B 2 von den beiden
Handschriffen B 1, bzw. ihrer verlorenen Vorlage unabhdngig'^
ist, ohne da/] sich weiter e Mittel- oder Verbindungsglieder
10 nachweisen lassen. Die in der Handschrift auf den Adam-
text ehemals folgenden StitcJce tvaren um 1250 und bis 1300
entstanderi^, der vorhergehende Adamtext wird also vor 1250
und vermutlich^ nach 1161/62, der Griindungszeit des Klo-
sters Soro, geschrieben gewesen sein.
15 2? 3^ (nichtbei Lappenberg) ist die Handschrift Kopen-
hagen, Alte kgl. Sammlung n. 1115, wohl vom Ende des
17. Jahrhunderts, jedenfalls vor 1728 geschrieben. Sie hat
auf fol. 75 die Uberschrift: Scholia quaedam adiecta in
margine ad Adamum Bremensem Ms. in membrana in
20 folio in Bibliotheca publica Academiae Hafniensis Cap.
Ambros. par. 1 ord. 1 No. 3. Quae Scholia vetustissima
manu et eadem, quae ipsum opus exaravit, scripta sunt.
Es folgen eine Anzahl Scholien und von Vedel ausgelassene
oder verdnderte Sdtze des Textes^. Fol. 78 hat neue Uber-
25 schrift: Scholia antiqua ad libellum vel descriptionem in-
sularum aquilonarium und enthdlt die Scholien und Sdtze:
Schol. 97 (98). 98 (102), 101. 105 (103). 109 (108). 112
(110). 116 (115). 121 (117)— 127 (122). 132 (127)— 141 (137).
/F,30 (29),^.263, iV^.*. iS'c/ioZ. 143 (139). 144 (140). /F, 32
30 (31), S. 266, Z. 6—9. Schol. 145 (141)— 148 (142). 150
(144). 155 (148). 158 (149). 159 (152). B 3* ist ein wert-
1) Bis etwa auf vereinzelte Beruhrungen mit 5 ll>, vgl. pben S. XXI
mit N. 3. 2) Ndheres daruber bring e ich kilnftig an anderer Stelle.
3) Im Druck B 2 und in den gleich falls auf die Border Handschrift zu-
35 rilckgehenden Texten B 3 a— f ist ofter R mit K verwechselt, vgl. II 21 (18),
/S. 77, N. a. ///, 20 (19), S. 162, N. g; Schol. 118 (3), S. 239, N. h.
Eine Form des K, die dem R sehr dhnlich ist, findet sich hdufig in Hand-
schriften des 12. Jahrhunderts und spdterer Zeit, vgl. Watienbach, An-
leitung zur lateinischen Paldographie (4:. Aufl.) 8. 53. 57. Z. B. kommt
40 das auch in der Kopenhagener Solinushandschrift vor, aus der unten
S. 284 das Stilck iiber die Insulae Britannicae mit herau^gegeben ist.
4) Schol. 24 (25). 39 (40). 40 (41). //, 56 (54), S. 116, Z. 23-117,
Z. 3. Schol. 41 (42). 44 (44). 43 (45). 45 (46). 61 (62). 63 (64). 67 (68).
72 (73). ///, 66 (66), S. 213, Z. 26-214, Z. 4.
XXIV M. ADAM BREMENSIS
voiles Hilfsmittel zur Kenntnis der Soroer Handschrift und
zur Beurteilung des Druckes B 2.
^3^' (Lappenberg n. 8bJ^ ist die Handschrift Kopen-
hagen, Neue kgl. Sammlung 8^, 180 (frilhere Nummer 139,
so bei Lappenberg), Papier, wohl aus der ersten Hdlfte des &
18. Jahrhunderts. Sie hat die Uberschrift: Scholia antiqua
ad libelliim vel descriptionem insularum aquilonarium, und
auf S. V: Sequentia scholia mutuata sunt ex Adamo Bre-
mensi MS. in membrana in folio in bibliotheca publica
academiae Hafniensis caps. Ambros. par. I, ord. 1, num. 3. lo
Quae scholia vetustissima manu et eadem, quae ipsum
opus exaravit, scripta sunt; B S^' enthdlt dieselben Scho-
lien und Satze wie B S^ im zweiten Teile. Die mit B 3^
identische Uberschrift zeigt die nahe Venvandtschaft, die
Lesarten stimmen fast in allem, selbst in geringfilgigen Au/Ser- i5
lichkeiten ilberein; in einigen Fallen, wo B 3^' bessere Les-
arten ^ bietet, liegen sicherlich iiberlegte Richtigstellungen vor.
Insbesondere identische Randbemerkungen^ zu den Scholien
113. 126. 147 erweisen B 3^' als direkte Abschrift aus B 3^,
Fine Anzahl Uberlieferungen, die sich sehr nahestehen, 20
gehen ferner in verschiedener Verzweigung auf das vierte
Buch der Soroer Handschrift^ zurilck.
^3^ (Lappenberg n. S) ist eine Kollation dieses vierten
Buches, ^ die der Professor und Archivsekretdr in Kopen-
hagen. Ami Magnusson (latinisiert : Arnas Magnaeus^, 25
1663 — 1730J, in ein Exemplar der Scriptores septentrio-
nales von Lindenbrog eingetragen und die Lackmann a. a. 0.
S. 33 — 36 gedruckt hat. Sie enthdlt einige Angaben
ilber Lesarten der Soroer Handschrift, von denen manche
sich in den Handschriften B 3°~*^ iviederfinden, die da- 30
1) Die Angabe der Varianten aus den Handschriften B 3*' — e
(Lapp. Nr. 8. S^. 9. 9^) im Apparat bei Lappenberg ist voll von Fehlern
und Verwechselungen. 2) Schol. 98, S. 228. N. b; Scliol 106, S. 231,
N. a; Schol. 118, 8. 239, N. b; Schol. 122, S. 245, N. f, im Horazzitat
vagas richtig ^3*', vaga falsch B 3*. 3) Die Idngere Bemerlcung 35
zu Schol. 123. 126 ist in der Ausgabe nicht mitgeteilt, vgl. dariiber kunjtig
besondere Ausfuhrungen. 4) Fast als eine Handschrift des vierten
Buches kann man eine Cronica Norweye, Dacie et Swecie bezeichnen,
die in der Handschrift 149 der Gymnasialbibliothek zu Koblenz, jetzt dort
auf dem Staatsarchiv ( Saynmelhandschrift des 15. Jahrhunderts) ent- 40
halten ist. Da der die Lesarten verschiedener Klassen mischende, jeden-
falls nicht zur A-Klasse gehorende Text aber hier vielfach frei bearbeitet
und zur Hersfellnng des Gesamttextes nicht erforderlich ist, konnte er
auj^er Betracht bleiben. o) Vgl. ilber ihn Kr. Kaalund bei Bricka,
Dansk biografisk Lexikon XI, 52 — 57. 6) Lesarten B 3^^ — ^: «
EINLEITUNG § 1. XXV
durch und durcJi andere UmMdnde auf die Soroer Hand-
sclirift als auf ihre letzte Quelle zurilckgefithrf werden. Es
isi kein Grund zu bezweifeln, da/3 die Kollation nach der
alien Handschrift selbst gemacht worden ist. Ihre Angahen
5 sind im Vergleich mil den Handschrijten B 3^~~^ ivertvoll,
weil sie zeigen, dap manche Fehler der letzteren bereits in der
Border Handschrift begangen worden sind.
^3^ (Lappenberg^ n. 9j. Lachnann a. a, 0. S. 36^.
teilt Lesarten einer Handschrift 7nit, die er besa/S. und die^
10 wie er meint, eine Abschrift der Soroer Handschrift ivar,
Sie hatte dieselbe tJberschrift und dieselbe Einteilung des
vierten Beeches in gro/Se Abschnitte mit den gleichen Titeln
wie die Kollation B 3^ und die Handschriften B 3^"~^,
dazu aber sehr viele^ der sinnentstellenden, besonder en Fehler^
15 V071 B S^~^, die nicht der Soroer Handschrift zugewiesen
werden konnen. Sie ist diesen jilngeren Texten zum 7nin-
desten ganz nahe verwandt gewesen oder vielmehr hochst-
wahrscheinlich identisch mit der jetzt in Kopenhagen be-
findlichen Handschrift^ B 3^. Jedenfalls ivar sie keine
20 direkte Abschrift der Soroer Handschrift.
JB^^ (Lappenberg^ n.9), J5 3® (Lappenberg n.^h)
und ^3* (nicht bei Lappenberg) sind drei einander au/^er-
ordentlich nahestehende Abschriften des vierten Buches vom
Ende des 17. oder An fang des IS.Jahrhunderts. Sie haben
25 Kap. 1, S. 227, Z. 26, N. h. - B 'S^.d—f., Kap. 5, S. 233, N. h^
8, S. 236, N. q; 26, S. 258, N. d. - B 3b.d— f. 4: Kap. 1, S. 229, N. e;
34 (33), S. 269, N. h. - B 3b.d-f. 5: Kap. 35, 8. 270, N.m. -
B 3b.d— f. 4. 5: Kap. 8, 8. 236, N. x.
1) Lappenberg hat die Mitteilungen bei Lackmann 8. 3Qff. und
30 die Lesarten der Kopenhagener Handschrift B 3^ unter der einen n. 9
als identisch — was sie meist auch sind — zusammengefafit. 2) Wenn
wir viele andere derselben darin nicht nachweisen kcmnen^ so kann das
leicht an der Unvollstdndigkeit der Angaben Lackfnanns liegen. 3) Ge-
meinsame Fehler von B 3c— f sind Kap. 1, 8. 226, N. k; 227, N. d.
35 f. n. v; 3, 8. 231, N. c; 232, N. a. d; 6, 8. 234, N. b. g; 8, 8. 235,
N. c; 236, NA; \l, 8. 240, N. u; 15, 8. 242, N. g; 16, 8. 242, N. c;
18, 8. 244, N. c; 245, Z. 40, N. h; 22, 8. 253, N. e; 24, 8. 256, N. e;
35 (34), 8. 270, i\^. c; 36 (35), 8. 271, N. e. 4) Diese Handschrift hat
auf dem Titelblatt die Bemerkung : NB. Apographum hoc est codic.
40 membran. Academ. Hafn. Nach Lappenberg in der Vorrede zu seiner
Adamausgabe ware diese Bemerkung von der Hand 8uhms; Herr
8ekretdr C. Behrend von der kgl. Bibliothek in Kopenhagen teilt mir
unter Beilegung einer Photographic mit, dafi die Schrift 'Lackmanns
Handschrift zu sein oder ihr sehr dhnlich zu sein scheinf. Besonders
45 nahe textliche Beriihrungen zwischen 5 3c und 5 3d siehe IV, 14, 8. 242,.
N. e; 21, 8. 250, N. v; 22, 8. 252, iV. d; 35 (34), 8. 270, N. c.
XXVI M. ADAM BREMENSIS
auf den ersten Bldttern (verschieden verteilt) die gemeinsame
Uberschrift: Descriptio Eegiomim Septentrional. Daniae
Sueciae et IsTorwegiae. Atqne Insularum adiacentinm
hausta ex Codicillo Vetustissimo MSSto. In quo Geo-
graphica Eegiomim descriptio, Eitus turn Ecclesiastici, &
turn Civiles apud has Gentes nsitati vulgo immiscentar.
Anno MDCLXXXV in Esgr. Angl. Sehleswig. Also gehen
alle drei Handschriften auf eine Abschrift zurilck, die im
Jahre 1685 in dent kleinen Dorfe Esgr us in Angeln, Provinz
Schleswig-Holstein'^ gemacht ivorden ist oder sich damals lo
dort be f and. Diese Esgruser Abschrift Jcann wohl direkt aus
der Soroer Handschrift genommen worden sein, wir kennen
jedenfalls keine weiteren Mittelglieder, aber sie war voller
Fehler, wie die gemeinsamen Lesarten von B 3^~~^ er-
weisen^. Unter diesen dreien stelien sich ivieder B 3^ und i5
B 3* ganz nahe, B 3^ etwas mehr filr sich.
jBB^ ist die Handschrift Kopenhagen, Neue hgl. Samm-
lung, Papier, 4^, n. 523 U7id enthdlt auf S. 1 — 37 das vierte
Buch; das Umschlagsblatt hat Numerierung von der gleichen
Hand und die Zahl 40. 20
jB^^, Hannover, kgl. Bibliothek XXI, 1688 und JB3*,
Kopenhagen, Thotts Sammlung 1387, 4^, sind von demselben
JSchreiber geschrieben, auf gleichem Papier, mit gleicher
Raumverteilung , so dafi sich fast stets die einzelnen Zeilen
und Seiten in ihrem Inhalt genau auf Silbe und Buchstaben 25
entsprechen. Das wird erst auf den letzten Seiten anders,
wo B 3^ gedrdngter ist als B 3^. B 3^ ist im ganzen weniger
sorgfdltig ausgefilhrt, enthdlt mehr Fehler als B 3^, es ist
aber nicht Abschrift von diesem, sondern anscheinend spdier
genommene Abschrift von derselben Vorlage. so
B 3^~^ stelien also im Grunde nur eine Abschrift des
vierten Buches der Border Handschrift dar, ihr Text ist
1) Landkreis Flenshurg. 2) Sie sind in der Ausgabe nur sehr mit
Auswahl angefiihrt. Vgl. die ohen 8. XXV, N. 3 gesammelten gemeinsamen
Fehler von 5 3o— ^ und dazu Kap. 1, S. 228, N.i. o; Sckol. 97, S. 228, 35
N. b; Kap. 2, S. 230, N.i; 6, S. 233, N.e; 8, S. 235, N.h; S. 236,
N. q; 10, S. 239, N. m. p; 11, S. 240, N. k. z; 12, S. 241, N. n; 16,
S. 243, N.t; S. 244, N. d; Schol. 122 (118), S. 245, N. 1; Kap. 18,
S. 246, N. e; 19, S. 246, N. g; 20,' S. 249, N. h; 23, S. 254, N.k.s^;
25, >S. 257, N.n; 26, /S. 257, A^. b. c; 27, >S'. 260, A^. k; 28, S. 261, 40
A. i; 29 (28), S. 262, N.I; 31 (30), S. 264, A. i; 32 (31), S. 265,
A^. c; 33 (32), S.267, A.k; 34 (33), aS. 268, A^. i;.35 (34), ^.271,
A. f; 36 (35), /S. 272, A. x; 39 (38), ^.276, A. a; 40 (39), *S. 277,
Z. 32, A^. d; 42 (41), S. 279, A^. m.
EINLEITUNG § 1. XXVII
zwar in manclien Beziehungen'^ schdtzenswerty aber dock
auch durch viele Fehler entstelU, die sicher nicht auf die
Border Handschrift, sondern erst auf die Esgruser Ahschrift
von 1685 zuruckgehen. Eine wertvolle Kontrolle bieten da
5 zwei andere alte, ddnische Abschriften des vierten Buches
der S order Handschrift,
JB^ (Lappenberg n.lO) ist die Handschrift Kopen-
Jiagen, Alte JcgL Sammlung n. 719, Papier, 21% X 31 cm,
aus dem 16. Jahrhundert^. Die Handschrift hat einen breiten
10 Rand, ofter sind einige Zeilen untereinander eingeruckt und
ist besonderer Eaum gelassen; man sieht, in der Vorlage
haben da offenbar Scholien gestanden, sie sind aber in B 4:
mit wenigen Ausnahmen^ nicht mit abgeschrieben. Von
diesen Scholien ist n. 97 au/Ser in B 4 nur in sicheren Ab-
S5 leitungen aus der Soroer Handschrift enthalten; 141 zwar
au/Ser in B 3^-^'. 4 auch in A 2. 3. C 2, aber B 4 geht in
den Lesarten mit B 3^-^'. Fiir die Ansicht, daji B 4 aus
der Soroer Handschrift stamme, ist ferner eine gro/Se Zahl
von Lesarten ^ anzufiihren, die B 4 mit B 3^, B 3 ^^^ oder
20 B 3^~^ bzw, mit diesen Handschriften und B 5 gemeinsam
hat; bei Kap. 10. 21. 31 hat B 4 groj^e Absdtze, allerdings
die Titel der anderen Handschriften entweder gar nicht oder
nur sehr gekilrzt. In manchen Fallen hat B 4 den richiigen
Text bewahrt ^, wo alle anderen Abschriften und Ableiiungen
25 der Soroer Handschrift (soweit sie zur einzelnen Stelle je-
weils vertreten sind; B 3t>.c.d~f^ 5j gemeinsam eine andere
Lesart bieten. Eine Anzahl Sonderilbereinstimmungen^ mit
B 6 ist zu beachten. Bei Abwdgung alter Umstdnde kann
1) Durch Hinweise auf den graphischen Zustand der Vorlage, in
30 der Worte iiber der Zeile standen; vgl. unten § 2, S. XXXIX, Z. 8—27 mit
N. 2. 2) Vgl. Waitz, Archiv VII, 453. 3) Schol. 97 (98), S. 228
139(135), >Sf. 258; 141 (137), >S'. 260; 142 (138), ^.262; 144 (140)
S. 265. 4) Kap. 1, 8. 228, N. v ; 229, N.e;^, 8. 231, N.d;5, 8. 233
N. d; 8, 8. 236, N. p. x; 9, 8. 237, N. c; 11, 8. 240, N. e; 241, N. b
55 13, 8. 241, N.n. u; 16, 8. 244, iV. s; 18, 8. 245, N. x; 246, N.l; 19
8. 248, iV^. p. q; 22, 8. 253, N. h; 28, 8. 260, N. r; 261, N. h; 30, 8. 261
N. c; 262, N. q; 31, 8. 264, Z. 39, N. i; 32, 8. 267, N. 1; 34, 8. 269
N.h; 38, 8. 275, N. k; 43, 8. 280, N. a. 5) Kap. 13, 8. 241, N. g
22, 8. 253, N. e; 23, 8. 254, NA. o; 26, 8. 259, N. f ; 27, 8. 260, N. c
40 29, 8. 261, N. i; 37, 8. 274, N. i; vgl. 34, 8. 269, N. d. 6) Kap. 4
/Sf. 232, N.i', 15, aS. 242, N.g; 17, 8.2U, N.m; 2], /S. 2.52, i\^. o
Z. 38, N. b; 22, ^. 2.53, N. 1; 24, aS. 256, N. c; 26, -S. 258, N.j); 28
5f. 260, i^. e. q; 29, 8. 261, i\r. f ; 30, 8. 262, i^. d. e; 31, 8. 264, iV^. i. z
34, ^. 268, N. d; aS. 269, iV^. d. r; 36, 8. 271, N. f ; 272, iV^. p; Z. 37, i\^. c,
45 37, 8. 274, iV. n. tJber den Wert und die Bedeutung dieser Lesarten
vgl. unten 8. XXVIII, Z. 14-17 mit N. 2.
XXVIII M. ADMi BREMENSIS
nicht bezweifelt iverden, da/S B 4, vielleicht durch eln MitteU
glied, wahrscheinlicher aber direkt sine Abschrift aus dem
vierten Buche der S order Handschrijt ist.
Die gleiche SacJilage liegt vor bei S 5 (nicht bei Lappen-
berg), Kopenhagen, Thotts Sammlung 1386, 4^, Papier^ &
aus dem 16. oder 17. Jahrliundert. Eine sorgfdltig geschrie-
bene, gut ausgestattete Handschrift (Goldschnitt) ; alle Namen
sind in Kapitale geschrieben. Auf dem Titelblatt findet sich
ganz unten, etwas beschnitfen, der Name eines Besitzers,
Claudius Christophorus. Der Text ist, zumal im An- la
fang, vielfach eine freie Bearbeitung und enthdlt viele Ab-
weicliungen, die unten nicht verzeichnet sind. Filr die Be-
stimmung der Stellung von B 5 zu berilcksichtigen sind ein-
mal die bereits berilhrten'^ Ubereinstimmungen mit B 4, die
aber wohl kaum ausreichen, um die Annahme einer filr is-
5 4. 5 gemeinsamen, von der S order Handschrift verschiede-
nen Vorlage zu begrilnden^; dann die zahlreichen Gleich-
heiten^ mit B 3^^~*. 4, insbesondere in den Titeln der
Kap. 10. 21. 31, die deutlich zeigen, da/S B 5 auf die Border
Handschrift zuriickgeht. 20
FUr die Bestimmung des Textes des vierten Buches in
der Border Handschrift sind also folgende Hilfsmittel von
verschiedenem Wert vorhanden: B 3^ (daraus B 3^') direkt
aus der S order Handschrift, ebenso B 3^ -, B S^~^ in Ver-
ziveigungen daraus, vor allem durch das Mittelglied der 25.
Esgruser Abschrift von 1685, die viele Fehler und Sonder-
lesarten in den Text gebracht hat; jB 4. 5 hdchstwahrschein-
lich direkte Abschriften aus der Border Handschrift, die aber
einer seits gewisse gemeinsame Abweichungen von den ande-
ren Uberlieferungen haben und andererseits je filr sich mit 30
einiger Freiheit vorgegangen sind,
Danach ist die Verziveigung der Handschriften B die
folgende:
1) Vgl. S. XXVII, iV. 6. 2) Sehr viele derselhen hestehen darin,
dafi B 4. 5 gemeinsam et statt etiam des Textes haben; da liegt stets gleicher sf
Lesefehler der beiden Schreiber vor. 3) Fiir B St" — ^. 4. 5 oder
B 3d-f. 4. 5 vgl. oben S. XXVII, N. 4, dazu Kap. 1, S. 227, N. w; 3,
S. 231, N. t; 38, S. 275, N. n; ferner Kap. 25, S. 257, N. r; 34, S. 269,
N. d. Fiir B 3 d-f. 5 vgl. oben S. XXVII, N. 5.
EINLEITUNG § 1.
XXIX
Z (Soroer HsJ
Bl^ Bl^ B2 B3^ W (4. Buck der Soroer Hs.)
B4: Bo BS^ t (Esgmser Abschrift)
B3^'
tt
B3<^ B3^ B3^ B3^
Alle Handschriften C haben iiber A Jiinaus die gleichen
Zusdtze im Text wie B, sie haben ebenso eine gro/Se Anzahl
ScJiolien, viele mit B gemeinsam, andere filr sich. Sie unter-
scheiden sich von B dadurch, da/S sie die oben S. XVII, Z. 17//.
5 gekennzeichneten Eigenheiten dieser Klasse nicht mitmachen,
dafilr haben sie allenthalben eigene Besonderheiten. von denen
etwa I, 16 (18), S. 23, X. *; 27 (29), S. 34, N, *; 50 (52),
S. 50, N. c; 61 (63), S. 59, N. s. 77, 1, S. 61, N. *; 28 (26),
S. 88, Z. 20—22, S, 89, N. d; 44 (42), >S. 105, A^. o; 54 (52),
10 S. 114:, N.t; 80 (76), >S. 138, Z. 22— 25. 7/7, 12 (11),
S. 153, xY. g; 24 (23), S. 167, N. *; 63 (62), S. 209, N. s;
67 (66), S, 214, N. g; 77 ("70 Anhamg), S. 224, N. g. IV, 9,
S. 237, N. d. k im Text und die Scholien 10 (11), S. 50;
57 (58) und 58 (59), ^S. 139/.; 65 (66), ^.156; 151 (llo-,
15 nur in 0 2 S.210, weil C 1 vorher aufgehort hat) hervorzu-
heben sind. C hat an vielen Stellen andere X aniens formen als
AB, niederdeutsche an Stelle der oberdeutschen dieser beiden
Klassen'^, Diese Abiveichungen haben zum Teil inhaltliche
Bedeutung^ und milssen auf die Entstehung der Klasse in
20 1) Vgl. darilher Kdheres unten in § 4, S. LIII, N. 5. 2) C stimmt
mehrfach mit dem Wortlaut der henutzten Quellen gegen AB iiberein,
und zwar: 1) mil der Vita Anslcarii I, 15 (17), 8. 22, iV. g; 16 (18),
S. 23, N. f. i. r; 25 (27), 8. 31, N. m; 2) mit der Vila Rimberti I, 40
(42), 8. 44, N. c; 45 (47), 8. 47, N. a; 3) mit den Annales Fiildenses
25 /, 15 (17), 8. 20, N.i; 28 (30), 8. 34, N. h. 8oweit diese Gleichheiten
sich aber nicht auf Namensformen erstrecken (ivo sie auf der in C in
gro/^erem Umfang durchgefiihrten Texidnderung beruhen), sind sie un-
bedeutend oder konnen auf zufdlligemZusawmentreffen infolge selbstdndiger
XXX M. ADAM BREMENSIS
sehr alter Zeit zurilclcgehen'^. Davon vermutlich zu scheiden^
ist eine durchgreifende formale Bearbeitung, die der Text
hier erfahren hat, in grammatischer und stilistischer ^ Hin-
sicht, mil Tilgung sehr vieler personlicher Bezugnahmen*
Adams auf sich und seine Zeit ^, also wohl von einem erheb- s
lich spdteren, formal vorgehenden Bearbeiter. Besonders hat
dieser auch die iiberall vorsichtige Ausdrucksweise Adaw.s
fast durchgehend vergrobert, Wendungen wie ferunt, aiunt,
ut dicitur usw. an sehr vielen Stellen getilgt und positive
Behauptungen an Stelle der vorsichtig eingeschrdnlcten Aus- ic-
sag en Adams gesetzt ^. Es ist nicht ausgeschlossen, dafi diese
Anderungen in C beruhen, setzen nicht notivendig eine Neuheranziehung
der Quellen daselhst voraus.
1) Vgl. unten § 2, S. XL mit N. 1. 2) Einige sachlich wichtige
Bestandleile von G sind heim Annalista Saxo nachzuweisen, die for- i&
melle Bearheitung aber nicht. Das beweist zwar nicht, dafi sie nicht
vorhanden war; aber sie ist auch ihrem Charakter nach von jenen sach-
lichen Zusdtzen so verschieden, da/S man sie leicht einer spdteren Zeit
und einem anderen Bearbeiter zuweisen wird. 3) Oft hat dieser Be-
arbeiter durch Umstellung von Worten rhythmischen Satzschluf^ her- 20
gestellt, anderwdrts freilich auch einen im Text enthaltenen durch Um-
stellung zerf^tort. Adam selbst beobachtet die Regeln des Satzschlusses
nicht, nur hier und da findet sich zujdllig bei ihm ein Kursus. 4) Vgl.
vor anderen Stellen II, 38 (36), 8, 99, N.a.; 71 (69), S. 133, N. f. Ill,
22 (21), 8. 166, N. d. Ferner L 35 (37), 8. 38, N.t; 45 (47), 8. 46, 25
iV. e. f ; 57 (59), ^S'. 57, N.g; 58 (60), 8. 57, N.c, 59 (61), 8. 57, N. b;
61 (63), 8. 59, N. s. v. // 6 (5), 8. 65, N. b; 37 (35), 8. 98, N. i ;
57 (55), 8. 117, N.g; 82 (78), 8. 140, N. c. e. ///, 12 (11), 8. 153,
N. m; 15 (14), 8. 155, N.g; 16 (15), 8. 158, N.o; 28 (27), 8. 171,
N. f ; 30 (29), >S'. 172, N.t; 46 (45), 8. 189, N. z; 190, N.d', 11 (10 aa
Anhang), 8. 225, N. 1. IV, 18, 8. 245, Z. 39, N. f ; 19, 8. 247, N. e.
5) Umgekehrt hat der Bearbeiter an einigen 8tellen personliche Aus-
drucksweise eingesetzt, wo der Text sie nicht bietet: II 37 (35), 8. 98,
N. g; 55 (53), 8. 116, N. m; 64 (62), 8. 125, N. i; 68 (66), 8. 128,
N. s. ///, 15 (14), 8. 156, Z. 37, N. c. Das ist aber wohl nur vereinzelte, 35
vlanlose Willkiir und ld6t jedenfalls keine 8chlusse auf die Person des
Bearbeiters zu. 6) Vgl. I, 49 (51), 8. 49, N.e.n; 50 (52), 8. 50, N. k.
m; 58 (60), 8. 51, N. m; 59 (61), 8. 51, N. f ; 8. 58, N. c. //, 1, 8. 61,
N. h;5,8. 65, iV^. b. e; 11 (9), 8. 68, N. i; 12 (10), 8. 69, i\^. c; 14 (12),
^.71, N.h.d; 20(17), 8.15,N.h; 26(23), 8.86, N.h; 29(27), ^.90, 40
N. fl. i; Z. 32, N.c. d; 33 (31), 8. 94, N.h. i; 35 (33), 8. 95, N.h. c;
8. 96, N.h; 36 (34), 8. 97, iV^. e; 49 (47), 8. 109, N. c. e; 57 (55),
8. 117, N. k. m; 58 (56), 8. 118, .V. g; 62 (60), 8. 122, N.h; 66 (64),
8. 126, N. p; Schol. 55 (56), 8. 133, N. a. II, 11 (74), 8. 136, N.a.e;
78 (74), 8. 136, N. q. Ill, 8, 8. 148, N.h; 12 (11), 8. 152, iV^. h; 13 45
(12), 8. 154, iV^. i; 15 (14), ^. 156, Z. 38, iV^. e; 43 (42), 8. 186, A^ r. w.y;
45 (44), 8. 188, A^. a. h; 47 (46), >8'. 190, N. o. IV, 1, >S. 227, A. a;
8, 8. 236, A. s. u. Aaci^ /F, 21, ivo C 1 aufhort und C nur durch C 2
vertreten ist, findet sich eine gleiche Erscheinung noch Kap. 23, 8. 254,
N. U. 50
EINLEITUNG § 1. XXXI
Bearbeitung schon gegen Ende des 12. Jahrhunderts vorhanden
gewesen ist ^; ein sicherer Beweis filr die Existenz der Klasse G
in dieser Fassung Id/St sich jedoch erst mit der dltesten er-
haltenen Handschrift C 1 von etwa 1230 und der Benutzung
5 durch Albert von Stade in den vierziger Jahren des 13. Jahr-
hunderts erbringen. Aber von der spdten Bearbeitung ist
durchaus zu scheiden eine Urgestalt der Fassung (7, in der
sie durch eine sehr gute und alte Adamhandschrift dar-
gestellt war,
10 Cl (Lappenberg n. 4,) ist die Handschrift Kopen-
hagen, Alte kgl. Sammlung n. 2296, Pergament, 26, 1 X
29 cm. Sie hat sehr sorgfdltige Schrift aus dem ersten Drittel
des 13. Jahrhunderts^ hdufig noch ^, sie umfaf^t 65 Blatter ^
die nicht numeriert sind, der Text bricht in IV, 21 infolge
15 Verstilrnmelung des Bandes unvollendet ab. Er beginnt
/oLl^, darilber steht von einer Hand, des 15. /16. Jahr-
hunderts:
Hamborch extreme sint et hie coniunctio Breme
Et pereat iunctas quisquis diviserit illas.
20 Die Handschrift war im 16. Jahrhundert^ nach Vermerh auf
fol. 1^: dit bok horth her Joachim Moller, im Besitz dieses
1558 verstorbenen Hamburger Ratsmannes. Sein Sohn Eber-
hard erbte es und verzeichnete darunter: Ex dono patris
chariss. possideo Eberhardus Moller. Eberhard M. starb
25 als Hamburger Burgermeister 1588. Danach besa/S wahr-
scheinlich das Geschlecht der Scheie in Hamburg die Hand-
schrift, dann im J. 1746 der Hamburger Professor Michael
Richey, dessen Name gleichfalls auf der ersten Seite steht.
Nach seinem Tode ^"1761^ erhielt sie der kgl. ddnische
30 Konferenzrat F. G. Sevel; nach dessen Tode 1781 Icam sie
in die kgl. Bibliothek zu Kopenhagen.
G 1 hat in alien Einzelheiten, wo der spate Bearbeiter
nicht durchgegriffen hat, einen vorzilglichen^ Text beivahrt,
1) Denn Saxo Grammaticus Buch X (ed. Holder 8. 338^ hat
35 anscheinend das Scholion 20 (21), das nur in C - Handschriften Adams
ilberliefert ist, benutzt; vgl. unten S. 83, N. 11. tjber die von Saxo be-
nutzte Adamhandschrift Idpt sich bei seiner freien und geradezu entstellen-
den Wiedergabe sehr schwer ein Urteil gewinnen, jedenjalls hat er eine
Handschrift des reicheren Textes (BC) , nicht der Klasse A gehabt.
40 2) Die folgenden Angaben ilber die Schicksale der Handschrift nach
Lappenberg, Archiv VI, 843. Sie sind wichiig filr die Bestimmung des
Verhdltnisses von C 2 zu C I. 3) Vorzilglich im Sinne der Ur-
spriinglichkeity d. h. vielfach der Unkorrektheit.
XXXII M. ADAM BREMENSIS
viele BesonderJieiten unci sprachlicJie Unkorrektheiten'^ Adams
sind au/Ser in A 1 nur hier erhalten. Dagegen ist die Ka-
piteleinteilung gdnzlich zerstort, es sind sehr gro/^e Kapitel
und Absdtze ohne Zdhlung gebildet, in die stets viele Kapitel
der alien Einteilung aufgegangen sind. 5
C2 ist die Ausgabe des Erpold Lindenbrog^ v. J. 1595
nach einer Handschrift^ des Heinrich Rantzau* bu Breiten-
burg. Der Druck stimmt mit C 1 sehr weitgehend ilberein,
man kdnnte vermuten, da/] C 1 direkt^ oder eher durch ein
Mittelglied^ Vorlage filr C 2 gewesen sei; dafilr kdnnte man 10
einige Stellen'^ in besonderer Weise anfilhren, die alle die
Eigentilmlichkeit haben, da/] in C 1 riocli deutlich erkennbar,
z. T. von anderen, spdteren Hdndcyi der Text gegen A 1
(bzw. A .1 — 3). B gedndert worden ist, wo dann der so ge-
driderte Text sich ebenso in C 2 findet. C 1 kdnnte dayiacli 15
stellenweise fast als die Urhandschrift des C-Textes erschei-
nen. Aber andere, weit ilberwiegende Griinde sprechen gegen
eine solche Annalime, der eine ist die Kapiteleinteilung .
C 2 hat der en zivei, die eine nach dem Druck B 2 auf den
duperen Rdndern, die andere innen nach der Rantzauschen 20
Handschrift. Diese zweite Einteilung stimmt durchaus mit
der von B 1 ilberein. von dieser wird damit wahrscheinlich
gemachty da/3 sie sich bereits in der gemeinsamen Vorlage
von BC (X) fand. Da Rantzau^ ausdrucklich versichert.
1) Vgl z. B. I, 8 (9), 8. 9, Z. 23 mit N. c. ///, 4, S. 146, 25
N.l; 17 (16), S. 159, Z. 36, N.h; 38 (37), S. 181, N. c und an-
deres mehr. Manche oder auch alle von diesen Eigenheiten kdnnte die
in C 2 benutzte Handschrift auch gehabt haben, man Jcann nicht wissen,
wie viele erst durch den Druck, der hdufig durch den dlteren Druck B 2
heeinflu/^t ist, getilgt worden smd. 2) Vgl. uber ihn Krause in der 30
Allgem. Deutschen Biographie XVIII, 691/. 3) E. Lindenbrog sagt
von ihr in seinem Widmungsbrief an Heinrich Rantzau: manuscriptum,
quod olim Albert! Crantzii summi illius Historici fuisse existimo. hi
der Tat hat Krantz z. B. in seiner Metropolis p. If. manche Lesarten
aus C (aber auch abweichende), dazu S. 8, Z. 3 eine Bemerkung, die 35
anscheinend durch Schol. 151 (145) angeregt ist. 4) Vgl. Uber ihn
Handelmann, Allgem. Deutsche Biographie XXVII, 218 f. 5) Dann
mil/Ste man annehmen, da/^ C 1 erst nach 1595 verstilmmelt worden sei.
Aber diese Handschrift kann darum nicht Vorlage fiir C 2 gewesen sein,
weil sie nach ihr en soeben dargelegten Schicksalen sich niemals im 40
Besitze Heinrich Rantzaus befunden hat. 6) Dies meinte Waitz,
Archiv VII, 450/. Dann 7nilfiie die verlorene Handschrift vor der Ver-
stUm?nelung von C 1 daraus abgeschrieben worden sein. 7) Vgl. I. 53
<55), S. 54, N. r; Schol. 20 (21), S. 83, Z. 18; Scliol. 21 (22), S. 85,
Z. 18. //, 68 (66), S. 128, N. c. ///, 15 (14), S. 157, A^. a; 34 (33), 45
S. 177, A^. d ; 70 (68), 8. 217, N. d. IV, 21, 8. 252, N. y. 8) Er
hat als Besitzer der Handschrift und Mann von eiyener Bildung und
EINLEirUXG § 1. XXXIII
diese Teilung sei iiach seiner Handschrift gedruckt, wahrend
Cl dieselbe nicht hat, und da sie audi aus B 2 nicht genommen
sein kann, so mu/^ sie tatsdcMich auf die Eantzausche Hand-
schrift zuruckjgehen, und diese, bziv. ihr Abdruck C 2 ist als
5 selbstdndige Uberlieferung neben C 1 zu werten. Der zweite
Grund dafilr beruht auf einer Anzahl von Stellen'^, an denen
C 2 den ursprilnglichen Text = ^4 1 gege^i B.Gl bewahrt
hat oder ilberhaupt Ubereinstimmungen mit Handschriften
ande7'er Klassen bringt, die G 1 nicht mitmacht, was nicht
10 rndglich ware, wenn G 2 direkt oder indirekt aus G 1 ge-
flossen lodre. Es ist vielmehr wahrscheinlich^, da/3 G 2 auf
die gleiche Vorlage wie G 1, und zwar unmittelbar auf den
Archetyp der G- Handschriften unserer Fassung zuriickgeht.
G 2 ist in vielen Au/Serlichkeiten des Stils von B 2 beein-
15 fl,u/3t^, aber im ganzen hat Lindenbrog seine Handschrift
mit anerkennensiverter Sorgfali und Genauigkeit wieder-
gegeben, wie der Vergleich mit den anderen Uberlieferung en
ergibt. Zum Schlu/3 hat er die Scholien seiner Handschrift
abgedruckt. 105 an Zalil, dann eiii Variantenverzeichnis
20 heigegeben, in dem er die wichfigeren Abweichungen des
Vedelschen Druckes von dem seinen auffuhrt.
0 3 (nicht bei Lappenberg) ist ein erst neuerdings zu-
tage getretenes Fragment einer Handschrift, Kopenhagen,
Neue kgl, Sammlimg, Folio, 1463, ein Pergamentblatt,
25 vom Anfang des 14:. Jahrhimderts, 21% X 281/2 cm gro^.
Der gebotene Text umfa/St I, 57 — 62, unten S. 57, Z. 3 bis
S. 59, Z. 25. Die Handschrift war sehr sorgfdltig und schon
geschrieben, mit abwechselnd rot und blau gemalten Kapitel-
initialen und ebenso verzierten Satzinitialen. Auf S. 1 am
30 Rande ivird das Blatt in spdter Zdhlung als 47 bezeichnet.
G 3 hat Lesarten mit G 1 und andere mit G 2 gemeinsayn,
eine genauere Stellung zu beiden Idfit sich dem geringen
Reste des Textes nicht anweisen. So sind die drei G -Uber-
lieferung en als unabhdngig voneinander anzusehen, und das
35 Stemma dieser Handschriften sieht einfach so aus:
wissenschajtlichen Interessen eine besondere Praefatio zur Ausgahe nach
dem Widmungsbrief des Herausgebers Lindenbrog geschrieben.
1) Vgl. I, 7 (8), 8. 9, iV^. e; 27 (29), 8. 33, N. c. //. 25 (22), .Sf. 84,
iV. 1; 26 (23), 8. 85, iV. r; 62 (60), 8. 122, N. o. ///, 45 (44), 8. 198,
40 iV. v; 46 (45), 8. 189, N. q; 8chol. 80 (81), 8. 194, N. d. Vgl. ferner
II, 22 (19), 8. 80, N. k. ///, 64 (63), 8. 211, N. k. 2) Vgl.
8tellen wie II, 61 (59), 8. 121, N. g. ///, 41 (40), 8. 184, N. m.
3) Beispiele flnden sich fast auf jeder 8eite, offenbar hat ein Exemplar
von B 2 als Druckmanuskript filr G 2 gedient.
Adam Bremensia. HI
XXXIV
M. ADAM BREMENSIS
Cl
C
02
C3
Weiterhin ist darzulegen, dafi A, die letzte Vorlage der
A-Handschriften, in der Art mit X, der gemeinsamen Vor-
lage der Handscliriften BC, identisch ist, dap X die Hand-
schrift A selber in einem spdteren Stadium geivesen ist; fiir
A 2 und A 3 ist zu erweisen, da/S sie von dem erweiterten Texte 5
(X) her in ihrer Vorlage (a) interpoliert und vermehrt
worden sind. Der gesarnte Stammhaum der Handschriften,
mit Beriicksichtigung derjenigen des Annalista Saxo, dessen
Text fiir die GescJiichte der C-Fassung von Wichtigkeit ist,
ist danach folge7ider.'
10
0 fSoroer Es.)
B2 B3^
»,, (4. Buck der
J^^^ Soroer Hs.)
7?.Sa' 7?4 /?5 7?3^ t (Esgruier
BS^ J53d B3^ B3^
§ 2. Textgeschiehfe und Sestandteile des Werkes,
Minige Ausschreiber,
Jede genauere Durchsicht des Apparates der folgenden
Ausgabe beweist, da/3 die bisher gegebene Charakteristik und
Klassifizierung der Handschriften nicht ausreicM, ihr Ver- n
halten in alien Fallen zu erkldren. Es fehlt viel daran, dafi
etwa, wie man erwarten miipte, audi nur in den weseyitlichen
und grundlegenden Lesarten stets die B -Handschriften und
die C -Handschriften je unter sich und gegen die A-Hand-
schriften zusammengehen, vielmehr findet ein sehr hdufiger 20
EINLEITUNG § 1. 2. XXXV
Wechsel der Lesarten und oftmaliges Durchbrechen der
Klassen statf^. B 1 geht mit A 1 gegen B 2. C, B 2 mit A 1
gegen B 1. C; B 1^ und B 1^ jeweils fur sich mit A 1 gegen
Bl^. 2. C Oder B 1*. 2. C; C 1 und C 2 je fur sich mit A 1
5 gegen B.C2 oder B. Cl. Soviele Moglichheiten des Wechsels
man sich denken kann^ beinahe soviele kommen in Wirklichkeit
vor. Und das findet nicht etwa hin und wieder ausnahmsweise
statt, sondern die Erscheinung durchzieht das ganze Werk.
Gleichwohl konnen diese Wider sprilche gegen die obige Ein-
10 teilung die Tatsache des Vorhandenseins der gro/Sen Klassen
nicht erschuttern: A sind alle Handschriften des geringeren,
bestimmt gefa/Sten Textes; BC alle reicheren Handschriften
mit Scholien; C alle reicheren Handschriften der durch-
greifenden spdte7i Bearbeitung ; B alle reicheren Handschriften
15 ohne dieselbe^ aber mit anderen, eigenen Merkmalen. Es
kann nichts einfacher und sicherer sein als die gro/Sen Linien
dieser Einteilung ; wenn diese gleichwohl nirgends zur vollen
Erkldncng der Erscheinung en ausreicht, wenn andauernd
Lesarten der einen Klasse (A) sich bald hier, bald dort in
20 de7i Handschriften der anderen Klassen finden, so miissen
weitere Erkldrungsgriinde filr dies zundchst schwer verstdnd-
liche Verhalten gesucht werden.
Der ndchsfliegende Gedanke der Kontamination ist hier
ganz undurchfilhrbar. Da an manche^i Stellen B 1, an ande-
25 ren B 2 mit A geht gegen C, so miij^te enttveder sowohl B 1
wie B 2 mit einer A-Handschrift kontaminiert sein oder
umgekehrt sowohl B 2 wie B 1 mit einer CHandschrift.
Oder wollte man Kontamination nur einer Handschrift an-
nehmen, so mii/ote diese doppelt kontaminiert sein, entweder
io B 1 oder B 2 teils mit A, teils mit C. Da an manchen Stellen
B Ij an anderen nur B 1^ mit A geht, milj^te in B 1 ziveimal
Kontamination mit einer A-Handschrift stattgefunden haben,
einmal in j und dann noch einmal in B 1^. Da endlich
manchmal C 1, manchmal C 2 mit A geht gegen B,C 2 oder
35 -S. (7 1, milfSten auch in die C -Handschriften A-Lesarten
durch Kontamination eingedrungen sein, und wieder wiirde
einfache Kontamination zur Erkldrung nicht ausreichen.
Die Tatsdchlichkeit der Lesarten ist eine solche, dafi alle
1) Bei alien folgenden Erwdgungen sind nur wirkliche, schwer e.
40 Anomalien und Spaltungen in den Klassen beriicksichtigt, z. B. wenn
einzelne Handschriften B mit A, andere mit dem anders gejaf^ten C gehen.
Einfache Fehler und willkiirliche Abweichungen in einzelnen Hand-
schriften und Klassen sind natiirlich nicht wunderhar.
Ill*
XXXVI M. ADAM BREMENSIS
Wiser e Handschriften meist doppelt Jwntaminiert, vor allem
alle mit A-Lesungen kontaminiert sein miipten, um diese
Texfe zustande zu bring en. Es mii/Ste ein gauzes System
von Kontaminationen angenommen iverden, das so kiinst-
lich ware, dap jedenfalls seine Beweisharheit dabei vollig 5
JSchiffbruch leiden wiirde. Und bei Annahme solcher Kon-
taminationen war en gleicliwohl die grobsten Fehler, Aus-
lassungen und Verderbnisse in den Handschriften nirgends
beseitigt worden, wdlirend vollig nichtige und bedeutungslose
Dinge, Wortstellung, Grammatikalisches und dergleichen melir 10
in JDutzenden von Fallen durch Kontamination gedndert sein
sollten. Da/S A -Handschriften mit einem aus BC stammen-
den Text kontaminiert worden sind, wie oben^ fiir A 2. 3
angenommen wurde, um den reicheren Text zu gewinnen, ist
sehr wohl zu verstehen. Aber annehmen, daf^ BC mit A Icon- 15
taminiert worden seien, um Nichtigkeiten — nach der sach-
lichen Bedeutung — zu dnd.ern, dafi nicht nur eine Hand-
schrift kontamdniert worden sei, sondern ziemlich alle, die
wir haben, und alle mehrfach, das heifSt Unmogliches an-
nehmen; es mu/S also eine andere Erkldrung fiir diese auf- 20
fallenden Erscheinunge^i und Wider sprilche gefunden werden.
Eine jahrelange Bearbeitung des Apparates der Aus-
gabe unter alien sich irgendwie darbietenden Gesichtspunkten
hat mich zu Ansichten gefilhrt, die eine restlose Auflosun^
alter Widersprilche gestatten und eine vollstdndige Aufkld- 26
rung iiber die Beschaffenheit und innere Bedeutung der
Handschriften A, X und a, iiber den Wert und die Ent-
stehung der Klassen B und C liefern und somit zu einer
wahren Textgeschichte filhren. Da es unmoglich ist, auf
dem hier zur Verfilgung stehenden Eaume die Beweise fiir 30
diese Ansichten ausfiihrlich zu entwickeln, sei es gestattet,
nur die Ergebnisse selbst in alter Kilrze mit Hindeutung
auf einige Hauptbeweisstellen und Argumente hier darzu-
legen, wdhrend die eigentlichen Beiveise da fiir kiln f tig en aus-
fiihrUchen Darlegungen vorbehalten bleiben milssen. 35
A bezeichnet die Originalhandschrift Adams, sein Un-
reines, es war eine Handschrift, die teils nach Diktat^, teils
wohl durch Abschrift nach einzelnen Originalaufzeichnungen^
1) Vgl S. XXXIV, Z. 4-7 und unten S. XXXVII, Z. 26 his
XXXVIII, Z. 2. 2) Das beweisen die Fehler in BC, die mit uber- 40
wiegender Wahrscheinlichkeit als H or fehler zu deuten sind; obenS. X, N.9.
3) Das beweisen die Fehler in BC, die wahrscheinlich durch Verlesen
einer schriftlichen Vorlage zu erlcldren sind; oben S. X, N. 10.
EINLEITUNG § 2. XXXVII
von ihm ziistande gekommen ivar. Aus A ist a als eine
Eeinschrift von Schreibershand^ genommen worden; in a hat
Adam die in A begangenen Fehler, soweit sich erkennen
Id^t, alle verbessert, er hat wdhrend der Entstehung von a
5 den Text bereits um eine Anzahl von Sdtzefi vermehrt'^, die
in A nur teilweise am Rande nachgetragen wurden^, er hat
audi Worte ilber der Zeile in a zur Ergdnzung des Textes
hinzugefilgt^. a ist die unter Aufsicht und Mitarbeit des
Autors von Schreibershand hergestellte Reinschrift des Werkes
10 gewesen, das Widmungsexemplar fiir Erzbischof Liemar,
Nach Uberreichung von a behielt Adam A in seiner Hand
und hat es unaufhorlich durch iveiteren Stoff vermehrt. Alle
Scholien und alle neuen Sdtze im Textj die in B und in C
enthalten siiid, sind in A hinzugefilgt worden^, A hat durch
15 diese Stoffvermehrung und durch eine darin vollzogene Be-
arbeitung des Textes^ die Gestalt X angenommen, X ist A
in einem spdteren Zustande"'. Adam kann, soiveit erkenn-
bary bis etwa 1080/81 mit der Hinzufilgung neuen Stoff es
in A beschdftigt gewesen sein, er ist vermutlich gleich nach
20 dieser Zeit und spdtestens etwa um 1085 gestorben^. a ist
die eiiizige Abschrift des Werkes gewesen, die zu seinen Leb-
zeiten und unter seiner Mitwirkung hergestellt worden ist.
A 1 ist die einzige uns erhaltene Handschrift, die den
Zustand von a ohne Interpolation neuen Textes und ohne
25 Verdnderung des alten rein bewahrt hat und getreu ivieder-
gibt. A 2 und A 3 bieten den A-Text nicht rein, sondern
vermehrt^, soivohl um viele der Scholieri von BG und einige
von der en Sdtzen im Text, als auch um eigene neue Scholien,
dazu haben sie vielfach die Fassung BC gegen A 1. Die
30 aus a geflossene Vorlage von A 2. d ist also von X (BC)
her interpoliert loorden. Da die neuen Bestandteile von ^ 2. 3
in der Fassung weder mit B noch mit C ganz ilber einstimmen,
sondern viele und darunter sehr gute Eigenheiten auf-
weisen, da A 2 schon um 1100 geschrieben und a also noch
35 alter gewesen ist, so ist anzunehmen, dap a von X selber
1) Das bevjeisen die Fehler in A 1. 2. 3, die in BC nicht vorkommen;
oben S. XVI, N. 8. 2) Oben S. XI, N. 3. 3) Oben S. XI, N. 4. 4) Oben
S. XI, N. 6—9. Die einzelnen dort zusammengestellten Fdlle sind dabei
sehr verschieden zu beurteilen, was im einzelnen hier nicht dargelegt wer-
40 den kann. 5) Die genaueren Gesichtspunkte zur Herkunjtsbestimmung
der einzelnen T extbesiandteile vgl. unten S. XLI, Z. 2—28. 6) Vber
deren Ursprung vgl. unten S. XXXVIII, Z. 20 his 8. XXXIX, Z. 7.
7) Die einzelnen Beweisargumente dafilr siehe unten S. XXXIX, Z. 28—36.
8) Vgl. dariiber eingehender unten § 4. 9) Vgl. die genauere Be-
45 schreibung oben S. XIII filr A 2 und S. XV fiir A 3.
XXXVIII M. ADAM BREMENSIS
her interpoliert und also ivohl in Bremen geschrieben war-
den ist.
titer die Herhunft der den Handschriften A 2. 3 allein
eigentumlichen, nicht mit BC gemeinsamen neuen Scholien
glauhe ich nicht in alien Fallen mit voller Sicherheit urteilen 5
zu Iconnen. Die in A 2 und A 3 vertretenen Scholien Jconnten
vielleicht in einzelnen Fallen'^ von Adam herriihren^ wahr-
scheinlicher ist meist^ ihre Hinzufugung durch Fremde; die
in A 2 allein auftretenden Randbemerkungen sind Adam
racist mit Sicherheit abzusprechen ^ und von anderen nach- lo
trdglich hinzugefilgt worden.
B und die Urhandschrift C waren zwei Abschriften^ die
von Fremden qhne Mitwirkung Adams aus X genommen wor-
den sind; die Ubereinstiminung BG kennzeichnet den Zustand
von X. Da/S diese Texte ohne Mitivirkung des Autors ge- is
schrieben worden sind, beweist der Umstand, da/S sie an einigen
Stellen * 7ieue, von Adam herrilhrende Sdtze in verstdndnisloser
Weise, ohne den jeweils erforderlichen neuen, sachgemd/3en
und sprachlich glatten Zusammenhang herzustellen, in den
alien Text einfilgen ^. X unterschied sich von A nicht nur durch 20
die neuen Sdtze. sondern auch durch eine an vielen Stellen
andere Fassung des alten Textes. Dabei widerspricht die
grammatisch oft korrektere neue Ausdrucksweise^ in BC in
vielen Fdllen dem konstante^i Sprachgebrauch Adams'^ und
1) Das ivdre mdglich fur Schol. 110. 111. 117; icli behandle kilnftig 25
diese schwierigen Fragen genauer an anderer Stelle. 2) Besonders bei
Schol. 120, vgl. S. 240, N. Q. 3) Es sind darin QiieJlen verwertei,
die Adam sonst nicht henutzt hat (SchoL 18. 19^, Schol. 100 ist eine
Wiederholung aus seinem eigenen Text II, 52 (50) ; einige nur in A 2
enthaltene Scholien sind daselhst nicht rot umrdndert, vgl. ohen S. XII, 30
N. 7. 4) //, 39 (37), S. 99, Z. 11-15 mit N. 8. //, 77 (74), S. 136.
Z. 1-5 mit N. I. Ill, 34 (33), S. 176, Z. 21 bis S. 177, Z. 8 mit S. 177,
N. 4. Nicht notwendig ebenso zu erkldren ist die Stelle IV, 39 (38),
S. 275, Z. 21 bis S. 276, Z. 7, i.yl. S. 275, N. 4. Vgl. aber a^ich II, 79
(75), S. 137, Z. 10—13 in ihrem Verhdltnis zum umgebenden alten Text. 35
5) Von diesen Stellen sticht sehr bemerkenswert ab die Einfiigung des
neuen Satzes in IV, 3, S. 231, N. *. **. 6) Adams Sprache isl
oft recht inkorrekt und unlateinisch, vgl. im Wort- und Sachregister u. a.
die Artikel alteri, cognotissimus, corrodere, dicere, didiscerim, dignus,
iam tunc, loqui, malle, molestus, pertinxerit, quanti, secum, totae, uti. 40
Hier sei besoriders auf die eigefitmnliche Erscheinung aufmerksam gemacht,
dafi er ofter selbst allbekannte Worte, deren Sinn er sonst stets sehr wohl
kennt, plofzlich in ei^ier Weise verwendet, deren Sinn durchaus unsicher
bleiht; vgl. ebenda die Artikel cepit, incepit, famelicus. 7) Beispiele und
Belegstellen dafiir sind unter vielen Stichworien i7n Wort- und Sachregister 45
gesammelt; vgl. u. a. die Artikel predicare, sedere, ille, imperiiim, und
an den einzelnen Stellen jeweils den A- Text mit den Abweichungen von BC.
EINLEITUNG § 2. XXXIX
zeigt an anderen Stellen'^ groheMipverstdndnisse des ur sprung -
lichen Textes, die der Verfasser selbst unmoglich hdtte be-
gehen konnen. Die Bearbeitung in BG (X) rilhrt also
nur zum Teil (durch die Zusdtze) von Adam, sum Teil
5 sicker nicht von ihm, sondern von anderen (Bremer Dom-
herren) her, die (nach seinem Tode) in seiner Originalhand-
schrift tdtig gewesen sind.
Im einzelnen ist die neue Fas sung in X durch tlber-
schreibung von Worten ilber den Zeilen und Eintragung von
10 anderen an den Rdndern der Handschrift hergestelU worden.
Die Abschriften B und C haben aus X teils die neuen, teils
die alien, noch erkennbaren Lesarten aufgenommen, sie haben
die neu iibergeschriebenen oder an den Rand geschriebenen
Worte teils hier, teils dort in den alten Text eingefilgt. Viel-
J5 fach haben auch die Abschriften, B und G, B 1, B 2 und
G 1 den Zustand von X mit der doppeUe7i Lesart, eine im.
Text U7id eine ilber der Zeile, ilbernommen und getreu wieder-
gegeben ^. Das erkldrt die oben besprochenen, in den Klassen
auftretenden Spaltungen und Wider spriiche gegen den Stamm-
20 baum, das Aufta^uchen alten A-Textes bald in dieser, bald
in jener einzelnen Handschrift; B und G konnten aus X,
B 1 und B 2 aus B, B 1^ und B 1^ aus j, G 1 und G 2
aus G bald hier bald dort unfer den von der jeweiligen Vor-
lage gebotenen Doppellesungen nach Belieben eine ausiodhlen
25 und sind dadMrch bei allgemeiner Ubereinstimmung des ge-
samten Textes doch in zahlreichen Einzelfdllen auseinander-
gegangen.
Die Identitdt von X und A folgt aus der Tatsache, dafi
X das dritte Buch ursprilnglich auch mit Kap. 71 schloji
30 und den Anhang offenbar auf eingelegten Bldttern enthielt^,
dann aus dem Auftreten oder ehemaligen V orhandensein von
Uberschreibimgen an gleichen Stellen in Handschriften der
Klassen A, B und G, ferner aus vielen Verlesungen und
Fehlern bald in dieser, bald in jener Klasse, die stets eine
35 graphisch gleiche Gestalt der Vorlage^ voraussetzen und er-
kennen lassen.
1) Vgl oben S. X, N.S. 2) hi A 1 und C 1 sind Vber-
schreibungen noch heute vorhanden, zum Teil an den gleichen Stellen,
fur B 1 (y) und B 2 luftt sich an vielen Stellen ihr einstiges Vorhanden-
40 sein mit Sicherheit nachweisen. 3) Das ergibt sich aus der Stellung
des das vierte Bvch einleitenden Verses in den Handschriften, vgl.
SchoL 92, S.2U, N. f. ///, 71 (70), S. 219, N.m; es kann im einzelnen
hier nicht dargelegt werden. 4) Als ganz wenige Beispiele vgl. etwa
I, 21 (23), S. 27, N. i. k; 55 (57), S. 56, N. d. ///, 2
45 iV. b. c. Ferner sei angefiihrt, dafi C in der Kapitale in A 1 ofter di e
XL M. ADAM BREMENSIS
Von den beiden Abschriften B und C war die Urharid-
schrift G die dltere und bessere. Sie ist hdchstwahrscheinlich
schon um 1085 — 1090 von einem dlteren Bremer Domgeist-
lichen (oder filr ihn) hergestelU worden, der noch eigene
gute Kenntnisse iiber die Zeit ErzbiscJiof Alebrand- Bescelins 5
hatte^ und eine Mitteilung iiber Adam personlich^ dem Werke
angefiigt hat. B wird nicht viel spdter, vielleicht um 1100 oder
im Anfang des 12. Jahrhunderts ^ entstanden sein, da einige
7ieue, tatsdchliche Mitteilungen * iiber Ereignisse des 11. Jahr-
hunderts darin nachgetragen worden sind; diese sind alter- lo
dings meist von geringem Werte, einige der wichtigsten
Textdnderungen von B gegen AC zeigen deutlich die Hand
von Fremden, Spdteren^. B hatte erheblich mehr Doppel-
lesungen und Uberschreibungen als G aus X ilbernommen
und graphisch getreu wiedergegeben^ durum gehen B 1 und n
B 2 und alle B-Handschriften sehr hdufig im einzelnen aus-
einander und stimmen bald mit A, bald mit G iiberein. Da
alle B-Handschriften heute entweder in Ddnemark sind oder
auf ddnische Vorlage zurilckgehen, auch die ddnischen Aus-
schreiber fast stets^ B-Text benutzt haben, so ist wohl B 20
selbst entweder filr einen ddnischen Empfdnger hergestelU
worden oder aus Bremen frilhseitig nach Ddnemark ge-
kommen.
Filr die JBestandteile des Werkes, im Texte und
an Scholien, kann nach alledem eine Scheidung nach Gruppen 24
vollzogen und eine Ubersicht gegeben werden, die zugleich
Gestalt [ hat, II, 52 (50), S. 112, N.h. Ill, 15 (14), 8. 155, iV. b;
an anderen Stellen ist in Handschriften aller Klassen E filr C geschrie-
ben, vgl. I, 48 (50), S. 48, N. h. //, 16 (14), S. 72, N. g. //, 32 (30),
>S'. 93, N. 1. ///, 26 (25), aS^. 169, N. h. Vieles Entsprechende fur andere 30
Buchstaben findet sich an anderen Stellen, was ich kiinftig gcsammelt
oorlege, um die graphiscke Identitdt von A und X zu beweisen.
1) Von den oben S. XXIX, Z. 7—15 aufgezdhlten Sonderbestandteilen
von C vgl. II, 80 (76), S. 138, Z. 22—25 mit N. 9 und die Scholien 10 (11).
57 (58). 58 (59), S, 139/. wid 65 (66), S. 156, die als Belegstellen filr die 35
Folgerungen des Textes dienen. 2) Schol. 151 (145), S. 270, und dazu
iinten §4. 3) Die Historia Danorum Roskildensis aus den vierziger
Jahren des 12. Jahrhunderts bietef, soweit bei der freien Wiedergabe
erkennbar, im wesentlichen einen B-Text. 4) Vgl. II, 82 (78),
S. 140, N. * und die Scholien 43 (45). 45 (46). 46 (47), S. 124/. Von 40
diesen riihren aber Schol. 43 und 45 hdchstwahrscheinlich von Adam her,
sind in C nur versehentUch ausgejallen. 5) Vgl. IV, 16, S. 243 mit
N. 1; 40 (39), S. 276, Z. 12-17; 44 (42), S. 280, N. *. Die erste und
die dritte Stelle lassen deutlich eine gewisse nacharbeitende Sorgfalt dieses
Bearbeiters in B erkennen. 6) Mit Ausnahme, wie es scheint, des Saxo 46
Ch'ammaticus, vgl. oben S. XXXI, N. 1.
EINLEITUNG § 2. XLI
Wert mid Herhunft der einzelnenBestandteile klar erkennen
Id/St. Was iiber den durch die tJhereinstimmung von A, B
und G gesicherten Grundstock des Textes hinaus gemeinsam
in B und in G, zum Teil auch in A 2. 3 enthalten ist, geht
5 auf A =^ X znruck. Da dies Adams Originalhandschrift
war, werden die meisten Zusdtze darin von iJim selber her-
riihren, filr viele ist dies ohne weiteres aus inneren Griinden
erkennbar; da aber auch Fremde in seiner hinterlassenen
Handschrift bearbeitend tdtig gewesen sind, so ist nicht ganz
10 auszuschlie/^en, da/3 sie auch einmal den einen oder anderen
Zusatz darin angebracht haben konnen^. Eine solche Ver-
mutung ist aber jedesw.al im einzelnen sachlich zu begriinden,
die allgemeine Wahrscheinlichkeit spricht bei alien in B und
in G ilbereinstiinmend icberlieferten Zusdtzen filr die Ver-
15 fasserschaft Adams. Von diesen Bestandteilen zu scheiden sind
diejenigen, die nur iii einer Handschriftenklasse^ A oder B oder
O, ilberliefert sind. Die Beurteilung der nur in A 2. 3 enthalte-
nen Zusdtze bietet einige Schwierigkeiten, meist werden siemit
iiberwiegender Wahrscheinlichkeit Adam abzusprechen sein^.
20 Bei den nur in B oder nur in G auftretenden Zusdtzen ist
zwar nicht auszuschlie/]en, da/3 einer einmal nur zufdllig
in der anderen Klasse ausgef alien sei und trotzdem auf A
= X zuriickgehe und von Adam herrilhre; eine solche Ver-
mutung wird aber stets im einzelnen (sprachlich oder in
25 anderer Weise) begrilndet werden milssen; im allgemeinen
riihren die Sonderzusdtze der einzelnen Klassen, wie meist
auch aus sachlichen Griinden sicher erkannt werden kann,
von Fremden, nicht von Adam her.
Filr die Scholien alleiii sind danach folgende Gruppen
30 zu bilden:
1) Scholien aus A = X: 1. 3—9. 11—14. 16. 17.
22—31. 33—42. 44. 47—49. 52—56. 59—64. 66—92.
94—96. 118. 121—127. 129—148. 150. 155. 156. 158.
159, an Zahl 112. Davon siiid die Nummern 11 — 14. 16.
35 17 und alle von n. 96 an, mit Ausnahme von n. 124,
au/3er in BG auch in A 2 oder ^ 2. 3 ilberliefert, also mit
besonderer Sicherheit auf A = X zurilckzufilhren. Von der
Gesamtheit der 112 Nummern sind wegen darin enthaUener
personlicher Au/3erungen ^ oder aus sprachlichen oder beson-
40 der en sachlichen Griinden Adam mit gro/3er Bestimmtheit
1) Vgl. vorldufig unten S. 288, Nachtrdge zu S. 187. 2) Vgl. oben
S. XXXVIII. 3) Vgl. die Zusammenstellung im Namenregister unier
A(dam).
XLII M. ADAM BREMENSIS
oder W ahrscheinlichheit die jolgenden zuzuschreiben: 4 — 6.
8. 9. 11—13. 22—28. 30. 31. 33—38. 41. 42. 47—49. 52—55.
60. 61. 64. 67—69. 71—74. 76. 77. 80. 81. 83—87. 90. 92.
95. 122—127. 130—140. 142. 144. 145—148. 150. 155. 159,
also im ganzen 80 Nummern. Dabei ist aber, entsprechend 5
den obigen allgemeinen Ausfilhrungen, hier nochmals zu be-
merken, da/3 audi die anderen auf A = X zuriickgehenden
Scholien stets mit gr6/3ter Wahrscheinlichkeit auf Adam zu-
riickzufuhren sind, auch wenn nicht gerade im einzelnen nock
besonders scMagende Grimde fur diese Annahme angefilhrt lo
werden koniien.
2) Scholien aus A 2. 3: 108. 110. Ill (117)i. 120. 157.
Deren Ursprung liegt vor 1100, fiir die Verfasserschaft Adams
lassen sich bei einzelnen manche Grilnde anfiihren, andere
Umstdnde sprechen vielleicht starker dagegen. is
3) Scholien nur aus ^ 2: 15. 18. 19. 100. 102—104.
107. 113—115. 119. 149. 152—154. Von diesen ruhren
die meisten fast sicher nicht von Adam her, sie sind von
einem durch Adams Werk geographisch iyiteressierten Ver-
fasser, vielleicht auch von mehreren, bis um 1100 auf- 20
gezeichnet ivorden.
4) Scholien nur aus B: 43. 45. 46. 50 (B 1^). 51.
93 (B 1^). 97. 98. 101. 105. 106. 109. 112. 116. 128 (B 3^).
Von diesen haben alle von n. 97 — 116 hier genannten nur
in der S order Handschrift gestanden tend gehen samt n. 128 2s
bestimmt nicht auf Adam zurilck; dagegen die Num^mern 43.
45. 50 sind hochstwahrscheinlich in C nur versehentlich aus-
gefallen und stammen iyi Wahrheit aus A = X und von
Adam her.
5) Scholien 7iur aus C: 2 (C 2), 10. 20. 21. 32. 57. 30
58. 65. 99. 151. Diese gehen teils auf die Urhandschrift C,
teils aber auf erheblich spdtere Zeit zuriick und sind ohne
Ausnahme Adam abzusprechen.
Fiir die Gesamtheit des Textes aber sind folgende Be-
standteile von verschiedener Herkunft und verschiedenem 35
Werte zu unterscheiden:
1) Der Text von A 1, in Ubereinstimmung mit A 2
und A 3, iceiterhin mit BC, stellt in fast alien Fallen ohne
1) Schol. 117, S. 238, N. a zeigt, dafi das Scholion auch in der Vorlage
von A 3 gestanden hat und in dieser Handschriftengruppe willkurlich 40
verkiirzt ist. Es ist also mit Einschrdnkung unter den fiir A 2. 3 gemein-
samen Scholien aufzuzdklen, wenn es auch in voller Fassung nur in A 2
enthalten ist.
EINLEITUNG § 2. XLIII
jeden Zweifel den urdprilnglichen, von Adam gewollten Wort-
lauf^ der ersten Fassung seines Werkes fest.
2) Eine Anzalil Sdtze und Worte^ ist mir in A im Text
iiberliefert, sie fehlen in BG entweder ganz oder stehen in
^ einzelnen Handschriften BC als Scholien an den Rdndern.
Diese Bestandteile sind wahrscheinlich alle, viele von ihnen
sicker erJcennbar durch Adam selbst, als er a anfertigen liefi,
zu dew. ursprilnglichen Text hinzugefugt worden, entweder
nur dort im Text oder aujierdem noch in A am Eande.
io 3) Die Handschriften BG enthalten den alten Text in
einer Bearbeitung, die in vielen Punkten ganz gewi/S niclit
von Adam herrilhrt. Die Zusdtze in BG, im Text und
an Scholien, gehen inhaltlich meist sicher auf ihn zurilck,
dock kann nicht ausgeschlossen werden, da^ nicht auch die
\b Bearbeiter den einen oder anderen Satz im Text oder als
Scholion hinzugefilgt haben. Als gewi/3 kann man dagegen
ansprechen, da/3 die Bearbeiter mit ihren formalen Ein-
griffen sich nicht auf den alten A- Text beschrdnkt, da/3 sie
vor den neuen Zusdtzen nicht haltgemacht haben, vielmehr
30 werden sie gerade auch^ diese Zusdtze ihrer Bearbeitung
unterzogen haben. Da uns dieselben aber meist nur in einer
Gestalt aus den Handschriften BG bekannt sind und soweit
sie nicht in A 2 oder A 2. 3 in erkennbar besserer Fassung
vorliegen, konnen wir die Verdnderungen iin einzelnen meist
35 nicht nachweisen und nur dies sag en, da/3 wir hier nirgends
mit Sicherheit Adams eigenen, ursprilnglichen Wortlaut
haben.
4) Alle Bestandteile, die nur iyi einer tJberlieferung
(einer Klasse oder nur einer Handschrift) auftauchen, sind
30 meist mit Sicherheit Adam abzusprechen, soweit nicht im
einzelnen Fall ausnahmsweise das Gegeyiteil wahrscheinlich
gemacht werden kann. Das sind a) die Scholien nur in A 2
und ^ 3; b) die Scholien nur in A 2; c) die Scholien nur
in B oder nur in G.
35 1) Uberlieferungsfehler wird man hier nur voraussetzen und Ver-
besseruTigen nur anhringen konnen, wenn man annimmt, dafS Adam einen
in A begangenen Fehler bei Herstellung von a iibersehen hat und dareiv
hat ubergehen lassen; vgl. z. B. I, 6, 8. 8, N. f. Da aber im allgemeinen
alle offenkundigen Fehler von A (BC) in a (A 1 — 3) sorgjdltig ver-
-40 bessert sind, wird man zu dem Aushilfsmittel eigener Konjekturen nur
in den dringendsten Fallen greifen diirfen. 2) Vgl. oben S.X, N. 3;
S. XI, N. 1. 3. 4. 3) Bei dem ungeordneten Zusiande ihrer Hinzu-
fiigung am Eande oder auf eingelegten Blditern miifiten gerade diese
unfertigen Teile zur Bearbeitung besonders auffordern.
XLIV M. ADAM BREMENSIS
Einige oUe Ausschreiber vom 12. bis 14. Jahrhundert
jjassen mit ihren Adamtexten durchaus in die aus den iins
vorliegenden Handschriften hier abgeleitete Textgeschichte.
Ihre Texte filgen sicJi alle in gleicher Art wie unsere Hand-
schriften den gro/Sen Klassen der Uberliefenmg im allgemeinen &
wohl ein, weisen aber daneben iiberall eigene Lesarten beson-
ders aus A und Bestandteile (an Scholien und neuem Text)
aus anderen Klassen auf, als man nach dem Hattptchar aider
Hires Textes eigentlich erwarten soUte^. Fast jeder neue Aus-
schreiber zeigt eine andere Mischung der Bestandteile des lo
Textes, Jceiner Id/^t sich auf nur eine uns vorliegende Hand-
schrift oder Textgattung restlos zurilckfilhren, selbst wenn
viele und nahe Berilhrungen mit solchen bei einigen von ihnen
auftreten. Bei der im ganzen hier erschlossenen Beschaffen-
keit von Adams OriginalJiandschrift A = X ist es auch nur \b
ganz natilrlich und noiivendig, da/S jede neue Abschrift daraus
eine neue Mischung der Textbestandteile und Lesarten brin-
gen 7nuf3te, darum bietet jeder Ausschreiber, der eine eigene,
uns nicht erhaltene Adamhandschrift benutzt hat, einen be-
sonderen Text. Bei manchen ist es deutlich, dap sie Misch- 20
handschriften in der Art von A 2. 3 gehabt haben, wo in den
in der Hauptsache unversehrt gebliebenen A- Text Bestand-
teile aus B oder G interpoliert worden sind. Ohne viel Auf-
zdhlung von Belegstellen im einzelnen seien die Textverhdlt-
nisse ei^iiger alter und wichtigerer Ausschreiber hier kurz 25>
charakterisiert. Der Annalista Saxo^ hatte eine Adam-
handschrift, die in der Hauptsache A- Text bot; daneben hat
er aber auch Lesarten von BC und eine Anzahl Scholien,
also war seiiie A-Handschrift nicht rein erhalten. Er Jiat,
was vor allem ivichtig ist, das Scholion 10 (11), dazu eine 30
Anzahl ziemlich charakteristischer Lesarten von C^, also war
die von ihm benutzte Handschrift aus einer A-Handschrift
und einem C-Text in der Urgestalt dieser Fassung konta-
miniert. Hehnold^ hatte eine Handschrift, die an vielen
Stellen alien A- Text bewahrt hatte, an vielen anderen aber as
jilngere Lesarten und neuen BC-Text bot. Ein bestimmtes
Bild von detn Zustandekommen und der Beschaffenheit dieser
Handschrift Id/St sich, zumal bei der freien, bewu/St und will-
kilrlich dndernden Art der Benutzung durch Helmold, nicht
1) Eine gewisse Freiheit in der Benutzung des Textes und will- 40
kiirliche Anderung desselhen ist natiirlich stets mit in RecJinung zu stellen.
2) 8S. VI, passim zivischen S. 562 und 699; vgl. u. a. S. 608/09. 630/31.
664. 666. 679. 686 usiv. 3) Darauf hat bereits Lappenberg, Archiv
VI, 829 avfmerksam gemacht. 4) 8S. rer. Oerm. ed. 2, 1909.
EINLEITUNG § 2. 3. XLV
geivinnen. Die Ann ales Lundenses'^ haben eine aus-
gesprochene B-Handschrift gekabt, die besonders an einigen
Stellen char aider istische BerHhrungen mit dem Text der
Soroer Handschrift (B 2) aufwies^, an anderen aber den
5 glatten Zusammenliang des A-Textes^ Jiatte oJine die Sdtze,
die in BC in storender Weise eingeschoben sind. In der
Historia archiepiscoporum Bremensium ist bis auf
S. 14 der Ausgabe des Erpold Lindenbrog * eine eigene Adam-
handschrift benutzt, die wieder eine MiscTiung von Lesarten
10 verschiedener Klassen, darunter audi A- Text an besonderen
Stellen, wo er in BC so7ist getilgt ist, aufwies; dann geht
der Verfasser zur ausschliepiichen Benutzung Alberts von
Stade ilber und bringt alle Bestandteile an Adamtext nur mekr
aus dem spdteren Chronisten. Albert von Stade ^ bietet
15 reinen G-Text, der zuweilen naher zu Cl, an anderen Stellen
ndher zu C 2 stimmt ^.
§ 3. Die bisherigeri Ausgaben und die
Grundsat^e der neuen.
Die Erstausgabe Adams von Andreas Sever inns Vedel
20 (Velleus) ist 1579 in Kopenhagen erschienen und oben unter
B 2 eingehend beschrieben und analysiert. Die zweite Aus-
gabe veranstaltete Erpold Lindenbrog aus der Handschrift
des Heinrich Rantzau, Lugduni Batavorum 1595, sie ist
oben unter C 2 genau beschrieben. Diese Ausgabe, ohne die
25 Scholien, mit manchen DrucJcfehlern, wiederholte Linden-
brog 1609 in seinen Scriptores reruw. septentrionalium,
die 1630 in neuer Auf lag e erschienen '^. Joachim Jo-
hannes Maderj Helmstadt 1670, wiederholte diese Aus-
gabe mit vielen weiteren Fehlern und gab ihr reichliche
30 Erlduterungen und Anmerhungen bei; dessen Textausgabe
druckte J . A . Fabricius in der dritten Ausgabe von Linden-
1) 88. XXIX, 188^. 2) //, 29 (27), 8.91, N.c; auch die 1, 15
(17), 8. 21, Z. 35, N. c notierte Lesart von B 2 steht in den Ann. Lun-
denses, und manche andere; aber auch einige abweichcnde, hesonders
36 A- Lesarten, wo B 2 solche nidd erhalten hat. 3) Das Kapitel II, 70
(74), 8. 135 und die 8dtze II, 11 (74), 8. 136, Z. 1-5, die in B 2 urn-
gestellt sind, fehlen in den Annalen. 4) Lugduni Batavorum, 1595.
5) Benutzt in der Ausgabe von Reinerus Reineccius, Helmstadt 1587.
6) Merkwilrdig ist, da^ er III, 70 (68), 8. 217, N. d die Verderbni.s
40 unserer C-Handschriften nicht mitmacht, ferner die Textmischung aus A
und BC in III, 51 (50), 8. 194, N. r. 7) Die von Lappenberg, Archiv
VI, 858/. ausgesprochenen Zweifel an der Existenz dieser Auf lag e sind
nicht berechtigt, wie eine Anfrage beim Auskunftsbureau deutscher Bi-
bliotheken in Berlin ergab.
XLVI M. ADAM BREMENSIS
hrogs Scriptores (Hamburg 1706J ab. Die Descriptio in-
sularum aquiloiiis gesondert gab Johannes Messenius, Stock-
holm 1615 heratis, dann Stephanus Johannes Stephanius,
Leiden, Elzevier, 1629, in seiner Sylloge scriptorum de regno
Daniae. Eine zweite Auflage des Bdndchens mit gleichem 5
Titelblatt und der Vorrede des Stephanius ist mit einem
undatierten Vorwort des Typographus Lectori versehen, im
Bestand der Sammlung selbst sind Anderungen vorgenommen.
Ob dieser Druck also in Wahrheit auch von 1629 zu datieren
ist und von Stephanius herriihrt, mu/^ dahingestellt bleiben. 10
Alle diese Ausgaben, au/^er B 2 und C 2, konnten filr un-
sere neue Ausgabe gdnzlich unberilcksichtigt bleiben.
Die erste kritische Ausgabe veranstaltete J. M. Lappen-
berg in den MG. SS. VII (IMQ), 267—389. Erstmalig ist
A 1 benutzt iind dem Text zugrunde gelegt, erstmalig der i&
Unterschied der Fassungen zur Anschauung gebrachi. In
den Scriptores rerimi Germanicarum wurde diese Ausgabe
ohne den Variantenapparat gleichfalls 1846 abgedruckt, 1876
mit Variantenapparat in zweiter Auflage von Waitz nach
Bearbeitung durch Weiland herausgegeben, der hauptsdchlich 2c
die Sacha7imerkmigen etwas ergdnzte und weiterfiihrte. Den
Druck in SS. VII iviederholte Migne, Patrologia latijia CXL VI,
451 — 662. Ausgaben gro/Serer oder kleinerer Bruchstilcke in
fremden Sammlungen sind bei Potthast I, 11 angefilhrt.
Vollstdndige Ubersetzungen erschienen mehrere in deut- 25
scher und in ddnischer Sprache. 1) C. Miesegaes, Adams
von Bremen Geschichte der Ausbreitung der christUchen Re-
ligion durch die harnburgische und bremische Kirche in dem
benachbarten Norden. Aus dem Lateinischen mit Anmer-
kungen. Bremen 1825. 2) Adams von Bremen Hamburgi- 30
sche Kirchengeschichte, ilbersetzt von J. C. M. Laurent (Ge-
schichtschreiber der deutschen Vorzeit, XI. Jahrhundert,
7. Band). Berlin 1850. 3) Dasselbe, Zweite Auflage, neu
bearbeifet von W. Wattenbach (Geschichtschreiber usw. Zweite
Gesamtausgabe, Band 44^. Leipzig 1888. 4) Adam af Bre- 35
men, Om Menigheden i Norden under Erkesaedet i Bremen
og Hamborg (78S — 1072J. Tilligemed sammes Beskrivelse
af de nordiske Lande. Oversat af P. W. Christensen. Kopen-
hagen 1862. Eine schwedische Ubersetzung in den Schrif-
ten der Stockholmer Akademie der Wissenschaften ist in 40
Aussicht genommen.
Die neue Ausgabe konnte sich an die Hauptgrundsdtze
der Bearbeitung von Lappenberg durchaus anlehnen und sie
EINLEITUNG § 3. XLVII
nur bestdfigen; aber eine vollstdndige Neuvergleichung aller
Handschriften war unbedingt erforderlich'^, sie fuhrte zur
Aufrollung des ganzen Kornplexes wissenschaftlicher Fragen,
die in den beiden ersten Paragraphen hier behandelt sind.
5 Die Folgerungen, die aus den gewonnenen Ergebnissen fur
die Gestaltung der Aicsgabe zu zielien tvaren, miissen hier
noch kurz dargelegt werden, um dem Versldndnis und der
richtigen Benutzung des Bandes zu dienen.
Liegt das Werk eines Schriftstellers in zwei voneinander
10 abweichenden, hintereinander fertiggestellten Fassungen vor,
so pflegt man der Ausgabe die letzte Fassung zugrunde zu
leg en ^ die das Werk in der vom Verfasser zuletzt gewolUen
Gestalt enthdlt. Dies Verfahren kann hier nicht eingeschlagen
werden, iveil BG nicht auf eine von Adam abgeschlossene
15 und in dieser Gestalt gewoUte Fassung des Werkes, sondern
auf eine ungeordnete Mater ialsammlung filr eine neue Fas-
sung (auf A = X) zurilckgehen, weil es ferner bei vielen
Bestandteilen von BG zweifelkaft ist, ob sie iiberhaupt oder
wenigstens in dieser Gestalt von Adam oder von andern her-
20 rithren^. In Wahrheit ist hier eigentlich mit zwei Original-
handschriften zu rechnen, a als der unter Adams Aufsicht
angefertigten und Erzbischof Liemar iibergebenen Reinschrift
und A =^ X als seiner ursprilnglichen Originalhandschrift,
die er nach d^r Herstellung jener Reinschrift fortlaufend ver-
25 mehrt und ausgesialtet hat. Die Lesarten BG (A = X) im
Verhdltnis zu A (a) konnen daher sehr verschieden gewertet
werden. Adam selbst kann eine erste, von ihm zundchst ge-
wdhlte Fassung, die in BG (A = X) erhalten ist, in a
gedndert haben ^, es kanyi aber auch die allein in A 1 (A 1 — 3^
30 ].) Lappenbergs Apparat mit seinen filnf, im vierten Buck zehn
Nummern war zu einer fesien Gliederu7ig und Gruppierung der Hand-
schriften dock nicht durchgedrungen; aoischeinende Begellosigkeit und
Wider spruche in den Lesarten der Handschriften mufiten Erstaunen er-
wecken. Davon ist zwar vieles als richtig und der iatsdchlichen Lesung
85 der Handschriften entsprechend hestdtigt warden, anderes aber erwies sich
als irrig und ist hier stillschweigend berichtigt ivorden. 2) Einzelne
Worte in BC, die im A- Text fehlen, sind stets in Klammern in den
Text gesetzt warden; es soil mit diesem rein form.alen Verfahren kein
Urteil aber den Ursprung der Warte abgegeben werden, auch Worte, von
40 deren Hinzufiigung durch Fremde ich iiberzeugt bin, sind so wieder-
gegeben. Nur Bestandteile, die den alten Zusammenhang und Sinn
offenkundig star en, sind in den Apparat verwiesen warden. Lappenberg
hatte solche Worte mehr nach Gefiihl bald in den Text, bald in den
Apparat genommen. 3) Vgl. z. B. I, 12 (13), S. 17, N. *, dazu
45 Nachtrdge S. 287. //, 28 (26), " S. 88, N. 1 und N.3; 36 (34), S. 97,
N. * und N. 6. ///, 5, S. 147, N. o.
XLVIIl M. ADAM BREMENSIS
erhaltene echte Fassung Adams in BC (A = X) naclitrdg-
lich von anderen (Bremer Domherren) gedndert worden sein.
Nach der Verschiedenheit der Umstdnde ergeben sich ziem-
licli zaklreiche MoglichJceiten der Bewertung der einzelnen
Lesarten in BC einerseifs, A 1 oder A 1 — 3 anderers&its ; 5
nicht immer konnten alle ausgedriickt und dargelegt, aus
praktischen Grilnden konnte nur die durch A 1 und die
weiteren Hilfsmittel verbiirgte Fassung a zugrunde gelegt tend
als Hawpttext zur Darstellung gebracht iverden; alle Zusdtze
dazu sind durch eingeklammerten Text, durch Scholien und lo
durch Sternnoten wiedergegeben, ebenso die vom A-Text ab-
weichenden Fassungen der BG-Handschriften entweder im
Apparat oder da, wo die Abweichungen eine sachliche Be-
deutung haben, durch Sternnoten. Die Scholien sind an die
Stellen gesetzt worden, auf die sie sich in den wichtigeren is
Handschriften und nach demp-ffenbaren Sinn beziehen, die
Abweichungen der einzelnen Uberlieferungen in der Stellung
der Scholien sind in der Reg el nicht angegeben, da das den
Apparat ohne wesentlichen Nutzen sehr belastet haben wiirde;
nur bei wenigen Scholien, die in verschiedenen Handschriften so
an sehr verschiedenen Stellen stehen oder wo die Verschieden-
heit der Stellung und Beziehung zum Haupttext verschie-
denen Sinn ergeben kann, ist das mitgeteilt.
Die innere Zuverldssigkeit des Textes ist beinahe ilber
jeden Zweifel erhaben, wo die Handschriften A und- BC 25
ubereinstimmen, Anderungen sind da nur in den dringend-
sten Fdllen'^ ziddssig; dag eg en ist da, wo die Klassen aus-
einandergehen, wohl meistens, aber nicht unter alien Um-
stdnden, A zu bevorzugen. Auch a hatte Fehler, die tJber-
einstimmung A 1 — 3 gegen BC beweist allein noch nicht 30
die tiberlegenheit des A- Textes. Wo A 1 allein die A-Klasse
darstellt, kommt es hdufig vor, da/S diese Handschrift verderbt
ist, daf^ C willkilrlich gedndert und allein B den echten Text
erhaUen hat, oder da/S umgekehrt B gedndert hat und allein
in C das Eichtige erhalten ist. Die Klassen und ihre Les- 35
arten miissen daher stets nach ihren inneren Eigenschaften
gewertet, es mu/S von Fall zu Fall zivischen ihnen entschieden
werden. Bei sachlich gleich moglichen Lesarten ist stets die von
A 1 zu bevorzugen, auf Grund der oben S. XXXVII, Z. 23 bis
S. XXXVIII, Z. 2 dargelegten Verhdltnisse auch gegen die 40
Ubereinstimrnung A 2. 3. BC; diese letzteren Lesarten sind
in der Ausgabe aber fast stets durch Sternnoten hervorgehoben.
1) Vgl oben S. XLIII, N. 1.
EINLEITUNG § 3. XLIX
Konjekturen sind am ersten zuldssig in den Sdtzen und Satz-
teilen, die nur in A 1 iiberliefert^, in A 2. 3 und BC nicht
enthalten sind.
Fiir die du/^ere Gestaltung von Text und Varianten-
5 apparat sind folgende Grundsdtze befolgt worden. In den
meisten Au/SerlichJceiten der Orthographie^ ist A 1 buchstdb-
lich wiedergegeben; wurde aus besonderen Grilnden davon ab-
gewichen, so ist dies im Apparat vermerht^. Nicht vermerht
sind aber folgende generelle Abweichungen, die sich durch
10 den Abstand der Handschrift (von ca. 1200) von Adams Zeit
notwendig machten. Das in der Handschrift hdufig vertretene
^ ist durch ae wiedergegeben, in alien Endungen der ersten
Deklination ist durchweg ae hergestellt, auch wo A 1 (und
evtl. A 2) einfaches e haben. Ebenso wurde verfahren bei
15 Worten wie aestas, aestuo, aestimo, laetus, quaero*, die in
A 1 (und A 2) bald mit e, bald mil ^ oder ae geschrieben
sind. Stets einfaches e nach der Orthographic der Zeit und
entsprechend den Handschriften erhielten seculum, sepe,
cesar, pre. Die orthographischen Varianten^ alter spdteren
20 Handschriften, ci oder ti, i oder y, e oder ^ und dergleichen
sind niemals vermerht. Ei7ie Ausnahme machen nur die
Eigennamen, deren verschiedene Formen fast vollstdndig mit-
geteilt worden sind^.
1) Vgl z. B. HI, 39 (38), S. 182, N. h {Z. 39) und N. 3. Filr A 1-3
25 z. B. IV, 3, 8. 231, N. 4. 2) Envahnenswert ist, daft A 1 fast niemals
th schreiht, stets tesaurus, catena und dergleicheii mehr. Dies ist bei-
behalten, aber ganz unsicher, ob es Adams originale Schreibweise, bzw.
die Schreibung von a, oder Willkilr der spdteren tjberlieferung ist. Alle
anderen Handschriften schreiben thesaurus, cathena, so stand sicherlich
30 in A = X. Renus in A 1 ist oft in Rhenus korrigiert, ob vom Schreiber
selbst, ist rneist nicht sicher zu erkennen. Beachtenswert sind Fehler
wie Gundredus, das auf Gudredus der Vorlage, oder Truncco, das
auf trucco der Vorlage schlie/^en Id/St. 3) Nur ganz bedeutungslose
Schreiberversehen in A I, Wiederholuiig von Silben beim Zeilenwechsel
35 U7id dergleichen, sind manchmnl nicht angegeben. 4) Zwischen
quaerere, suchen, und queri, sich beklagen, ist nach klassischer Weise
ohne Biicksicht auf die Schreibung der Handschriften unterschieden.
5) Nur wenige allgemeinere sind zu verzeichnen. B l^ schreibt hdufig
pvilegium fiir privilegium, inpetus, inquid, stets excercitus, aput.
40 Alle Zahlen sind in B \^ und jB ll> stets in Worten voll ausgeschrieben.
Der Druck B 2 hat mit ddnischer Orthographic stets Villehad , Ville-
ricus usw., was filr sich niemals vermerkt worden ist, wenn '> t andere
GrUnde zur Verzeichnung der Variante notigten. 6) Bei . ngaben im
Variantenapparat, die aus sachlichen Grilnden notwendig war en und die
Lesart mehrerer Handschriften zusammenfassen, ist als Schreibung die
der dltesten Handschrift oder Handschriften, B\^. G \ gewdhlt, die Ab-
weichungen der jungen tjberlieferung en in diesem Punkte sind dann
Adam Bremensia. IV
L M. ADAM BREMENSIS
Im Variantenapparat voll verzeichnet wurden alle wirJc-
lich den Text berilhrenden Abweichungen alter selbstdndigen,
fiir die Textgestaltung unddie Textgeschichte'^wichtigenHand-
schriften und Drucke^ also Al. 2. 3. Bl (= Bl^ -\- Bl^J.
B 1^. B 2. C 1. 2. 3; nicht berucksichtigt sind die singular en 5
Verderbnisse der jungen Handschrift B 1^. Im vierten BucJie
sind die Abweichungen B 3^~^ und B 3^*"^, die bestimmt,
und B 3^~^, die vielleicht uber den Text der Sorder Hand-
schrift Auskunft geben, vollstdndig mitgeteilt, dagegen von
denen in B 3^~^ nur eine sehr beschrdnkte Auswahl der lo
wichtigsten und derjenigen, die die Verzweigung der Hand-
schriften erkennen lassen. Etwas ausgiebiger, als alte Ab-
schriften der Sorder Handschrift, aber doch auch nur mit
Auswahl wurden jB 4. 5 berucksichtigt. Bei der gro/Sen Zahl
der Handschriften fiir das vierte Buch sind die Varianten is
dort mehr als vorher auf die alleriiotwendigsten, textlich wich-
tigen beschrdnkt, tint den Apparat nicht allzusehr anschwellen
zu lassen. An besonderen Stellen ist auch auf charakteristi-
sche Lesarten von Ausschreibern, dem Annalista Saxo, Hel-
mold und anderen hingewiesen. 20
Die Kapiteleinteilung ist ausschlie/^lich nach A 1 vor-
genommen^, auch wo A 2. 3. BC iibereinstimmend eine
andere haben, ist diese nach den oben S. XXXVII dargelegten
Umstdnden nicht als maf^gebend angenommen, sondern nur im
Apparat verzeichnet worden. A 1 zdhU die Kapitel nicht ^ 25
sondern bezeichnet sie 7iur durch Initiate und (meistens)
neue Zeile; ebenso verfahren A 2. 3 und CI. B 1 und C 2
(d. h. die Rantzausche Handschrift, bei Lindenbrog die Zdh-
lung am inneren Rande) teilen das ganze Werk fortlaufend in
251 Kapitel, diese Form geht also wohl auf X zuriick, von 30
den in A 1 die Bilcher einleitenden Versen sind in BC
nur einige in einzelnen Handschriften iiberliefert^. C 2 hat
unberiicksichtigt gehliehen oder hochstens einmal durch Klammern an-
gedeutet.
1) Bei der gro/^en Zahl der Ausschreiber und der V erschiedenheit 35
ihrer Texte sind auch singuldre Verderbnisse der dlteren oder auf alien
Chrundlagen beruhenden Handschriften oft sehr wichtig. 2) Nur die
von BC, bzw. A 2. 3. BC dem Text hinzugefiigten ganzen Kapitel sind
als solche fortlaufend gezdhlt und in die Reihe der von A 1 gebotenen ein-
gefiigt worden, daher sind im zweiten und vierten Buch mehr Kapitel 40
gezdhlt als A 1 hat. 3) Es ist moglich, daf^ sie in den andere7i Texten
durch Schuld der Uberlieferung verloren sind (sicher liegt es so in A 2. 3^,
aber auch moglich, da/3 Adam die Einteilung des Werkes in Biicher und
deren Bezeichnung durch die Verse erst in a konsequent durchgefiihrt hat.
In A — X hatte er vielleicht ursprunglich nur eine durchgehende Kapitel- 45
EINLEITUNG § 3. LI
doppelte KapitelzaMung J am du^eren Rande die von B 2,
am inneren die der Rantzauschen Handschrift. In dieser
Ausgabe hier sind neben der zugrunde gelegten Einteilung
von A 1 alle anderen mitgeteilt, die von Lappenberg am
5 Rande, die der anderen Handschriften und dlteren Drucke
im Apparat^. Dies geschah, weil gerade die Kapiteleinteilung
filr die Erkenntnis des Verhdltnisses der Handschriften zu-
einander von Wert ist, und um das Auffinden von Stellen
nacTi Zitaten in dlterer, noch durchaus nicht ilberholter Lite-
10 ratur wie Dahlma7in, Geschichte von Ddnemark I, und Lap-
penberg, Geschichte von England I, zu erleichtern. Audi die
Satzeinteilung ist in der Ausgabe moglichst nach A 1 ein-
gerichtet, sofern sie nicht dort, was vorkommt'^, dem richtigen
Sinn und Verstdndnis vollkommen widerspricht; die Ab-
15 weichungen der wichtigeren Handschriften wurden mitgeteilt,
weil verschiedene Satzeinteilung manchmal verschiedenen Sinn
ergibt und diese Gliederung ilberhaupt wichtig filr deri Zu-
sammenhang der Uberlieferungen und filr das Verstdndnis
des Textes ist. Die Interpunktion wurde nach den Erf order-
ed nissen des Sinnes eingerichtet, manchmal auch gegen die
fiber einstimmung alter Handschriften, was dann vermerkt
wurde ^.
Die Sachanmerkungen^ verfolgen denZweck: 1) die nicht
immer deutlichen Meinungen Adams zu erldutern und in
25 ihrem Sinne klarzustellen, zu zeigen, wie er zu seinen An-
einteilung, in die dann vielleicht noch Ansdtze zur Bucheinteilun^ nach-
trdglich von ihm eingetragen worden sind.
1) Dabei bedeutet beispielsweise: Cap. XCIX. B 1. 0(1). 2; Cap.
XLVII. B 2. (C 2), folgendes: B 1 und C 2 (die Rantzausche Hand-
30 schrijt) beginnen hier Kap. 99, C 1 beginnt ein neues Kapitel, gibt ihm
aber keine Ziffer (es ist auch nicht das 99. in CI); B2 beginnt Kap. 47
seines zweiten Buches, C 2 folgt ihm darin am duperen Rande. 2) Vgl.
z. B. II, 11 (9), 8. 68, N. h. k. In A I herrscht das Bestreben, die
Perioden in viele kleine Sdtze mit grof^en Anfangsbuchstaben zu zerlegen,
36 wobei oft die selbstdndig gemachien Teile grammatisch gar kein eigenes
Dasein fiihren konnen. 3) Vgl. z. B. 1, 12 (13), *Sf. 16, N. d. IV, 5,
S. 233, N.l. 4) Viele sind aus der vorigen Ausgabe von Lappenberg
iibernommen und durch (L) gekennzeichnet, andere stammen aus dem Buche
von Kohlmann und sind mit der Kennzeichnung (K) versehen. Diese tjber-
40 nahme und Kennzeichnung bedeuten aber stets nur, dafi der weseniliche
Gedanke oder Nachweis der Anmerkung von Lappenberg oder Kohl-
mann herrilhren; eine Nachpriifun^ des Sachverhalts, oft mit Ergdnzung
und Berichtigung der Angaben durch mich, hat in alien Fallen slatt-
gefunden, so dafi die Fassung dieser Noten, wie sie vorliegen, ebcnso wie
45 die oiler andern mir zuzuschreiben ist. Es sollte nur das urspriingliche
Verdienst von Lappenberg und Kohlmann um diese Nachweise nicht
verschwiegen werden.
IV*
LII M. ADAM BREMENSIS
gahen gekommen ist (z, B, zu semen Berechnungen im ersten
Buche), auf seine Quellen und ihren Einflu/S hinzuweiseny
sein Verfahren als Schriftsteller, seine Neigungeii oder Ab-
neigungen, seine Irrtiimer zu beleuchten; 2) die Bestandteile
des Werkes zu sckeiden, im einzelnen an Ort und Stelle sack- 5
lich zu begriinden, ivarum diese Angabe oder Lesart Adam
nicht angehoren Jcann, woJil aber jene, und so in schdrfer
eindringender Weise, als bisher moglich ivar, eine kritisch-
sachliche Wertung vieler einzelner Nachrichten anzubahnen;
3) hie und da auf andere Quellen init gleicJien oder charak- 10
teristisch abweichenden Angaben hinzmveisen, die filr die
einzelnen Nachrichten neueste oder beste Literatur in freier
Auswahl zu nennen. Vollstdndigkeit in dieser Beziehung
wird durchaus nicht erstrebt, etwas mehr Raum als den
deutschen VerhdUnissen glaubie ich den dem deutschen Leser 15
wohl oft weniger bekannten ddnischen und nordischen Dingen
und der sie erlduternden Literatur widmen zu dilrfen.
§ 4. Adams Leben.
Als Verfasser des vorliegenden Werkes nennt sich A. mi-
nimus sanctae Bremensis ecclesiae canonicus^, Helmold 20
/, 14^ nennt ihn magister Adam. Eine Urkunde^ Erz-
bischof Adalberts vom 11. Juni 1069 schreibt und> unter-
schreibt^ Adam magister scolariim Bereits der erste Her-
ausgeber Vedel hat zweifellos mil Eecht den niemals an-
gefochtenen Schlup gezogen, da/S der von Helmold genannte 25
Adam der Verfasser des Werkes sei.
Adam sagi von sich, da/3 er als proselitus et advena^
von Erzbischof Adalbert unter die Bremer Kanoniker auf-
genommen, da/3 er i^n 24. Jahre Adalberts, also zivischen An-
fang Mai 1066 und Ende April 1067, nach Bremen ge- 30
kommen sei^, da/3 der Erzbischof ihn personlich geliebt habe'^.
1) PraefatioS. 1. 2) SS. rer. Gertn. ed. 2,S. 30. 3) Ham-
hurgisches UB. I, n. 101, 8. 96 ff. 4) scrips! et subscripsi, bei den
anderen Zeugen heifit es interfui et subscripsi (alle vor Adam) oder nur
subscripsi (alle 7iach Adam). Die Originalitdt und eigenhdndige Her- 35
stellung der Urkunde durch Adam la fit sich sehr ivahrscheinlich ?nachen,
wie ich kilnftig an aiiderer Stelle zeigen werde. 5) Praefatio 8. 1.
Man vergleiche auch Adams Bemerkung III, 56 (55), 8. 202, Z. 6 uher
die invidia, quam in advenas habent (die 8achsen), ein Tadel, der sicher-
lich mit auf eigenem Erlehen des Autors heruht. Als Gegenaufierung von 40
der anderen 8eite ist die gereizte Bemerkung des 8chol, 151 zu betrachten,
die sogleich naher zu untersuchen ist. 6) ///, 4. 8. 146. 7) ///,
65 (64), 8. 212.
EINLEITUNG § 3. 4. LIII
Wenn er Epilog V. 20 von iuvenilibus ausis spricht, so ist
dieser Bescheidenheitsfloskel wohl haunt mehr zu entnehmen
als nur, dap er eben nicM in hoherem oder gar hohem Alter
gestanden hahen kann. Im Anfang seines Bremer Aufent-
5 haltes sei er zu Konig Svend Estridsen gegangen^, der ihn
giltig aufgenotuw,en und von dem er seJir vielen, fast den
meisten Stoff filr sein Werh erhalten habe. Dap Adam beim
Tode Erzbischof Adalberts nicht in Goslar anwesend, soyidern
offenbar in Bremen war, ergibt III, 65 (64)^.
10 Adams vermutlicJie Heimat, aus der iJin Erzbischof Adal-
bert berufen hat, hat man in Thilringen^ oder Obersachsen,
neuerdings auch in Lothringen^ gesucht. Ich glaube viel eher
Ostfranken vorschlageii zu konneji, teils aufGrund von eigenen,
seit langem angestellten sachlichen Erwdgungen, teils auf
15 Grund von sprachlichen Untersuchungen, die auf meine Bitte
Herr Professor Edward Schroder in Gottingen ausgefuhrt hat.
Sachlich ist auf folgendes hinzw.veisen. In dem nur in G
(G 2; G 1 hat vorher aiifgehort) uberlieferten Scholion 151
(145), S. 270 hei/^t es: scriptor huius libelli fuit ex Ger-
20 mania superiori, unde vocabula pleraque sive nomina pro-
pria . . . nobis corrnpit. Die Nachricht rilhrt sicherlich von
dem Bearbeiter der Urfassung G vo7i 1085 i^. her und verdient
alien Glauben^. Germania superior liegt nach Isidor^, Ety-
mologiae XIV , 4, 4 iuxta septentrionalem oceanum, im
25 Gegensatz zur Germania inferior circa Ehennm; diese De-
finition kann der niederdeutsche, bremische Geistliche bei
seiner Aussage nicht im Sinne gehabt Jiaben. Viel besser
pa/St Honorius Augiistodimensis, Imago raundi'^ : ADanubio
usque ad Alpes est Germania superior .... Versus occa-
30 1) ///, 54 (53), S. 198/. Adams Ausdrucksweise kann hier wohl
nur so gedeidet werden, da/3 er zum Konig nach Ddnemark gegangen
ist, schwerlich so, da/3 er ihn etwa bei einer der Zusammenkilnfte
mit Erzbischof Adalbert in Schlesivig oder an der Eider gesprochen
hat. 2) S. 212, Z. 11 ff. AnscJieinend ist aber Adam doch einmal in
35 Goslar gewesen, vgl. Ill, 28 (27), 8. 171, Z. 6 mit N. 2. 3) Vgl.
Kohlmann 8. 5. 4) Hauck, KG. Deutschlands III »• *, 947, N. 1.
5) Als Konsequenz dieser Erkenntnis und Ansto/3nahme des Urhebers
der Urfassung G ist anzusehen, wenn G vielfach, aber durchaus nicht
konsequent, niederdeutsche 8prachformen an Stelle der oberdeutschen von
40 AB aufweist. Vgl. dariiber kiinftig die unteyi 8. LV, N. 4 genannte
Arbeit von Edward 8chr6der. 6) Hans Philipp, Die historisch-
geographischen Quellcn in den etymologiae des Isidorus von 8e.villa.
II (Textausgabe und Quellenangabe), i08 (Quellen und Forschungen
zur alien Geschichte und Geographic, herausg. vo7i W. Sieglin, Heft 20,
45 Berlin 1913). 7) 88. X, 132.
LIV M. ADAM BREMENSIS
sum Elieno, versus aquilonem Albio flumine terininatur.
In hac est regio Sue via . . . ; hec et Alemannia . . . appel-
lata; hec et Eetia dicta ^ . . . Est in ea Noricus, que et
Bavaria . . . Est et orientalis Erancia, cui coniungitur
Thuringia, quam sequitur Saxonia. Ab Albia fluvio est 5
Germania inferior. Wenn Honorius hier zur Germania
superior neben anderen Gebieten audi Sachsen (westlich von
der Elbe) rechnet, so kann der in Bremen schreibende Ver-
fasser des Scholion 151 zum mindesten dieses nicht mit zu
seiner Germania superior gerechnet liabeyi. Es bleiben die lo
ilbrigen Gebiete, von denen nach Honorius z. B. Lotliringen
ausdrucklich ausgeschlossen ist^. In der Hauptsache ist die
Germania superior des Honorius das eigentliche Silddeutsch-
land und Mitteldeutscliland; zur Entscheidung bieten sich
aus Adams Werk einige bisher dafilr nicht verwertete Stellen. 15
Die wichtigste ist wohl die beriihmte ilber das Herzogtum des
Bischofs von Wurzburg III, 46 (45), 3. 188. Adam wiirde
schwerlich auf Verfassungszustdnde in einem recht fern-
liegenden Bisium so ausfuhrlich Bezug genommen haben,
ivenn er nicht wenigstens in dessen Nachbarschaft^ zu Hause 20
gewesen ware. /, 10 (11), S. 11 nennt Adam au^er Bonifaz
und Willibrord als Missionare Deutschlands drei Manner,
die in Oberdeutschland gewirkt haben, Gallus in Alemannien,
Emmeram in Bayern und Kilian in Franken^. Die Stelle
weist einen gewissen Anklang an Kap. 1 der Passio altera 2s
Kiliani auf^, vielleicht hat Adam diese einmal gelesen. Ge-
loisse Ankldnge an das Chronicon Suevicum universale^
1) Alemannia und Retia konnen im Zusammenhange ivohl als
andere Namen fiir Suevia odcr als Namen von Teilgebieten davon auf-
gefafit werden. Germania superior umfaf^te dann nach Honorius Schwa- 30
ben, Bayern, Ostfranken, Thiiringen und Sachsen. 2) Auch durch die
Sprache wird es oAisgescMossen, vgl. unten S. LV. 3) Der Aus-
druck dicitur S. 188, Z. 18 spricht wohl am ersten dafilr, dafi Adam
nicht in Wurzburg selbst, eher in einem benachbarten Bistum seine Heimat
hatte. Dafi die Nachricht verfassungsgeschichtUch nicht ganz genau ist 35
(vgl, S. 188, N. 4), Idfit sich wohl nacJi keiner Richtung hin mit Sicher-
heit verwerten. Denn welcher mittelalterliche Autor hat sich in verfassungs-
mdf^igen und ilberhaupt sachlich-technischen Dingen ganz genau ausge-
driickt? 4) Gewiji hat die Mission in Deutschland vor Bonifaz hauptsdch-
lich in Siiddeutschland gewirkt; aher wiirde z. B. ein meif^nischer oder loth- 40
ringi'Jcher Geistlicher so besonders auf diese siiddeutschen Missionare
hingewiesen haben wie Adam? 5) Adam 8. 10, Z. 25 his 8. 11, Z. 2,
vgl. Acta Sanctorum^ Juli II, 615: (Columbano gaudet Italia), Gallo dita-
tur Alemannia, Kiliano Teutonica nobilitatur Francia. 6) Vgl.
unten 8. LX, N. 3. Eine Handschrift des Chron. 8uevicum uni- 4»
versale ist in Wiirzburg oder dort wenigstens erreichbar gewesen; es ist
EINLEITUNG § 4. LV
leg^n den Gedanken naJie, dap er auch dieses einmal gelesen
hat. Die Gesamtheit dieser Indizien ld/3t eine Heimat mit
eintm gewissen oherdeutschen GesicJdskreis in der Ndhe des
Wilrzburger Bistums vermuten. Adam ist im Jahre 1066/67
6 nach Bremen geJwmmen, 1065 hat sich der Bamberger Klerus
mit einer Bitte um Hilfe an Erzbischof Adalbert gewandt und
in seinern Schreiben ^ auf Idngere enge Beziehungen ^ zwischen
ihne7i Bezug genommen. In Bamberg bestand> eine der
bluhendsten Schulen der Zeit'^, an der Adam sehr wohl sein
10 umfangreiches Wissen und seine ausgedehnte Kenntnis klassi-
scher Autoren erwerben konnte, von der ihyi Adalbert eben
ans diesem Grunde als magister scolanim nach Bremen be-
rufen haben kann. Eine Herkunjt Adams eyitweder aus dem
Bamberger Bistum nnd vielleicht direkt von der Bamberger
15 Schule oder vielleicht auch aus Wilrzburg glaube ich als am
meisten wahrscheinlich vermuten zu dilrfen.
Damit lassen sich die Ergebnisse der von Edward Schro-
der angestellteyi sprachlichen Untersuchung * der Namens-
formen sehr gut vereinigen. Danach sind 'durch die Sprache
20 aufJer Baiern und Aleynannien auch Nordthiiringe7t und
Obersachsen, Niedersachsen und, das mittelfrdnkische Gebiet
( Ripuarien und Nordfranken) — mithin auch Lothringen —
ausgeschlossen. Zwischen Rheinfranken (Sildhessen), Ost-
franken und dem eigentlichen Thuringen haberi wir die Wahl,
25 und dabei scheint es mir nicht gleichgultig, da/3 Adam von
dem yiachbarschaftlichen Ursprung der Werra tmd der Saale
Kunde hat (I, 2) und, wie ich schon hier vorausschicke, die
Unterweser seiner neiien Heimat konsequent ,Werra' nennf.
Schroder schldgt also nach der dann jolgenden sprachlichen
30 Einzeluntersuchung 'Ostfranken ^ oder Thuringen als Heimat
im Chronicon Wirziburgense, SS. VI, in gro/^en Teikn wortlich aus-
geschrieben.
1) Codex Udalrki n. 29, Jaffe, Monumenta Bambergensia S. 56/.
2) Es hei/3t in dem Schreiben: tociens rebus perditis, tociens desperatis
35 praesentissimarn in vobis opem, singulare in vobis cxperti sumiis prae-
sidiiim. Auch auf die von Adam II, 68 (66), S. 128 und III, 7, S. 148
bezeugten Beziehungen zwischen Adalbert und Bischof Suidger von Bam-
berg kann in diesem Zusamm.enhange hingeiviesen werden. 3) Vgl.
H older- Egger, Lamperti Opera, Praefatio c. I, p. XL 4) Herr Pro-
40 fessor Schroder veroffentlicht seine Ausfuhrungen in den Hansischen Ge-
schichtsbldttern fiir 1918. Ich durfle sie bereits im Manuskript einsehen
und benutzen und spreche Herrn Professor Schroder dafiir und fiir seine
gesamte Bemuhung um die Sache auch hier den besten Dank aus.
5) Fiir Ostfranken spricht nach den Mitteilnngen von Herrn Professor-
45 Schroder 7wch, dafi dort der Name Adam auch im frilheren MitteUilter
LVI M. ADAM BREMENSIS
vor, mit hesonclerem Hinblick auf das Gebiet der obeisfzn
Werra. Ein iveiteres Argument clafilr liefert iJini noch die
Fdlschung D. Kar. I, n. 245. Diese h'Jnne oms spracJilichen
Grilnden schwerlich vor der ziveiten Hal ft e des 11. Jahrhm-
derts, eben, Adams eigener Zeit, eiitstandeii sein, sie weise 5
konsequent (viel konseqiienier als Adam selbst) oberdeutsche,
ostfrankische Namensformen auf, ihr Urheber raiisse aits der
Gegend der Werra imd des Baches Kosten (Quistina), I. Nbb.
zum Main, BA. Lichtenjels, stamwxn. Vermutlich hatle
dieser Mann eine einfluPreiche Slelhmg in Adalberts Karizlei, lo
vielleicht hat er seinen Landsmann Adam (der gleichfalls von
der Werra stammte) nach sich gezogen.
Verbindet man also die Argiiynente sachlicher und
sprachlicher Natur miteinander, so kann man am ersten
wohl mit WahrscheinUchkeit vennuten, dap Adam in den i5
Gebiet en zwischen detn oberen Lauf des Mains und dem
oberen Lauf der Werra, an den Sildabhdngen des Tharinger
Waldes oder in Oberfranken seine Heimai hatte, dap er viel-
leicht aus Bamberg nach Bremen gekommen ist.
1st Adams erste Originalhandschrift A = X von fremder 20
Hand bearbeitet und die Urhandschrijt C ohne Adams Mit-
wirkimg durch einen Bremer Domherrn vielleicht schon am
1085 — 1090 hergestellt worden, so mufS Adam damals ivohl
bereits tot gewesen sein. Eine Art ergdnzenden Beweis dafiir
liefern die Scholien, in denen die Ereignisse nirgends weit 25
iiber die Zeit des Haupttextes hinab verfolgt und dargestellt
werden^. Am iveitesten reichen die nach Uberlieferung und
Sprache sicher von Adam herriihrenden Scholien 81 — 86
(85 — 87) tmd 110 (136), die die Darstellung der Ereignisse
in Schweden gegen den Text berichtigen und bis gegen 1080 30
fortfilhren, also damals oder nicht lange danach geschrieben
sein werden. Bis etwa 1081 — 1085 also kaim Adam noch
mit der Hinzufilgnng von Scholien beschdftigt gewesen sein,
weiter Idfit sich keine Spur von ihm nachweisen, er ist wohl
ofter vorkommt, wahrend er sonst in Deutschland in dieser Zeit sehr selten 35
ist und erst spdier gebrduchlich wird.
1) Freilich wollte ja Adam eine Fortsetzung seines Werkes fiir die
Zeit Liemars zundchst nicht schreiben, Epilog V. 33 — 37, die /Scholien
sind dem Sinne nach Ergdnzungen und Berichtigungen des alien Textes
und beziehen sich auf die in ihm dargestelUen Ereignisse. Aber wdren 40
sie lange nach der ersten Darstellung geschrieben worden, so miipte man
bei ihrer Masse und ihr em Umfang doch ofter einmal eine unwillkilrliche
Bezugnahme auf spdtere Ereignisse in ihnen finden, die jetzt niir in den
sogleich zu behandelnden Fallen nachzuweisen ist.
EINLEITUNG § 4. 5. LVII
Iriihzeitig gestorben. Den .12. Oktober als Todestag eines ma-
gister Adam nennt das Biptychon Bremense'^ ohne Angabe
eines Jahres.
§ 5. Die Quellen and die Entstehiings^eit
5 des Werkes,
Adam hat au/^erordentlich viele Quellen benntzt-, nicht
tvenige nur fur eine einzige Angabe, die sie ilim jilr seinen
Gegenstand boten, Lebensbeschreibungen, Ghroniken und An-
nalen, geographische ScJiriften, Briefe, einzelne Urhunden,
10 Urkundensa7nmlungen, HrchenrechtUche Quellen und ande-
res der Art mehr; dazu viele Schriftsteller, denen er Sen-
ten0en oder stilistische Wendungen entnahm, die ihm aber
gelegentlich auch die eine oder andere sachliche Angabe
lieferten.
15 Von Lebensbeschreibungen hat er die Vita Anskarii^
gehabt U7id ausgiebig, aber nicht immer richtig^, benutzt; filr
Bonifatius wahrscheinlich mehr ere Viten, wohl die erste und
die dritte; dann die Vita Karoli von Einhard, die Vita Liud-
geri^y Badbodi^, Bimberti, Vita und Miracula Willehadij
20 Vita Willibrordi'^, Admn hat diese Lebensbeschreibungen er-
sichtlich hochgeschdtzt und mehrfach^ ihre Angaben, wo sie
von denen ariderer Quellen abweichen, bevorzugf. Von Ghro-
niken und Annalen nennt und benutzt er an einer Stelle (I, 3)
die Historia Francorum des Gregor von Tours. Aufjallend
25 grof^ ist die Zahl der von ihm genannten Quellen dieser Art,
ilber die sich etwas Sicheres nicht aussagen Idfit, die wir ent-
iveder gar nicht mehr haben oder auf dere?i uns vorliegeiide
1) Archiv des historischen Vereins filr NiedersachseM 1835, S. 304. Die
Mitteilnngen von J.H. v.Seelen, Brem.- rind Verdische MerJcwiirdigkeiten
30 VI. Sammlung S. 4.11 f. (bei Pratje, Die Herzogtiimer Bremen und Verden.
Seckste Sammlung, Bremen 11 Q2) aus einem Briefe eines gewissen Kel-
pius vom 4. Mai 1716, dafi Adam dem Bremer Kapitel einen Wald hei
Ramelsloh geschenJct habe, von einem, Grabstein mit A und dhnliche
mehr, haben nicht die geringste zuverldssige Grundlage und sind ganz
35 unglaubwilrdig. 2) Untersuchungen uber die von ihm benutzten Quellen
bringenJ. Asmussen, De fontibus Adami Bremensis commentarius, Kiliae
1834, dann Lappenberg, Archiv VI, 110 — 827; Kohlmann S. 15 — 21.
3) Die Stellen, an denen Adam die hier zu behandelnden Quellen direkt
genannt hat, sind leicht durch das Namenregister feslzustellen. Hier
40 werden nur die Stellen der Benutzung ohne Ziiierung, soiveit das
einen Wert hat, zusammengestellt. 4) Vgl. z. B. S. 21, N. 2; S. 22,
N. 1; S. 27, N. 5-7, und ofter. 5) S. 232, vgl. S. 13. 6) /, 38
(40), S. 41, N. 3. 7) S. 13, 232; vgl. S. 176, lY. 7. 8) Vgl.
S. 12, N. 1. 9; S. 13, N. 10.
LVIII M. ADAJM BREMENSIS
Formen die Aussagen Adams nicht passen'^. Von den An-
nales Corbeienses f'comijotus a Corbeia delatus /, 35 (37 )j
mu/j er cine etwas reichere Fassung gehabt haben als die in
der erhaltenen Handschrift vorliegt^, M it den Annates FuU
denses stimmt er oft ivortlich ilberein und zitiert sie als die &
Historia Francorum; er hat die Contiiiuatio Batisbonensis
gehabt, bei seiner jreien Benutzungsweise ist aber filr die
Handschrift, die ihin vorgelegen hat, nicht viel zu schlie/^en^.
Aber an zwei Stellen^ gibt er als Aussage der Historia Fran-
corum an, was in den Annalen nicht steht, und er behauptet lo
ausdrilcklich^ , sie hdtte bis zum Tode Ludwigs des Kindes,
911, gereicht, iv'dhrend er die Annalen im, Haupttext letzt-
malig 891 benutzt^ und die Begerisburger Fortsetzung nur
bis 897, die Altaicher bis 901 reicht. Am wahrscheinlichsten
ist wohV, da/3 Adam ein hauptsdchlich auf den Annales i5
Fuldenses beruhendes, um wenigen, anderswoher stammenden
Stoff vermehrtes und etwas weitergefilhrtes Geschichtswerk
hatte. — All vier Stellen^ behauptet Adam, daft er ein Werh
von Einhard, neben dessen Vita Karoli, benutzt habe, das
er an einer Stelle (I, 32 (34 )j Gesta Saxonum nennt, als 20
dessen Inhalt er an anderer Stelle (Schol. 1) bella Saxonum
bezeichnet. Seine Auszilge aus dem Werke stimmen gro^ten-
teils wortlich mit der Translatio s. Alexandri ilberein, nach
I, 32 (34) hdtte es auch ilber einen Wettstreit der Heiligen
1) Zur V ereinfacJiung des Druckes sind unten alle Stellen, die 25
sich in noch erhaltenen Schriften ivortlich oder nahezu wortlich fiiiden,
stets Petit gesefzt, auch icenn als sicher angenommen 7vird, daft Adam
selbst seinen Text nicht gerade den tins vorliegenden Quellen entnom-
rnen hat. So ist gegeyiiiher den Ann. Fuldenses, Corbeienses, der
Translatio s. Alexandri verfahren. Borgisdruck ist nur da angewendet, 30
wo Adam Idngere Erzdhlungen, z. B. der Vita Anskarii, ganz kurz mit
eigenen Worten wiedergibt. 2) I, 51 (53), S. 52, N. 1. 3) Da
er die Continuatio Ratisbonensis benutzt hat, miiftte er (bzw. seine Quelle,
in der die A^in. Fuldeyises ausgeschrieben ivaren) eine Handschrift
der Klasse 3 (nach Kurze) gehabt haben. 4) /, 15 (17), 8. 20, 35
N. 6. 8; /, 28 (30), S. 34, N. 5. Es ist hier nur auf Stellen Bezug ge-
nommen, wo sicher oder anscheinend Mifiverstdndriisse oder miftverstdnd-
liche Ausdrucksweise Adams nicht vorliegen. 5) /, 52 (54), S. 52 N. 1.
6) In Schol. 9 (10), S. 49 ist die Contin. Batisbon. bis zum Jahre 896
benutzt, vgl. ebda. N. 8. 1) So scJion Lappenbcrg a. a. 0. S. 114 f., *o
S. 111. — Daf3 Adam sich vielleicht nur Exzerpte aus den Ann. Fuld.
gemacht hdtte und durch deren Benutzung mannigfache Irrtilmer und
Verwirrungen von ihm z,u erkldren war en, ist darum unwahrscheinlich,
weil seiner ganzen Zeitrechnung im ersteyi Buche oft ziemlich deutlich
erkennbar die Ann. Fuld. zugrunde liegeyi, von denen er also dauernd •*&
ein vollstdndiges Exemplar zur Hand gehabt haben muft. 8) Schol. 1,
S. 4; /, 3, S. 6; /, 7 (8), S. 9; I, 32 (34), S. 36.
EINLEITUNG § 5. LIX
Alexander und Willehad gehandelt. Da der hi. Alexander
851 nach Sachsen (Wildeshausen) gekommen, Einhard aber
840 gestorhen ist, kann dieser unmoglich ein solches Werk ge-
schrieben haben. Daft Ada^n durch allerhand eigene Mift-
5 verstdndnisse'^ das Werk Einhard fdlschlich zugeschrieben
habe, glatibe ich nicht, ebensowenig, daft er I, 32 (34) Inhalt
der Miracula Willehadi irrtilmlich als solchen der Gesta
Saxonum angegeben habe^. Er miiftte danach ein Werk
gehabt haben, das zti Unrecht den Namen Einhards als Ver-
io fassers trug, das im ersten Teile mit dem ersten Teile der
Translatio s. Alexandri ziemlich identisch ivar und dann
zu Wundertaten des hi. Alexander %md besonders einem Wett-
streit zwischen ihni v.nd dem hi. Willehad ilberging. Viel
Wesentliches aus der Schrift ist uns anscheinend nicht ver-
15 lorengegangen^. Mit der Chronik des Eegino von Prilm^
weist Adam gewisse Beriihrungen auf, die aber zu gering
sind, als daft man positiv behaupten konnte, er habe sie ge-
kannt. Annales cesarum^, Gesta Franconim® sind nicht
nachzuiveisen, ebensowenig Gesta Angloruni'^, aus denen
20 1 ) Ndmlichf daft er aus dem, Meginhart der Translatio einen M (agister).
Eginhart gemacht hahe und dergleichen mehr. In der Ahlehnu7ig dieser An-
nahmen folge ich A. Wetzel, Die Translatio s. Alexandri, Kiel 1881, dessen
Schrift im ubrigen voll phantastischer und dilettantischer Hypothesen ist.
Daft man dieFrage, oh Adam eine Schrift: Gesta Saxonum oder dhnlichen
25 Titels, vorgelegen habe, filr eine o§ene ansehen kann, hat auch G. Waitz zu-
gegeben, GO A. 1881, I, 706, wo er im Ubrigen mAt Eecht Wetzels Schrift
scharf ablehnt. 2) Lappenberg ivies aiif die Miracula Willehadi Kap. 12
und 13 (SS. II, 387/.) hin, wo die Heiligen Alexander und Willehad in
einem gewissen Wettstreit miteinander Kranhe heilen. Ich sehe weder einen
30 Anlaft, aus dem Adam, der eben (I, 31, S. 36, N. 3) die Miracula Wille-
hadi vorgehabt hat, hier den Namen Einhard durch V erwecJiselung hdtte
hineinbringen sollen, noch scheint mir auf den kurzen Tatsachenbericht
dieser Kapitel Adams Ausdruck: dulci calamo prosequitur, zu passen.
3) Einige Stellen sprechen auch textlich dafilr, daft Adam, nicht den Text
35 der Travslatio hatte; I, 7, S.^, N. o; 1 (8), S. 9, N. m. Zu beachten ist
auch die Stellung der Worte: Nam et f'rondosis — sustinens omnia bei
Adam (S. 9, Z. 13— 17^ und in der Translatio. 4) Vgl S. I, N. 7;
S. 28, N. 2; S. 41, N. 9. Kohlmann S. 17, N. 7. 5) /, 38 (40), S. 41.
6) 7, 37 (39), S. 40. 7) S. 43, 84. li. Pauli, Karl der Grofte in
40 northumbrischen Annalen (Forsch. z. deutsch. Gesch. XII, 137 — 160^,
hat Nachrichten aus englischen Quellen zusammengestellt, die er auf
northumbrische Annalen des 8./9. Jahrhunderts zuriickfiihrt und mil
Adams Gesta Anglorum in Zusammenhang bringt. Nach ihm (S. 145^
ist das Ende dieser Jahrbiicher 875 anzusetzen, nach Plummer, Two of
45 the Saxon Chronicles parallel, vol. II, Introduction § 66 — 68, § 70,
p. LXVIIIff. sind in den angelsdclisischen A nnalen-Handschriften D
und E und bei Simeon von Durham zwei Gruppen norlhumbrischer Nach-
richten nachzuweisen, deren erste von 733 — 806, die zweite von 900—958
LX M. ADAM BREMENSIS
Adam richtige Nachrichten fiir das 10. Jahrlmndert bringt,
Eine Schrift eines Abies Bovo von Korvey, aus der Adam
ein Stilck mitteiU^, ist verloren. An einigen Stellen Id/St
Adams Ausdruckstveise ver7nuten, daji er einen Katalog der
romischen Pdpste n7id Kaiser oder eine Jcleine Papst- und &
Kaiserchronik^ geliabt hat. Einige Ankldnge an das Ghro-
nicon Suevicum universale^ sind vielleicht so zu erkldren,
da0 er dieses in seiner Heimat gekannt und einiges dxiraus
geddcJdnismdpig iviederholt hat.
Von Brief en bringt Adam in A ein Stuck aus einem m
Brief e des Ansgar^; in BC hat er in Schol 69 (70), S. 160/.,
///, 75 (70 Anhang), 76 (70 Anhang), 8. 221 zivei Briefe
Alexanders II. tmd einen Adalberts im Wortlaut nachgetra-
gen, von denen er den ersten in III, 17 (16) bereits in A zu
seiner Darstellung verweyidet hatte. Das capitiilum Rhabani u
(le f aiiia Ebonis anibigua ^ ist vielleicht der Brief des Hraba-
nus Maurus an Ileribald.
Ferner hat Adam sicher mehrere kanonistische Quellen
gehabt^. Eriviesen ist seine Kenntnis Pseudo-Isidors diirch
Anfilhrvmg eines ganzen Saizes aus ihm, II, 81 (77), S. 139, 20
dazu die Nachtrdge S. 288. ///, 33 (32), S. 175 nimmt er
auf canon um decreta Bezug, die sich bei Pseudo-Isidor
finden; dap er sie selbst dort eingesehen hat, wird aber hier
durch den Zusammenhang der Stelle nicht unbedingt erfor-
dert. So gut wie sicher hat Adam ferner das decretnm des 25
Bischofs Bur chard von Worms'^ benutzt; die III, 57 (56)
genannten canones finden sich in 7idchstvervjandter Fassung
bei Benedictus Levita, vgl. S. 203, N. 5. Als Quelle eigener
Art ist der Liber f rat emit atis Bremen sis ecclesiae^ zu
nennen.
30
reicht. Weder Pauli hrifigt fiir seine northumhrischen AnnaUri Parallelen
zu den Nachrichten Adams, noch finden sich solche in den angelsdchs.
Annale7i-Handschrijten D und E oder sonstwo; der Zusammenhang der
AdamscJien Gesta Anglorum 7nii northumhrischen Annalen, jedenfalls in
der Gestalt, wie uns solche vorliegen, hleiht also ganz unerwiesen. L. Theo- zh
pold, Kritische Untersuchungen ilher die Quellen zur angelsdchsischen
Geschichte des achten Jahrhunderts (ID. Gotlingen 1872^, besonders
S. 70 — 83, hat die Adamschen Gesta Anglorum und ihr Verhdltnis zu den
northumhrischen Quellen nicht herilhrt.
1) /, 39 (41), S. 42, vgl. N. 2. 2) /, 50 (52), S. 50, N. 1. 6; 40
77/, 1, /Sf. 142, N. I. 3) 7, 52 (54), S. 52, iV^. 5. 6; 77, 24 (21), S. 82,
N. 3. Vher einen Anklang an die Passio altera Kiliani siehe ohen
S. LIV, N. 5. 4) 7, 33 (35), 8. 37. 5) 7, 22 (24), S. 28, N. 8.
6) Vgl. Lappenherg, Archiv VI, 802—805. 7) S. 30, ^.4; S. 54,
N. 2. 8) Aufler Schol. 37 (38), S. 112 vgl. S. 63, .V.7; 8. 88, N. 4. 45
EINLEITUNG § 5. LXI
Urkundliche Quellen verschiedener Art hat Adam in
reichem Ma/Se herangezogen. Eine ziisammenfassende Quelle
war ihm der Liber donationum Biemeusis eccloBiae, den
siclierlich nocli Ansgar'^ nack detn Master des dltesfen Kor-
5 veyer Traditionshuches hat anlegen lassen. An einzelnen
Stucken zitiert^ er viele Papsturkunden ; er ist fiir die Kritik
der Hamburger Papsturkunden^ ein nicht unwichtiger Zeuge *.
Andere Papsturkunden sind von ihm ohne direkte Zitierung
benutzt, darunter anscheinend in den auch uns vorliegenden
!o Formen J.-E. f 2760, Nikolaus /., Curschmann n. 5, unten
8,21, N.4', 29, N,2', J.-L. f 3549 (in Wahrheit edit),
Sergius III., Curschmann n. 12 a, unten S. 52, N.2; dazu
sicherlich noch J.-E. 2553, vgl. S. 20, N. 9. Andere Formen
als die uns vorliegenden von Hamburger Papsturkunden
15 hatte Adam, anscheinend oder sicher fiir J.-L. f 3461, Ste-
phan v., Curschmann n. 9, vgl. unten S. 47, iV. 1; fiir J.-L.
f 3537, Sergius III., Curschmann n. 11, imten S. 49, N. 1. 2,
S. 50, N, 7; J.-L. f 3562, Johann X., Curschmann n. 14,
unten S. 55, N. 4; J.-L. 3835, Johann XV., Curschmann
20 71.18, unten 8. 89, iV. 4; J.-L. f 4119, Benedikt IX.,
CurschwMnn n. 21, unten 8. 142, N. 2. Zweifelhaft ist der
Sachverhalt bei J.-L. 3612, Leo VII.. Curschmann n. 15,
unten 8. 61, N. 6: J.-L. f 4038, Benedikt VIII., Cursch-
mann n. 20, unten 8. 107, 'N . 7. Besonders schwierig zu be-
25 urteilen sind die Zitoie und Regesten aus J.E. 2759, Niko-
laus I., Curschmann n. 4 a. b, unten 8. 33, N. 2. 3 ; J.-L. 3641,
Agapet II., Curschmann n. 17, unten 8. 64, vgl. N. 3.
Von Kaiserurkunden^ hatte Adam die Bremer Fdl-
schung auf den Nanien Karls des GrOfden, D. Kar. I, n. 245,
80 1) Dies hemerJct Herr Professor Breftlau unier Hinioeis mif den von
Edward Schroder sprachlich gefuhrten Narhvjeis des Hinaufreichens der Kor-
veyer Traditionen in die Zeit derGrilndung des Klosters, MIOG. XX, 27 — 52,
S. 4:5 ff. 2) Die von Adam direkt zitierten Papsturkunden und die betref-
fenden Stellen sind im Wort- und Sachregister , Artikel privilegia, aufge-
35 fiihrt, darum hier nicht nochmals zusammengestellt. 3) Vgl. F. Cursch-
mann, Die dlteren Papsturkunden des Erzhistums Hamburg. Hamburg
und Leipzig, 1909. Dazu die Besprechungen von M. Tangl, N. Archiv
XXXV, Q21fJ.; A. Brackmann, Gdttinger Gelehrte Anzeigen 173, 1911,
II, 501 — 509; G. Bonwetsch, Zeitschrift des Vereins fiir Hamburgische
40 GeschicMe. N. F. XV, 85—88; XVI, 337/7. 4) FAngehende Unter-
suchungen ilber die Urkunden Gregors I V. und Nikolaus^ I. (Curschmann
n. 1. 4:), Agapets II. (ehenda n. 11) und Johanns XV. (ebenda n. 18 j
verdffentliche ich kiinftig an anderer S telle. 5) Die von Adam direkt
zitierten Kaiserurkunden und die betreffenden Stellen dazu sind im Wort-
45 und Sachregister, Artikel precepta, zusammengestellt.
LXII M. ADAM BREMENSIS
iinten /, 12 (13), und eine Aufzeichnung aus der Zeit Karls
des Gro/3en (und anderer Kaiser ?) , die die Beschreibung des
Limes Saxoniae enthielf^, II, 18 (15b), S. 73/. Ferner be-
nutzte er Reg. imp. I^, n. 928, die gefdlschte Stiftungsurkunde
Ludwigs des Fromm.en filr Hamburg, unten /, 14 (15), &
8. 18/.; 7, 16 (18), 8. 23 mit N. 3, und Beg. imp. I^, n. 1372,
die gefdlschte UrJcunde Ludwigs des Deutschen filr Eamelsloh,
8. 27, N. 4; 8. 29, N. 1. Eine verlorene UrJcunde Ludwigs
des DeiUschen 7iennt er /, 35 (37), 1.9.33, vgl.N.6''^, seine
Angaben ilber die 8tiftung von Heesling en 11,13 (11), 8. 70 ic^
beruhen wohl auf DO. Ill, 24 a, vgl. die Nachtrdge 8. 287.
Die in 8cJiol. 5 (6), 8, 29 erivdhnte Zustimmung Ilein-
richs III. und des Marlcgrafen von Flandern zu dew^ Tausche
Adalberts filr Thourout hann in der betreffenden Tausch-
urkunde ausgesprochen gewesen sein. Nirgends zeigt Adam i^
eine sichere Kenntnis von den zahlreichen Urhmden Ilein-
richs IV. filr Adalbert, viehnehr III, 45 (44), 8. 188 (vgl.
N. 1) und III, 61 (60), 8. 206 (vgl. N. S) eine deutlicJie
UnJcenntnis der bereits gegebenen Urkunden filr Lorsch und
Korvey^. 2a
Urkunden von Hamburger Erzbischofen oder filr solche
hat Adam mehrfach benutzt: II, 6 (5), 8. 65/. (vgl. 8. 66,
N.l) eine solche des Erzbischofs Brun von Koln filr Ham-
burg; die Urkunde Hamburgisches UB. I, n. 102 hat ihm
tvohl ofter als Quelle gedient, vgl. 8.17, N. 4; 8. 54, iV. 1; 25
8. 217, N. 2. Verlorene Hamburger Urkunden si^id vermut-
lich an den 8. 168, N. 4. 5; 8. 215, N. 4 bezeichneten 8tellen
benutzt.
Besondere Quellen hat er filr seine geographischen und
ethnographischen Mitteilungen und Anschaiiungen gehabt 3o
und genanni^. Angaben auf diesem Gebiet lieferten ihm
1) Vgl. die NacTitrdge 8. 287 ilher die zuletzt dem Gegenstand ge-
widmete Arbeit von 0. Schuchhardt. 2) Dagegen ist mit dem privi-
legium in Schol. 6 (7) die Urkunde Nikolaus' I., J.-E. | 2760, Cursch-
mann n. 5, gemeint. 3) Man konnte an Adams Worte III, 67 (66), 35
S. 214 denken: Quae tamen omnia rex accipiens una cum preceptis
tulit etiam . . . Vielleicht waren von diesen neu erteilten Urkunden nocJi
keine Abschriften vorJmnden, die Adam hdtte benutzen konnen. Aber
sicker ist auch, daft er iiber die neuesten Verleihungen nicht unterricMet
und in die eigentliche Politik der Erzbischofe Adalbert und Liem-ar und 40
der neben ihnen etwa einftuftreichen Kreise (des Domkapitels) nicht
eingeweiht war. 4) Die Siellen direkter Zitierung sind auch fur die hier
und die weiterhin genannten Schriftsteller durch das Namenregister fest-
zustellen, hier sind darilber hinaus nur noch wenige groftere wortUche Be-
nutzungen und Ankldnge verzeichnet. **
EINLEITUNG § 5. LXIII
Orosius, Solinus, Martianus Capella, Macrobius, Beda, Sal-
lust, auch aus Dichtern wie Lucan, Horaz, Vergil und aus
dem Vergilkomnientar des sogen. Servius'^ gewinnt er hier-
hergehorige Mitteilungen. Paulus diaconus ist nur in den
5 Scholien angefilhrt, int A-Texte anscheinend nicht benutzt^,
Tacitus ist in dem spdten, nicht von Adam herriihrenden
Scholion 128 (124) genannt.
Gro/S ist die Zahl der ProsaschriftsteUer und Dichter,
denen Adam Sentenzen entlehnt, die er als Muster fiir seinen
10 Stil benutzt hat^. Von Jdassischen Schriftstellern steht nach
der Hdufigkeit der Benutzung an erster Stelle woJil Sallust^,
dann folgen etwa Vergil^, Lucan^, JuvenaV, Horaz^, Te-
renz^, Persius^^. Unsicker ist das Verhdltnis zu Cicero, aus
dessen: De finibus bonorum et malorum ein Satz ohne Nen-
15 nung des Autors zitiert wird^^, an dessen Schrift: De orator e
ein zweifelhafter Anklang^'^ und zu dessen Reden Pro Mu-
1) S. 256, iV. 5; 8. 265, N. 5. 2) Vgl S. 277, N. 4. 3) Urn
den Nachweis dieser Vorbilder hat sich neuerdings vor allem Ph. Kohl-
mann erhebliche Verdienste erworben; einige weitere von Adam nach-
20 geahmfe und mit ganzen Sdfzen henutzte Schriftsteller sind erstmalig in
dieser Ausgabe nachgewiesen. Die Kohlmannschen, mit (K) bezeichneten
Zusammenstellungen sind aber hier bei weitem nicht voUstdndig wieder^
gegeben. Parallelen aus Schriften, die Adam sicher nicht gelesen hat,
wie Cicero, Ad Atticum, sind ebensowenig aujge.nommen wie Vergleiche
25 von zwei oder drei Worten ohne jede charakteristische Fdrbung, wie digna
relatu, impar viribiis, sedes habebant und dergleichen, was bei jedem
lateinischen Schriftsteller vorkommt oder vorkominen kann und zum Ver-
stdndnis Adams nichts ergibt. Manchmal sind auch bedeutendere An-
kldnge iibergangen, wenn zu dem gleichen Kapitel wichlige sachliche An-
30 merkungen zu machen waren und eine Belastung des Raumes mit allzuviel
Anmerkungen vermieden werden mu/3te. Die rein stilistischen Parallelen
konnen also aus der Liste bei Kohlmann uberall vervollstdndigt werden.
4) Zitiert III, 56 (55), S. 201, benutzt (Catilina und Jugurtha) zu hdufig,
als da/3 eine Aufzdhlung notig ware. 5) Die Aeneis ist sehr hdufig
35 benutzt, auch mit ganzen oder halhen Versen; aus den Georgica ist eine
grof.iere Stelle zitiert im Schol. 134 (129), S. 253, benutzt sind sie viel-
'leicht II, 6 (5), 8. 65, N. 5 (und III, 17 (16), S. 159, N. 11 1). 6) Ganze
Oder halbe Verse werden angejilhrt I, 28 (30); //, 80 (76); ///, 17 (16),
aS^. 159, N. 4. Kleiner e Entlehnungen sind sehr hdufig. 7) Er wird
40 nicht genannt, aber in unzweideutiger Weise mit ganzen oder halben Versen
benutzt I, 42 (44), S. 45, N. 1; ///, 38 (37), S. 181, N. 3; ///, 65 (64),
*8'. 212, N. 4. Vgl S. I, N.3; S. Ill, N. 3; S. 203, N. 4. 8) Ein
Zitat aus den Oden findet sich in Schol. 122 (118); vgl. S. 150, N. 3, ein
Vers aus den Episteln III, 62 (61), S. 208. Unsichere Ankldnge an die
45 Satiren S. 2, N. 6; S. 179, N. 3. 9) Namen aus seinen Komodien
siehe III, 39 (38), 8. 181. Unsichere Ankldnge Praefatio 8. 2, N. 2;
///, 37 (36), 8. 180, N. 2. 10) Sat. Ill, 118 ist unten III, 62 (61),
*Sf. 207 angefilhrt. 11) ///, 28 (27), 8. 172, N. 1. 12) 8. 203, N. 4.
LXIV M. ADAM BREMENSIS
rena und Pro Plancio je eine unsichere Parallele ^ von Kolil-
'mann verzeichnet vjorden sind. Eine wirJcliche Kenntnis von
Schriften Ciceros Jcann damit ivolil nicht far eriviesen gelten.
Das gleiche gilt fur die Berilhrungen mit der Thehais des
Statins^ und, mit Ovid'^. Von kirchlichen Schriften und %
JSchriftstellern hat Adam nehen der Bihel, aus der er nach
Kohlmann S. 19 hesonders den Psalter bevorzugt hat, und
dem Breviarum Romanum^ noch Ambrosius, De officiis
ministrorum geJcannt, dann Pseudo-Augustin^j Sermo 220
(oder 257J, Gregors des Gro/]en Moralia^^ Dialogi'^, Homilia 10
29^, von Hieronymus^ Epistola 6, 18, 60, die Historia
ecclesiastica tripartita Cassiodors, die Schriften des Sulpi-
cius Severus^^ i'tber den hi. Martin. Naturlich hat er auch
die sachlich benutzten Quellen vielfach stilistisch nachgeahmt
ivie Orosius^^ tmd die Annates Fuldenses, dazu etwa die n
Translatio S. Viti^^, die Vita Willibrordi^^ tmd Willehadi^^.
Als personliche Getvdhrsmdnner nennt er in erster Linie
Konig Svend Estridseyi von Ddnemark, aus dessert Munde
er einen grofien Teil des Stoffes filr sein Buch gesammelt
habe. Dann I, it! (59) einen qiiidam episcopusDanorum^^; 20
///, 22 (21): quidarn nobilis homo de ^^ordalbing^s; Schol.
123 (119): Bischof Adahvard den J linger en; IV, 27: aUquis
christianorum ; Schol. 1A2 (138): quidam stipatores Adal-
wardi episcopi. Sehr oft beruft er sich in den ersten bei-
den Biichern auf die miindliche Tradition in der Bremer 25
Kirche.
Fragt man, ivie Adam diese grope Zalil von gewi/S mit
erheblicher Milhe zusammengebrachten Quellen verwertet hat,
1) Vgl 8. 183, N.4:;S. 205, A^. 4. 2) Vgl 8. 88, A^. 2. 3) Lappen- 30
berg hielt Kenntnis des Ovid nicht filr ivahrscheinlich, 8. 120, N 5. Die
8tellen 8. 144, N. 8 und 8. 215, Z. 24/. konnen sie auch nicht sicher er-
weisen. 4) Zu 8. 60, Z. 15/.; pauperem seculi et modicum, ver-
gleiche man Brev. Rom. Pars IV, 11. Nov., lectio VIII: Martimis hie
pauper et modicus; zu 8. 96, Z. II: oculis ac manibus in celum
tensis ehenda (Ad Laudes et per Horas, 4j; Oculis ac manibus in coe-
lum semper intentus ; zu den letzteren Worten vgl. auch unten 8. 126, 35
Z. 16/.; piis operibus celo semper intentus. Zu 8. 88, Z. 8/. und
N. 3 vgl. noch Brev. Bom. ziim Schluji ilher den hi. Martin: palmam
tamen martyrii non amisit. 5) III, 65 (64), aS'. 212, A". 1. 6) Vgl
8. 2, N. 3; 8. 32, N. 1. 7) 8. 2, N. 8; 8. 43, N. 6. 8) 8. 43, A^. 5.
9) 8. 69, N. 5; 8. 90, N. 2; 8. 181, A^. 4; 8. 204, A. 6. 10) Vgl. 40
8. 2, A. 1; 8. 61, A. 2; 8. 88, A. 3; 8. 146, A. 1; 8. 203, Z. 17.
11) Vgl. 8. 4, A. 2; 8. 20, A. 7; 8. 47, A. 5 usiv. 12) Vgl 8. 117,
A. 6. 13) 8. 176, A. 7. 14) 8. 198, A. 2. 15) Die Vermutung
Biereyes 8. 20, dieser sei Ratolf von 8chleswig geivesen, hat nicht die
mindeste sachliche Grundlage; vgl v. Liliencron S. 18/. 45
EINLEITUNG § 5. LXV
so ist einstimmig von der Forschung^ zum Ausdruck ge-
bracht und mit gerechter Anerkennung betont worden, dap er die
iJim zur Verfugung stehenden Angaben in vollig sachgemd/Ser
Weise bemctzt, da/3 er eine weit iiber dem DurchscJmitt der
s mitielalterlichen GeschicJdswerke steliende Darstellung ge-
schaffen hat, die, ivie man sagen mufJ, in alien Hanptpunkten
wohlbegrundet, vorsichtig abgeivogen, gut disponiert ist. Das
schlie,6t nicht ans, dap jede einzelne Angabe von ilim der
K.ritik unterliegt und falsch sein kann. Zumal in den ersten
10 beiden Bucheryi arbeitet er mit vielfach sehr nnsiclieren An-
gaben und Uberlieferungen, die den dlteren deutschen Quellen
und, fur die Geschichte des Nordens, den jeweiligen heimi-
schen Quellen weichen milssen^. Fliichtigkeit und Un-
genauigkeit der Auffassiing bei ihm selber sind durchaus
15 nicht auszuschliefien^ , dazu ist er nicht ohne Neigung zu
jehlerhaften Entstellungen nach bestimrnter Ricfdung: die
Grope und die Erfolge Hamburg s und seiner Erzbischofe als
der Trdger der Mission zu iibertreiben liegt ihm, stets nahe; am
besten erkennt man aus der Vergleichung mit der Vita Anska-
20 rii, wie oft und wie leicht er deren ihm vorliegende Angaben,
und sicherlich auch die anderer Quellen, nach dieser Bichtung
iibertreibend entstellt hat. Aber das ist ihm selber durchaus
nicht bewufJt gewesen; er hat nach seiner Absicht stets mog-
lichst vorsichtig so geschneben (I, 61 (63), S. 59 j, ne men-
25 tiri velle dicamnr.
Zur Bestimmunq der Zeit, tvann Adam geschrieben hat,
bietet sein Werk nicht viele, aber doch ausreichende Anhalts-
punkle. II, 26 (24), S. 86 erwdhnt er Ronig Svend, Estridsen
von Ddnew.ark mit den Worten: qui hodieque superest,
30 //, 28 (26), S. 88: qui nunc in Dania regnat. II, 43 (41),
S. 103 aber sagt er von ihm: din memoiandiis et qui . . .
tenuit, sjoricht also von ilim als einem Verstorbenen, ebenso
1) Vgl. meine tJbersicht: Neuere Literatur ilber Adam von Bremen.
Zeitschr. des Vereins fiir Lilheckische Geschichte und Altertumskunde
35 XVI (1914), S. Ill — 121. 2) Fiir die schwedische und ddnische Ge-
schichte sucht vielfach L. Weibull, Kritiska Undersokningar i Nordens
Historia omkring ar 1000. Lund 1911, zu erweisen, dap Adam und
andere alte chronistische Quellen allein zuverldssige Angaben gegeniiber
den Sagas bieten, die viel mehr, als bisher erkannt, Dichtungen seien.
40 Doch haben Weibulls Methode und einzelne Behauptungen vicl Wider-
spruch erfahren. Wieweit ein dhnliches Verfahren in der norwegischen
Geschichte, wo Adams Angaben besonders oft von der jetzt ublichen Dar-
stellung abiveichen, am Platze ware, konnte vielleicht noch untersuchi
werden. 3) Vgl. z. B. S. 114, N. 4.
Adam Bremensis. »
LXVI M. ADAJVI BREMENSIS
IV, 25, S. 257: sepe recolendus. Zivischen II, 28 (26) und
II, 43 (41) hat er also die Nachriclit voni Tode des Ddnen-
konigs erhalten. Da dieser am 2S. April 1074 gestorben ist'^,
so ist Adam, im Sommer oder Herbst 1074 mit der Arbeit
am zweiten BucJie besclmjtigt gewesen. Einen weiteren An- i
halt gevMhrt dann die Bemerhmig III, 51 (50), S. 194, ilber
Butue und Heinrich, die Sonne Gottschalks von Mecklen-
burg: magno iiterqiie exeidio Sclavis genitus. Das/mufi
vor Kenntnis der Tatsache von Butues Tod geschrieben sein,
der am 8. August friihestens des Jahres 1074, eher wohl 1075 lo
erjolgt ist^\ Endlich der Epilog V. 54 nimmt auf Liemars
V ermittlerrolle ^m Sachsenkriege im Jahre 1075 Bezug. Man
kann also annekmen, da/3 Adam wohl bald nach Adalberts
Tode sein Werk begonnen und zunachst die ersten beiden
Bilcher vielleicht 1074 vollendet hat, daft er im Jahre 1075 is
oder auch 1075 ^ind 1076 das dritte und vierte Buch, mit
neuer Anrede an den Erzbischof zu Beginn des dritten Buches,
geschrieben und dann das Ganse ihm dargebracht hat^.
Von etwa 1076 bis etwa 1081, spdtestens vielleicht 1085,
hat er dann in seiner Originalhandschrift die Hauptmasse
der Scholien nachgetragen, die im einzelnen oben bestimmi
worden sind.
20
Beim Abschlu/S einer langjdhrigen und, ich darf wohl
sagen, fnilhevollen Arbeit er inner e ich mich dankbar an Os-
wald Holder -Egg er, der mir vor Jahren den Auftrag dazu
gegeben hat. Gro/Sen Dank schulde ich Herrn Professor as
Bref^lau filr fordernde Teilnahme beim Abschlu/J der Arbeit
und an den Korrekturen, ebenso Herrn Professor Edward
Schroder filr seine Mitarbeit an der Heimatfrage, die ich
oben in § 4 verwerten durfte. Durch einzelne Auskilnfte
und Hilfeleistungen unterstiltzten mich die Herren M. CI. Gertz 30
in Kopenhagen, H. Hirsch in Wien, A. Hofmeister und
1) Alle Jieutigen Historiker, Deutsche und Ddnen, nehmen 1076
als Todesjahr an, alle ddnischen Quellen (Ailnoth, Annalen, Chroniken,
Totenbiicher usw.) setzen den Tod einstimmig in das Jahr 1074. Den
ndheren Nachweis und die Bewertung der Zeugnisse hringe ich kilnftig an
anderer Stelle. 2) Vgl. 8. 194, N. 3. 3) Eine tjberreichung des Werkes 35
in Abschnitten, etwa erst des ersten und zweiten, dann des dritten und
vierten Buches, icdre moglich, ist aber aus den Wendungen Adams in der
Praefatio, in III, 1 und im Epilog nicht mit Sicherheit zu entnehmen
und im ganzen nicht wahrscheinlich.
EINLEITUNG § 5. LXVII
E. Per els in Berlin, Ph. Kohlmanii in Bremen, f A.Leskien
in Leipzig. Die zahlreichen Handschriften des Werkes wur-
den mir, Idngere Zeit vor Aushruch des Krieges, von alien
in BetracM kommenden Bibliotheken in entgegenkommend-
5 ster Weise nach Leipzig gesandt tind ich dnrfie sie hier be-
nutzen, ich spreche dafilr sowie filr zahlreiche spdtere Aiis-
kilnfte den Herren Vorstdnden und Beamten der Stadtbiblio-
thek in Hamburg, der kgl. Bibliothek in Hannover, der kgl.
Bibliothek in Kopenhagen, der Universitdtsbibliothek in
10 Leiden, der k. k. H of bibliothek in Wien, der herzoglichen
Bibliothek in Woljenbuttel auch hier den besten Dank aus.
Besorideren Dank schulde ich der Leitung und den Herren
Beaynten der kgl. Bibliothek in Kopenhagen und der k. k.
Hof bibliothek in Wien.
i» Leipzig, den l.Juli 1917.
Bernhard Schmeidler.
VERZEICHNIS
WIEDERHOLT UND ABGEKURZT ANGEFUHBTER
QUELLE N UND BUG HER.
Bier eye, W., Beitrdcje zur Geschichte Nordalbingiens im 10. Jahrhundert.
Berlin 1909.
Bjornbo, A. A., Adam af Brernens Nordensopfatidse. Aarboger for
nordisk Oldkyndighed og Historic 1909, ;S'. 120 — 244. Atich ge-
so7idert ersckienen, Kopenhagen 1910.
Curschmann, F., Die alter en Papsturkunden des Erzhistums Hamburg.
Hamburg und Leipzig 1909.
Dehio, G., Geschichte des Erzbistums Hamburg -Bremen bis zum Ausgang
der Mission. 2 Bde. Berlin 1877.
Diptychon Bremense ed. E. Mooyer. Spilckers Vaterldndisches Archiv
des Historischen Vereins filr Niedersachsen. Jahrgang 1835.
Lilneburg 1836, S. 281—309.
Hauch, A., Kirchengeschichte Deutschlands. 11^-^, Leipzig, 1912;
III 3- *, Leipzig, 1906.
Kohlma7in, Ph. W., Adam von Bremen. Ein Beitrag zur mittelalter-
lichen Textkritik und Kosmographie. (Leipziger Hisiorische Ab-
handlungen, Heft X.) Leipzig 1908.
V. Liliencron, Anna Marie, Beziehungen des Deutschen Reiches zu
Ddnemark im 10. Jahrhundert. ID. Strafiburg-Kiel 1914. Auch
erschienen in der Zeitschrift der Gesellschaft fiir Schleswig-Holstein-
sche Geschichte, Bd. 44 (1914), 8. 1—48.
Lonborg, S. E., Adam af Bremen och Jmns skildring af Nordeuropas
lander och folk. Upsala 1897.
Maurer, K., Die Bekehrung des Norwegischen Stammes zum Christen-
tume. 2 Bde. Milnchen 1855. 1850.
Necrologium Hamburgense ed. K. Koppmann. Zeitschrift des Vereins
filr Hamburgische Geschichte VI, 28 — 163. Hamburg 1875.
Luneburgense ed. Wedekind, Nofen zu einigen Geschichtsschreibern
des deutschen Mittelalters III, 1 — 98.
Merseburgense ed. E. Diimmler. Neue Mitteilungen des thiiringisch-
sdchsischen Geschichts vereins XI, 223 — 264.
MoUenbeccense ed. L. Schrader. Wigands Archiv filr Altertums-
kunde und Geschichte Westfalens V, 342 — 384.
Wedekind, A. L., Noten zu einigen Geschichtsschreibern des deutschen
Mittelalters. 3 Bde. Hamburg 1821—1837.
Weibull, L., Kritiska Undersoknlngar i Nordens Hisioria omkring
dr 1000. Lund 1911.
Wigger, F.. Mecklenburgische Annalen bis zum Jahre 1066. Schwerin
I860.'
Wimmer, L., De danske Runemindesmaerker. I, 2: De Historiske
Runemindesmaerker. Kopenhagen 1893 — 1895.
Beatissimo^ patri et electo celitus archiepiscopo Hamma-
burgensi^ Liemaro A. minimus^ sanctae Bremensis ecclesiae
canonicus integrae devotionis parvum munus.
Cum in numerum gregis vestri'^, pastor euangelice,nuper«-i
5 a decessore^ vestro colligerer, sedulo operam dedi, ne pros-
elitus et advena^ tanti muneris beneficio ingratus existerem.
Mox igitur ut oculis atque aiiribus^ accepi ecclesiam vestram^
antiqui honoris privilegio nimis extenuatam* multis egere
constructorum manibus, cogitabam diu, quo laboris nostri^
10 monimento exhaustam viribus matrem^ potuerim iuvare. Et
ecce occurrit» mihi plurima interdum legenti vel audienti^
facta ab antecessoribus vestris^, quae turn ^ sui magnitudine,
turn ecclesiae huius necessitate videantur digna relatu. Sed
quoniam rerum memoria latet et pontificum loci hysteria'^
15 non est tradita litteris, fortasse dixerit aliquis aut"-'^ nihil
hvSoria i2 L^Lftf rr^^fi'J'iTx'" Bremensium ; C 1 : Incipit Hammaburgensis
ayscona. Ad oegtnnt bex II, 16 (14) m%t der Aufschrift: ExceiDtum de eesti^ nnnti.
20 ^r"^ Haraabuxgensis sive Bremensis ecclesiae. b) Hambu?geSi nfmburg S
? Animus ^i'jt'aSf S?^' '''''Z^''' ^r dieMweichungmior^I^'^rVeZ
ZslSafvL^ « 2ihoftl^ R^f^ f'^^'^Sand: Aimundus. Nach der Vorrede
desAdawdip%htholI^!!f^/ ^art^o/omews Cypraeus Slesuicensis in seiner Abschrift
runt, Bib; occurrunt\B2. 0 2. % nostris Tib 2 n o!L nT^' *orr pccur-
30 hinter literis C 2. n) ut A 1. ^ ^ ™ ^ ' ™^ histona
Smne Us auf dasjahr 936 damit zuruckwcisend. Siehe das Wm-t- und
Sachiegister. 2) Tab 1, 7: proselytis et advenis; Ezech. 14, 7: de
.. WnZ TT\V^V'T''-u^^''^r^- (^)' 3) ^^^'^*^«^- ^^^' ^I' 170; Herat.
ol ; T'.i ^ < lA^^bus atque oculis. (K). 4) F^Z. unten III, 69 (68) :
rrr fii?fi7\ '^\^'''V • °^^'^? extenuata videatu?. 5) Vql. unten
i//, 68 (67): exhaustae matri. 6) Sallust, Catil. 53, 2: Sed mihi
"V;^ 7 fr''^ """^^^ audienti . . lubuit adtendere. (K). 7) Sehr stark
40 rec?. ^t^r^e ^. \): ut quasi in diebus nostris aut hominum actio cessa-
Adam Bremensis.
1
2 M. ADAM BREMENSIS
eos dignum memoria fecisse in diebus suis, aut, si fecerant*
quippiam, scriptorum, qui hoc posteris^' traderent, diligentia
caruisse. Hac ego necessitate persuasus^ appuli me ad
scribendum^ de Bremensium sive Hammaburgensium serie
presulum, non alienum credens meae devotionis officio sen 5
negotio vestrae legationis, si, cum sim filius ecclesiae, sanctissi-
morum patrum, per quos ecclesia exaltata et christianitas
in gentibus dilatata ^ est, gesta revolve. Ad quod nimirum
valde arduum et viribus meis*' impar onus*^ eo maiorem
flagito veniam, quoniam^ fere nullius^, qui me precesserit^, lo
vestigia* sequens ignotum iter quasi palpans^ in tenebris^
carpere^ non timui, eligens^ in vinea Domini'' pondus'' diei
ferre et aestus quam extra vineam ociosus^ stare. Tuo
igitur, sanctissime presul, examini audacter incepta committo,
te™ iudicem simulque defensorem implore, sciens tibi pro is
sapientia tua nihil dignum posse deferri, qui decurso mun-
danae prudentiae stadio" ad studium divinae philosophiae
maiore^ gloria nunc ascendisti, terrena despiciens ^ et sola
meditansP celestia. Cumque doctrina et veritate, hoc est
verbo et exemplo pastorali, facile *^ multos excellas, preci- 20
pua est in virtutibus tuis humilitas, quae omnibus te com-
munem faciens mihi quoque fiduciam dedit, qua balbuciens
audeam cum philosopho loqui et Saul inter prophetas^
videri. Scio tamen aliquos, ut in novissimis"^ rebus fieri
a) fecerint B lb. 2. b) trad. post. B 2. c) meis fehlt A 1. d) opu3 B 1. 25
e) quo BC. f) nuUus A 1. g) precessit C. h) palpans fehlt A 1.
i) Eligens Al. k) pondus aliquod fere (von zweiter Hand korr. ferrej diei Bl^;
potius aliquod pondus diei ferre B 2. 1) stare ocios. C. m) ut A 1. n) studio
B2. o) mai. nunc asc. gloria C p) eel. med. C q) facere Bl*^.
r) novis BC. 30
verit aut fortassis nil dignum, quod memoriae fuerit commendandum,
egerint, aut, si res dignae memoratu gestae sunt, nullus ad haec litteris
mandanda idoneus inventus fuerit . . . Hac itaque de causa tisiv.
tjber Adam und JRegino vgl. KoMmann S. 11 und EinUitung § 5.
1) Vgl. unten II, 8 (7): Qua necessitate rex persuasus. 2) Terent. 35
Andria, Prol. V. 1 : Poeta . . animum ad scribendum adpulit. (K).
Sulpicius Severus V. Martini Prol. (31igne, PL. XX, 160^.* Ego enim
cum . . animum ad scribendum appuli. 8) Gregor. 3Ioralia super lob
XXIX, 18 (Migne, PL.LXXVI, 490;.- ecclesia . . in . . gentibus dila-
tata ; vgl. ehenda XXIX, 14. (K). 4) Kolilmann vergleicht Solinus 40
Praefatio 5 fed. Mommsen"^, S. 2): quoniam quidem vestigia monetae
veteris persecuti . . eligere maluimus quam innovare. 5) loh 12, 26 :
Palpabunt quasi in tenebris. (K). 6) Horat. Satir. I, 5, 95 : Car-
pentes iter. (L). Vgl. Lucan. Pharsal. VI, bid ; ludic. 19, 14. fK).
1) Matth. 20, \ 2: portavimus pondus diei et aestus ; MaUh.20,1 — 12. (LJ. 45
Matth. 21, 39 usw.: extra vineam. (K). 8) Gregor. Dial. J, 5 (Migm,
PL. LXXVII, 111): terrena despiciens . . ad sola coelestia flagra-
bat. (K), 9) 1. i^e^r.lO, 12; 19, 24: Num et Saul inter prophetas? (L).
PRAEFATIO. 3
consuetum est, adversarios mihi non defuturos, qui dicant
haec ficta et falsa veluti somnia Scipionis a Tullio medi-
tata; dicant etiam, si volunt, per eburneam portam Maronis ^
egressa. Nobis propositum est non omnibus placere, sed
5 tibi, pater, et ecclesiae tuae. Difficillimum est** enim in-
vidis placere. Et quoniam sic aemulorum cogit improbitas,
fateor tibi, quibus ex pratis defloravi hoc sertum, ne dicar^
specie veri captasse mendacium. Itaque de his, quae scribo,
aliqua per scedulas dispersa collegi, multa vero mutuavi'^
10 de hystoriis et privilegiis Romanorum, pleraque omnia'^
seniorum, quibus res nota est, traditione didici% testem
habens veritatem nihil de meo corde prophetari^-^, nihil
temere definiri; sed omnia, quae positurus sum, certis robo-
rabo^ testimoniis, ut, si mihi non creditur, saltern auctori-
15 tati fides '^ tribuatur. In quo opere talibusque ausis^sciant
omnes, quod nee laudari cupio ut historicus nee improbari^
metuo ut falsidicus^; sed quod bene ego non potui, melius
scribendi ceteris materiam reliqui.
Ab introitu igitur^ sancti Willehadi, cum Saxonia tota
20 et armis subacta Francorum et divino cultui mancipata est,
ordiens in tuo salutari ingressu pono metam* libelluli, simul
omnipotentis Dei misericordiae supplicans, ut, qui te populo
suo diu erranti et afflicto pastorem instituit'", annuat etiam
tua opera tuisque diebus ea, quae" inter nos prava sunt,
25 corrigi et correcta perpetuo conservari. Ad hoc" quae in
gentium conversione a decessoribusP tuis strennue dudum
incepta sunt, a te, qui hereditariam predicandi legationem
possides in totam septentrionis latitudinem^, mature perfici
a) enim est B2. b) dicat J.1. c) mutuatus B2; de hyst. mutuavi C.
30 d) omn. fehlt Bl>^; pier, quasi omn. Bl^. e) didici. Testem Al. CI; chchei
et testem £ !». f) propalari C2. g) narrabo Al; roborata B2. h) fides
fehlt C2. i) es folgt nochmals cupio durchstrichen Al. k) falsiloquus B2.
1) igitur fehlt C. m) constituit BC. n) quae sunt int. nos corrigi prava et
correcta B2; quae int. nos sunt prava C. o) haec B2. p) predecess. C.
35 1) Vergil Aen. VI, 894/1 (L). Aus der elfenheinernen Pforfe kom-
men die falschen Trdume. 2) Ezech. 18, 2 : prophetantibus de corde
suo; V. 17: prophetant de corde suo. (K). 3) Vergil. Aen. II, bSb:
pro talibus ausis. (L). Vgl. unten J/, 62 (60); Epilog F. 20: parcens
iuvenilibus ausis. 4) Verg. Aen. 7,278: metas . . pono. (K). 5) Eine
40 Urkunde Alexanders II. fur Liemar mit Verleihung der Legation usw.
ist vom 2. Eebruar 1073 datiert, J.-L. f 4765, Curschmann n. 25 (L).
Nach Curschmann 8.10ff. ist die Urkunde freie Fdlschung ohne echte
Grundlage; nach Meyer von Knonau, Jahrb. II, If)?, N. 83, milfSte eine
echte Urkunde Alexanders wegen dieser Worte Adams vorhanden geioesen
-*5 sein, doch spricht die diplomatische Untersuchung nicht dafur, audi
Adams Ausdruck: hereditaria legatio nicht. Liemar loar 1075 in
Rorn (N. Archiv XXXVI £, S04:/f'.j, doch hat Adam diese Praefatio
sicher friiher geschrieben.
4 M. ADAM BREMENSIS
concedat lesus Christus dominus noster, cuias regni non
est finis ^ per omnia secula seculorum. [Amen*].
I. Historiam Hammaburgensis ecclesiae scripturi*, quo-
niam Hammaburg^ nobilissima quondam^ Saxonum civitas
erat, non*^ indecens aut vacuum fore^ putamus, si prius de &
gente Saxonum et natura eiusdem provintiae ponemus ea,
Schol. 1. quae doctissimus virEinhardus^ aliique non obscuri auctores^
Einh. ^•^^'^'«»*- reliquerunt ^ in scriptis suis. Saxonia, inquiunt\ pars non
modica est Germaniae et eius, quae a Francis incolitur, duplum
in lato putatur habere, cum ei longitudine possit esse consimilis. la
Positio eius recte metientibus trigona^ videtur, ita ut pri-
mus angulus in austrum porrigatur usque ad Renum^
flumen, secundus vero inchoans a maritimis Hadelohe^ re-
gionis longo secus Albiam limite protenditur in orientem
usque ad Salam fluvium. Ibi"^ est angulus tercius. Itaque i5
ab angulo in" angulum babes'^ iter octo dierum preter
eam partem Saxoniae, quae trans Albiam supra incolitur
a Sorabis^, infra autem a Nordalbingis. Saxonia viris,
armis et frugibus* inclita; excepto quod raris intumescit
Schol. 1. Einhardus* ex capellanis Karoli^ imperatoris 20
vitam eius descripsit et bella*'' Saxonum (Bi^. C).
a) Amen Bl^. 2. C, fehlt Al. J51a; Explicit prologus setzt Bl^ in
rot hinzu.
1: a) scriptori Al. b) Hamburgh Bl. c) quondam fehlt B2. d) an
(ante) Al. e) forte £1*. f) Einardus Bl^; Eynardus Bl^; Eginhardua B2. 2h
g) actores J51a. h) relinquer. J5 2; in scr. suis reliq. C. i) inquid £1".
k) Rhenum BC. 1) Hadeloge Bib; Hadeloe C. m) ibi Bl<^. n) ad B2.
o) habet JS2; habens C2.
Schol. 1: a) Bi^: Eynhardus unus ex Gacellanis Car. magni vit. eius et bella
oontra Sax. descr. b) Caroli Bl^. C2. 3a
1) Luc. 1, 33: et regni eius non erit finis. (K). 2) Gan2 dhn-
Hch ist die Beschreibung Spaniens bei Orosius Advers. paganos I, 2,
<? 19^., ed. Zangemeister S. 26/".; Hispania . . trigona est . . Huius
angulus prior 2isw. 3) Auch die Descriptio civitatum bei Zeu/^, Die
Deutschen und die Naclibarstdmme S. 600 Icennt Sorben auf dem rechten 35.
JElbufer zwiscJien Heveldern und Daleminciern, in qua regione . .
habent civitates L. Ann. Fuld. SOQ: in Sorabos super Albim fluvium
habitantes. Bekannter sind die Sorben itn engeren Sinne zwiscJien
Elbe und Saale, vgl. E. 0. Schulze, Die Kolonisierung und Germanisierung
der Gebiete zwischen Saale und Elbe. Freisschrift der Jablonoioskischen 4*
Gesellschaft n. 33 (Leipzig 1896;, S. 19. TJnten Schol. 18 (19), nicht
von Adam; Zeu/3 S. 642/'. 4) Ganz dhnlich ist unten II, 21 (18)
die Beschreibung von Sclavania: regie . . armis, viris et frugibus
opulentissima usw. 5) Hier unterscheidet Adam (nach der Uber-
lieferung ist das Scholion von ihm) ebenso wie sonst vi. E. deutlich Ein- 45"
hards Vita Karoli und das (ihm zugeschriebene) Werk: Gesta (Bella)
Saxonum.
LIB. I, CAP. I— III. 5
€ollibus^, tota fere* declivis in planitiem consideratur ; sola
caret vini^ dulcedine; alia omnia fert usui necessaria. Ager
ubique fertilis, compascuus et silvestris; qua Thuringeam^
accedit aut Salam vel Renum^ fluvios®, ibi prorsus opimus.
5 Ceterum iuxta^ Fresiam^ palustris, et aridus propter^
Albiam, degenerat aliquantum^; iocunda^ ubique nee minus^
oportuna provinciam rigat"^ amnium" copia".
II. Nobilissimi Saxoniae fluvii sunt Albis, Sala,Wisara*,
qui*^ nunc Yissula^-2 vel Wirraha*^ nuncupatur^. Is in Thu-
10 ringiae^ saltu fontem habet, quemadmodum^ et Sala.
Deinde'^ mediam cursu pertransiens Saxoniam in vicinia^
Fresonum sortitur occasum. Yerum maximus Albis, qui
nunc Albia nomen habet, etiam'^ Romanorum ^ testimonio
predicatur. Cuius ortum* ferunt trans Bohemiam^ mox
15 Sclavos"^ dirimit a Saxonibus. luxta Magdeburg" in se
recipit Salam fluviura, nee longe ab" Hammaburg^^ ipse
Albia mergitur^ in occeanum. [Quartus'" ex magnis Saxo-
niae fluminibus est Emisa, qui^ Westphalos* a reliquis illius
provinciae dirimit populis. Isque oritur in saltu Podar-
20 burnensi"; currit autem per medios Fresonum terminos in
occeanum'" Britannicum^].
III. Quaerentibus autem, qui mortales ab initio Saxo-
niam coluerint^-^ vel a quibus haec^ gens prime finibus
a) vero BC. b) iuri, viel spdter, wie es scheint, korr. uini, J. 1; so J. 1".
25 c) Thuringiam jBlb. C; Thiringiam B2. d) Rhen. BC. e) fluuius Al. 1".
f) luxta ceterum J.1. la. g) Frisiam B2. h) prope C2. i) aliquantulum B2.
k) loc. B2. C. 1) mirum Bl. CI; mirum quum (cum) B2. C2. m) riget B2.
C2. n) animum 4 1*. ^ la. o) copiam Al. 1*.
2: a) Visurf (ris) Bl^. 2; Visutris getilgl, am Rande von miderer Hand YisuTgia,
30 J5ib; Wisura C. ^ b) Qui 41. la. c) Wissula Bl; Visura B2; Wisura qui et
Wirraha nuncup-^C. d) Wirracha Bl. e) ncup. (noncup.) Al. f) Turing.
CI. g) queadm (quemadmodo) Al. h) deinde B.C2. i) vicino Bl. C.
k) et B2. I) Boemiam Al. B2, vom Schreiber korr. Bohem.,4.1. m) Scauos
Al. la; Slaves usw. immer B2. C2. n) Magdeburgli B2, mit Korrektur in J31a;
35 Magdaburg C. o) ab fehlt Al. 1*. p) Haraburgti if 2. q) mergit Al. 1«,
der Schreiber von A 1 Idfit das Abkiirzungszeichen fur ur am Wortende oft aus. r) das
eingeklammerte nur BC, fehlt A 1. la. s) que Bl. t) Westualos C2. u) B2;
Patherburn. J? la; Patheburn. Bl^; Padarburn. C stets. Vgl. unten 7,50(52); //,
47 (45). V) Brittann. B 1.
40 3: a) coluerunt A la. Bl^\ (7 2. b) geus hec . . sit egr. C.
1) Luean. Pharsal. II, 396 /f.; collibus . . infcumuit; IV, 11:
Colle tumet . . solum, (K). 2) Einhard V. Karoli Kap. 15 neunt
die Visula (Wissula B2), die Weichsel; Adam nimmt das irrtilmlich
fur einen Namen der Weser (latein. A^'isurgis/ (L). 3) Lucan.
45 Pharsal. II, bl f.: Fundat ab extremo flavos aquilone Suevos Albis
et indomitum Rheni caput. (L). Unten IV, 21 bezieht Adam diesen
Vers zweifelnd aaf die Gota-Elf in Schiveden, ohne da(i er sich aber
direkt widerspricht, wie Kohlmann S. 59 meint. 4) Vgl. die ganz
dhnliche Beschreibung des Laufes der Elbe unten II, 22 (19) Ende.
■50 5) Sallust lug. 17, 7: Sed qui mortales initio Africam habuerint, . .
uti . . interpretatum nobis est . . dicam. (L),
6 M. ADAM BREMENSIS
egressa sit, compertum^ est nobis ex multa leccione vete-
Ps 104 13 ^^"^ istam gentem sicut omnes fere populos, qui in orbe
i.'par.'ie* sunt, occulto Dei iudicio non semel 'de regno ad populum
^^' alterum"* fuisse translates, et ex nomine victorum provincias
quoque vocabula sortitas. Quippe, si Romanis credendum 5.
est scriptoribus, primi circa Albiam^ et in reliqua Germa-
nia^ Swevi* habitarunt, quorum confines^ erant illi^, qui
dicuntur Driade^, Bardi*, Sicambri, Huni, Wandali, Sarma-
tae, Longobardi^, Heruli, Dacae, Marcomanni^, Gothic,
Nordmanni^ et Sclavi. Qui propter inopiam soli natalis lo-
contentionesque domesticas aut, sicut dicitur, causa' minu-
endae multitudinis ^ a loco suo egressi totam simul Europam
inundaverunt'' et AflPricam^. De antiquitate vero Saxonum
meminit Gregorius Turonensis"^ et Orosius" ita: Saxones^,
'^sl, 10. ' inquitP, gens ferocissima, virtute et agilitate'i terribilis, in occeani'' i&
littore habitat, inviis inaccessa paludibus, quae periculosam tunc
Romanis finibus eruptionem^ meditans a Valentinian o * imperatore
oppress a est; deinde^ cum occuparent Gallias Saxones, a Sya-
^^^lY'i^J' ^v'lo"^-^ ^ duce Romanorum, victi sunt^', insulae eorum captae.
Igitur Saxones prime circa Rhenum'' sedes'' habebant [et 2a
vocati sunt Angli^], quorum pars inde veniens in Brittan-
niam^ Romanes ab ilia insula^ depulit; altera pars Thurin-
giam oppugnans tenuit illam^ regionem; quod^ breviter
conscribensEinhardus'^-^ tali modo suam ingreditur Historiam.
a) Sueui BC. b) fines .4 1. la. c) illi iehlt BC. d) Driade die. £1; 25
die. Driades B2.C. e) Langobardi C2. f) Martomarng Al; Martomarug
A la. g) Goti Bl^. h) Normanni et Slaui B2. i) min. mult, caussa
B2.C2. k) mundavenint A 1. 1) Afric. B2.C2. m) Turonis Al; thoro-
nensis, vom Schreiber korr. turon., £ 1*; Tur. fehlt C. n) Oros. (Horos. CI) et
Greg. Turon. (Tur. fehlt C) BC. o) Saxonum C2. p) inquiunt BC. q) agilia, 30
sogleich korr. agiliatate, A 1. r) ocean, hier Al. s) Al. B2 ^^ Oros.;
irrupt. ^1. C. t) Valentiano, ano verbessert auf Basur, JB la. u) Deinde BC.
v) Siagr. B 1. C. w) sunt et ins. BC. x) Een. Ai. B1&, korr. Khen., A 1.
y) das eingeklammerte nur BC, fehlt Al. z) Britann. Bl^.2. C. a) depulit
ins. C. b) eam C2. c) Quod BC. d) Einardus £la; Eynardus .Bib. 35
1) compertum est oft hei Sallust, z. B. Catil. 2. 2 ; 14, 7; 32, 2. KoJd-
mann S. 32, iV. 4. 2) Siehe die soeben (S. 5, N. 2>) angefiihrte
LucansteJle II, 51/". 3) Orosius J, 2, !^ 53 (ed. Zangcmeister S. 22):
deinde Germania est, ubi plurimam partem Suebi tenent. 4) Vgl.
Lucan. Fharsal. I, 447. 49—51. 64/'. ; Vos quoque . . bardi. Et vos . . 40
druidae (driadae codd. V. P. U. C.) . . petitis Romam Rhenique feroces
Deseritis ripas. (K). Wie und woher Adam die folgenden Namen
zusammetigebracht hat, vermag ich niclit zu ermitteln. 5) VgJ. Sallust
Tug. 19, 1 : Phoenices . . multitudinis domi minuendae gratia. (K).
6) Da/? del' von Gregor II, 18 genannte Syoyrius Sieger in dem II, 19 er- 45
zdhlten Kampfe (i. J. 4G9j geivesen sei, ist niciit richtig und sagt Gregor
nicht. 1) Am unteren Bhein sa/3cn Sachsen im 4. und 5. Jh , vgl,
L. Schmidt, Gesch. der deutachen Stdmme bis zum Ausgang der Volker-
wanderung, II, 1 (1911), 38//'.; 44/f. 8) Uber die Gesta Saxonum siehe
die Einleitung § 5. Die Translatio S.Alexandri ist gedruckt SS. II, 67 iff. 60
LIB. I, CAP. Ill— VI. 7
IIII. Saxonum gens, inquit, sicut tradit antiquitas, ab Anglis ^^^^lexanlri
Britanniae* incolis egressa per occeanum^ navigans Germaniae littori-
bus studio et necessitate quaerendarum sedium appulsa est in loco,
qui vocatur Haduloha^, eo<i tempore, quo Theodericus^ rex Fran-
5 corum contra Hirminfridura ducem Thuringorum generum suum dimi-
cans terram eorum crudeliter ferro vastavit^ et igne. Ets cum iam^^
duobus preliis ancipiti pugna incertaque victoria miserabilii cede
suorum decertassent, Theodericus^ spe vincendi frustratus misit
legatos ad Saxones, quorum dux erat Hadugato^; ut»i audivit causam
10 adventus eorum, pollicitisque^ pro victoria cohabitandi sedibus
conduxit eos^ in adiutorium. Quibus secum quasi iam proP libertate
et patria fortiter dimicantibus superavit adversarios, vastatisque indi-
genis et ad internicionem pene<i deletis terram eorum iuxta pollici-
tationem suani victoribus delegavit. Qui earn sorte dividentes, cum
15 multi ex eis in bello cecidissent, et pro raritate eorum tota ab eis
occupari non potuit, partem illius, eam^^ maxime, quae respicit orien-
tem, colonis tradebant singulis^ pro sua sorte sub tributo^^ exercen-
dam; cetera vero loca ipsi possederunt.
Y*. A meridie quidem Francos habentes et partem Thuringo-
20 rum, quos precedens hostilis turbo non tetigit^*, alveoque fluminis
Unstrote dirimuntur. A septentrione vero Nordmannos, gentes fero-
cissimas. Ab^ ortu solis Obodritos^^; et^* ab occasu Frisos. A quibus
sine intermissione vel federe vel concertacione necessaria finium suo-
rum spacia^ tuebantur. Erant enim inquieti nimis et fiuitimorum
25 sedibus infestis, domi vero pacati et civium utilitatibus placida
benignitate consulentes.
VI*. Generis quoque ac nobilitatis suae providissimam curam
habentes nee facile ullis^ aliarum gentium vel sibi inferiorum conu-
biis^ infecti propriam et sinceram tantumque*' sui'^ similem gentem
30 facere conati sunt. Unde habitus quoque ac magnitudo corporum
comarumque color, sicut® in tanto numero hominum^, idems pene
4: a) Brintann. A 1; Brit||tan. Bla. b) ocean. Mer A 1. c) J? -= TmnsL;
Hadoloha Al; Hatheloe C. d) Eo ABC. e) Theodor. Bl^; Thiedric. £2. CI;
Thideric. C2; Thiotricus TransL; Theodericus Frutolf. f) vastasset Bl; vastav.
85 ferro et igne B2. g) et BU.C. h) iam fehlt Al. i)inirab. 0 2.
k) Theodric. B2; Thiedric. CI; Theodoric. C2. 1) Hadugatus C; Hadngoto
Transl. m) et ut B 2. n) que fehlt B 1^. 2. o) eos fehlt B 2. p) pro
fehlt A 1. q) fere Al. r) maxime earn jB2. s) singuli verderbt Transl.
t) trib. redactis exerc. £1.
40 5: a) kein neues Kapitel in BC. b) detegit Bl<^. c) ab CI. d) Oho-
dittos ^1; Obodricos £1"; Obotritos JB 2. C2. e) et fehlt B 2. f) spacia fehlt
CI. g) infensi B2.
6: a) Cap. V i?. C2; kein neues Kapitel in CI. b) conniibiis B.C2. c) ct
tantum Transl. Tacitus. d) sibi BC. e) tamquam Transl.; quamquam Tacitus.
45 f) horn, videri potest, idem J51. g) idem est pene B.
1) ullis — pene omnibus (S. 8, Z. \) stammt aus Tacitus Ger-
mania Kap. 4.
8 M. ADAM BREMENSIS
Vffl. Tmmi. omnibus. Quatuor igitur dififerentiis gens ilia consistit, nobilium
' scilicet et liberorum, libertoruma- atque servorum. Et id legibus fir-
matum, ut nulla ^ pars in copulandis coniugiis propriae sortis terminos
transferat; sed nobilis nobilera ducat uxorem et liber liberam, libertus
coniugaturc Hbertae et servus ancillae. Si vero quispiam horumd 5
sibi non congruentem^ et genere prestantiorem ^ duxerit uxorem, cum
vitae suae dampno componat^. Legibus etiam ad viudictam male-
factorum optimis a b utebantur s. Et multa utilia^^ atque secundum
legem naturae honesta in morum probitate studuerunt habere; quae
eis ad veram beatitudinem promerendam proficere^ potuissent, si jo
ignorantiam creatoris sui non baberent et a veritate culturae illius
non essent alieni.
YII*. Coluerunt^"^ enim eos, qui natura non erant dii^, inter
quos precipue^ Mercurium venerabantur, cui certis diebus humanis
quoque hostiis litare consueverant. Deos suos neque<^ templis inclu- 15
dere neque ulla humani oris<^ specie assimilare ex magnitudine et
dignitate celestium arbitrati sunt; luces ac^ nemora consecrantes
deorumque nominibus appellantes secretum illud sola reverentia con-
templabanturg. Auspicia et sortes quam maxime observabant. Sor-
tium consuetudo simplex erat. Virgam^ frugiferaei arbori decisam 20
in surculos amputabant, eosque uotis quibusdam discretes super
candidam vestem temere^ ac fortuito^ spargebant, Mox si publica
consultation fuit, sacerdos populi, si privata, ipse paterfamilias pre-
catus deos celumque suspiciens iex^ singulos . tulit, sublatos^ secun-
dum impressam ante notam interpretatus est. Si prohibuerunt, nulla 25
de eadera re ipsa die consultatio ; si permissum est, eventuum adhuc
fides exigebatur.
(8). Avium voces et volatus interrogare proprium erat illius gentis,
Equorum quoque presagia ac motusP experiri hinnitusque ac fremi-
tus observare. Nee ulli auspicio maior fides, non solum apud plebem, 30
sed etiam apud jDroceres habebatur. Erat et alia observatio auspici-
orum, qua gravium bellorum eventus explorare solebant. Eius quippe
a) libertinorum Al; libertorumque B2.C2. b) ne ulla B2. c) J. 1.
B2; coniungatur Bl.C =^ Transl. d) horum — prestantiorem fehlt B2, fehlte in
der Soroer Es., da Vedel die Liickenhaftigkeit seines Textes bemerkte. e) congruente 35
A 1. f) componat legibus. etiam A 1. B. CI. g) uteb. C2 = Transl. h) alia
-B2. i) sufficere JB2.
7: a) Cap, VI. B2. (C2); kein neues Kapitel in Bl. C. b) Noluerunt, der
Miniator hat N statt C gemalt in Al. c) maxime Transl. Tacitus. d) neque
in tempi. B2. e) horis £la; fast als ein Wort humanioris geschrieben in Bl^. 40
f) et JB lb. C2. g) contemplantur A 1. h) Virga A 1. i) fructifere (rae)
BU. 2; fructiforQ Bib. k) timere A 1. 1) fortuitu CI. m) fuit consult. BC.
n) Ite A 1, mit groP gemalter Initiale bei Beginn neuer Seite (5'). o) Adam
= Tacitus; sublatisque Transl. Frutolf. p) motus Adam. Frutolf; monitus Transl.
Tacitus. 45
1) Coluerunt — pro iudicio habere (S. 9, Z. S) stammt aus
Tacitus Germania Kap. 9. 10. 2) Galat. 4, 8: iis, qui natura non
sunt dii, serviebatis. (K).
LIB. I, CAP. VI-VIII. 9
gentis, cum qua bellandum fuit, captivum quoquo modo interceptum Vg?. Traml.
cum a electo popularium suorum patriis^ quemque armis committere
et victoriam huius vel illius pro iudicio habere. Quomodo autem
certis^ diebus, cumc aut^ inchoatur luna aut^ impletur, agendis re-
6 busc auspicatissimum^ initium crediderints*^ aliaque innumerabilia
vanarum supersticionum genera, quibus implicati ^ sunt, observaverint,
pretereo. Haec vero ideo commemoravi i, quo prudens lector agnoscat,
a quantis errorum tenebris per Dei gratiam et miserieordiam sint
liberati, quando eos ad cognitionem sui nominis lumine verae fidei
10 perducere dignatus est. Eranf^-^ enim, sicut omnes fere Germaniam
incolentes, et natura feroces et cultui demonum dediti veraeque ^
religion! contrarii neque divina neque humana iura^^ vel" polluere
vel transgredi inhonestumo arbitrabanturi^.2. Nam et frondosis arbo-
ribus fontibusqueP venerationem exhibebant. Truncum quoque ligni
13 non parvae magnitudinis in altum erectum sub divo<i colebant, patria
eum lingua Irminsul*" appellantes, quod Latine dicitur universalis
columpna, quasi sustinens omnia. Haec tulimus excerpta ex
scriptis Einhardi^ de adventu, moribus et supersticione *
Saxonum, quam adhuc Sclavi et Sueones^ ritu paganico
20 servare videntur.
YIII*. Qualiter autem gens dura* Saxonum pervenerit^ (9).
ad cognitionem divini nominis ^ aut quibus predicatoribus
ad christianae religionis normam^ pertinxerit^, explicare lo-
cus^ quaerit, si prius® de bello Karoli^, quod'' cum Saxonibus
25 a) cum electo jehlt Al. b) patris Bl. c) cum — rebus tehlt Al. d) aut
fehlt B2. e) vel B. CI. f) auspiciat. £1. 01. g) crediderunt C2. h) im-
pliciti C. i) commemoratu Bl<^; commemoravit, t von zweiter Hand getilgt, BV>.
k) Initiale und neue Zeile bezeichnen den Anfang eines neuen Kapitels in CI.
1) Adam = Transl.; nostraeque Einhard. m) iura — arbitrab. Adam = Einhard;
30 iura transgredi inlicitum vel inhonestum putantes. Transl. Frutolf. n)\e\fehltC2.
o) honestum JBl. p) que fehlt Al. q) dio B2. r) irrae insul £la; irmen-
sul Bl^; Irmindsul B2. s) Einardi B 1 ; fehlt B2. t) supersticionibus A 1.
8: a) Cap. VI. Bl.C (1). 2; Cap. VII. B2. (C2). b) pervenerit hinter
nominis C. c) J. 1. CI; pertigerit B. C2. d) lucus A 1. e) de bello prius C.
35 f) Carol. C 2.
1) certis — crediderint aus Tacitus Ger mania Kap. 11. 2) Erant
— arbitrabantur geht auf Einhard V. Karoli Kap. 7 sarilck. 3) Uber
die supersticio Sueonum vgl. IV, 25 ScJdu/3, 26. 4) Vgl. Poeta Saxo
a. 772, V. 13, Poetae IV, 1, 7: Saxonum . . pectora dura; Alcuin Versus
40 de Sanctis Eboracensis ecclesiae V. 47, Jaffe Bihl. VI, 83 : gens . . Du-
ritiam propter dicti coguomine Saxi (dazu Anmerhung von Watten-
bach: Isidor Orig. IX, 1, 100: Saxonum gens . . appellata, quod sit
durum et validissimum genus hominum^. (L). Verg. Aen. V, 730;
Lucan. Pharsal. IX, 439: gens dura. (K). 5) Vgl, Translatio
45 s. Viti c, 1, SS. II, 577; Jaffe BibliotJieca I, 4: Qualiter denique Saxones
ad fidem atque ad agnitionem veritatis converti potuerint. 6) Vita
Willeh. Kap. 3, SS. II, 380: religionis normam. (L). Ebenso V. Ans-
karii Kap. 27, SS. rer. Germ. S. 58. 7) Die folgenden Sdtze bis feli-
citate (S.IO Z. 6j sind Adams Eigenfum; da/3 sie in einem verlorenen Stiick
10 M. ADAM BREMENSIS
longo* tempore profligatum est, mentionem facimus et belli
causas simul connectimus. Thuringi vel Saxones itemque
ceterae, quae circa'' Rhenum^ sunt, nationes ex*^ antique
Francis tributariae leguntur^. Quibus deinde a regno eorum
deficientibus Pippinus®, genitor Karoli^ bellum intulit, quod 5
tamen filius^ peregit maiore^ felicitate. De quo idem scrip-
f.7l>;-.c.7. tor Heinhardus^'2 brevi epilogo meminit dicens : Susceptum
est igitur bellum adversus^ Saxones, quod magna utrinque^ ani-
mositate, tamen maiore Saxonum quam Francorum dampno per
continuos triginta tres^i annos gerebatur. Poterat siquidem citius 10
finiri, si Saxonum hoc perfidia pateretur.
(10). IX ^. Omnibus igitur, qui resistere solebant, profligatis et in
suam potestatem redactis ea conditio a rege proposita et ab illis
suscepta est, ut abiecto demonum cultu relictisque patriis cerimo-
niis^ christianae fidei sacramenta susciperent et^ Francis adunati i&
unus cum eis populus*^ efficerentur, tractumque per tot annos bellum
ita constat esse finitum. Nunc autem spiritales^ animarum
triumphos ad scribendum succinct! predicatoribus^ de his,
qui ferocissimos Germaniae populos ad divinam religionem
perduxerint^, tale sumamus exordium. 20
(11). X^. Primus omnium, qui australes Germaniae partes,
ydolorum cultui deditas, ad cognitionem divinae ac christi-
anae religionis adduxit, Winifridus^ erat, natione Anglus*^,
verus Christi philosophus, cui^ postea ex virtute cognomen-
turn [erat*^] Bonefacius^. Et quamvis alii scriptorum vel 25
a) longo proflig. est tempore C. b) iuxta B2. C. Helm. c) Renum
Al. Bib, jcorr. Ehen., A 1. d) et ex B 2. e) Pipinus B 2. f) Carol. B lb. C 2.
g) fil. eius maiori felic. peregit. C. h) maiori BC. i) Einardus Bl; Egin-
hardus 7? 2 ; Einhardus C. k) adversum £C. 1) utrimque J51. m)XXXC2,
9: a) kein neues Kapitel in BC. b) ceremon. B2. C2. c) a JBl*. d) effi- 30
ceretur populus £2. e) animarum spirituales £2. f) de hiis (his B2) predicat.
BC. g) perduxerunt C2.
10: a) Cap. VII. Bl. 0(1). 2; Cap. VIII. B2. (02). b) erat Winifr. O.
c) angl9 (angelus) B \f^. d) erat nur BC, fehlt Al; cognom. ex virt. erat Bon.
BC. e) Bonifacius £2. O. 36
der Gesta Saxonum eine Grundlage geliaht hdtten, Id/^t sich niclit er-
weisen und ist unwahrscJiewlieh.
1) Ygl. Gregor von Tours Histor. Francorum IV, 14, SS. rer.
Merovinq.II,lbl; Ann. Fuld. 737 (ed. Kurze S.S): Carlus Saxones
tributarios fecit. (L). Vgl. audi Ann. Fidd. 740. 742. 748. 758 ikler 40
die Sachsen, und Gregor von Tours 11, 27, a^. 89 iiber die Thoringi.
2) V. Kar. Kap. 7 (darans die Gesta Saxonum?). In der Translatio
s. Alexandri steht die StelJe S. 676, Z. 6—9, Z. 24/r. _ 3) VglSallust
lug. 5, 4: Scipione, cui postea Africano cognomen ex virtute fuit. (K).
V. Bonifatii tertia Kap. 5 (ed. Levi son, SS. rer. Germ. S. 82, ZAQJ: 45
nomenque illi propter sua bona opera Bonifacius inposuit; Levison,
Praefatio S. LVl, N. 1.
LIB. T, CAP. VIII-X. 11
Galium in Alemannia* velHemmerannum^ in Baioaria*' sive
Kylianum*^ in Francia® seu^ certe Willebrordum ^ in Fresia
priores verbum Dei asserant^ predicasse, hie tamen omnes
alios, uti Paulus apostolus^, studio' ae predieationis labore
5 antevcnit. Ipse enim 2, ut in Gestis suis ^ legitur, apostolicae
sedis auctoritate^ fultus legationem ad gentes suscepit Teuto-
numque^ populos, apud quos nunc et summa imperii Romani^
et divini cultus reverentia \iget ac floret, ecclesiis^ doctrina
virtulibusque illustravit. Quorum"* etiam provincias in episcopa-
lotus^ distribuens seorsum" Francos cis" RhenumP-'^, Hessones'i
ac Thuringos, qui Saxonum confines^ sunt, primitivo quodam
laboris sui fructu ^ Ghristo et ecclesiae copulavit. Tandemque
a Fresonibus, quos iam ante ad fidem converterat, illustri mar-
tyrio coronalus est. Gesta eius'^ plenaria^^ manu a discipulis
15 edita"* sunt, qui^ eum ferunt* agonizasse cum^^ aliis L et 755.
amplius commilitonibus suis, anno ^^ ordinationis suae XXXYII; Schol. 2.
Schol. 2, Sedente tunc^^ Paulo papa T. (C2).
a) Allemannia JSla; Alemania 51b. 2. b) Hemmeramnum Bl^; Hemme-
ranum B2; Heimerammum CI; Heimerauiinum 02. c) Begiiaria B, rgl.
20 unten II, 21 (18); Bawaria CI; Bauaria C2. d) Kilianum £!». 2. C2; Chi-
lian. Bl^. e) Franconia B2. C. f) siue BU. g) Wilebr. Sla; Wille-
brodiim JBlb; Villebrodum B2. h) asserans Bl<^; asserant hinter priores C.
i) stud, et lab. predicat. BC. k) Theuton. BC. 1) Ecclesias B2.C2.
m) Quarum B2. n) seorsim Bl^. 2. o) eis J.1. p) Ren., korr. Rhen., A I.
25 q) Saxones^l; Hassones B2. r) eius a discip. plenaria mauu edita BC.
8) quae B2. t) ferunt eum C.
1) 1. Cor. 15, 10: abundantius illis omnibus laboravi. (L).
2) Adam hat aus mehreren QuelJen einen einheitlichen Bericht her-
gestellt, der sich im einzelnen nicht genau auf hestimmte Stellen zuriick-
30 fuhren Id/^t. Besondere Uhereinstimmwngen iveisen die folgenden Noten
nach. 3) Adam scheint die Vita prima und teriia Bonifatii
gelesen zu haben; siehe JV. 4, 6, 8, 12. Aber die folgenden ISdtze
(his copulavit Z. \2) Tdingen audi einigerma/3en tvortlich an die
Ann. Fuldenses 719. 746 an. 4) VgJ. V. Bonifatii tertia Kap.4,
35 ed. Levison, SS. rer. Germ. S. 81. 5) Vql. V. Willehadi Kap. .5
(Mide, SS. 11, 381/ (L). 6) Vgl. V. Bonifatn prima Kap. 7,
ed. Levison S. 38; ebda. Kap. 8, S. 44. 7) Die Austraster nennen
die Ann. Fuld.119. 8) Vgl V. prima S. Ai: Burchhardo . . eccle-
sias in confinibus Franchorum et Saxonum atque Sclavorum . . depu-
te tavit. 9) Sallust CatiL 35, 3: fructu labons. (K). Sap. 3, 11. 15.
10) Dieser Ausdruck scheint anzudeuten, da/3 Adam eine Hs. mit meh-
reren Viten des Bonifaz gesehen hat. 11) Diese Angahe findet sich in
der Vita tertia Kap. 12, Levison S. 88; vgl. dessen Fraefatio S.LVI
und N. 1. Aber vgl. auch Simeon von Durham (Pauli, Forschungen
45 zur Deutschen Geschichte XIL, 151 ; vgl. auch SS. XIJI^ 154j: martyrio
coronatus est cum quinquaginta tribus. 12) Diese Zahlen (bis
DCCLV*"sj stammen aus der Vita prima auct. Willibaldo, Levison
S, 55. 13) Das ist ein Irrtum, da Paul I. von Ibl — lQl regierte.
12 M. ADAM BREMENSIS
755. ipse est annus dominicae incarnationis DCCLY*"^, Pippini*
iimioris^ XIIII"^^ K
(12). XI *. Post passionem sancti Bonifacii Willehadus, et ipse
r. iFi7/. c.1.2. Angligena, fervens^ amore martyrii properavit in Fresiam.
Ubi consistens ad sepulcrum beati martyris^ paganos 5
c.3.4. facti penitentes suscepit et credentium multa milia* bapti-
zavit. Deinde cunctam in circuitu ^ provintiam cum discipulis
perlustrans ydola confregisse populosque ad culturam veri Dei
euangelizasse dicitur^. Tunc et gentilium zelo fustibus per-
cussus et gladio legitur ad iugulandum proscriptus; licet lo
gratia Dei maioribus eum predestinaret titulis, suae*' tamen
C.5. voluntatis et studio^ nihilominus*^ erat® ad martyrium^ Post
haec missus in^ Saxoniam a Karolo^ rege primus omnium
doctorum maritimas et boreales Saxoniae partes ac^ Trans-
albianos populos*^ ad christian am fidem^ provocavit. Septem 15
annos^ predicasse dicitur eandem^ regionem usque ^ ad
783. annum rebellionis Saxonum^ XII'""°", cum'" Widichind^ per-
Ann. u .17 . secutionem^^ movens in christianos Francorum terminos usque ad
V.Will.c.Q. Renum^ vastabat. In qua persecutione discipuli sancti Wille-
a) Pipini B2, b) iun. regnant is XIIII. Bl. C. 20
11: a) Cap. VIII. 51. C(l)2; Cap. IX. B2. (C2). b) dicitur feMt Al. c) sua
tamen voluntate C'2. d) nilailminus, mit leichten Varianten der Schreibung und
Abkurzung, B.Cl. e) piger erat ad £1; ad martyr, piger erat C; impiger
u'iXrde einen Sinn gegeben haben. [Hat Adam etwa nihil omiserat gesnkrieben, was
leicht zu niliilomin- erat verlesen iverden konnte? H. Br. J f) am Rande in Bl^: 25
De sancto Willeliado primo Brem -nsium episcopo. g) a Karolo regi {Car. rege
C2) in Saxon. C. li) et B2. i) provoc. fidem C. k) earn B2. C; in ea regione
Bl. 1) Sueonum, vom Schreiber korr. Saxonum, Al. m) Cum Al. n) Widu-
chrad J51a. CI; Viducrad J5 2; Widiocliratti Bl^; Widucliind C2. o) Ren., mit
under er Tinte korr. Ilhen., Al; so B 1^.2. C 2. 30
1) Diese Zahl hat Adam mit Hilfe der Ann. Fiildenses er-
reclmet, dabei aher deren eigene Angaben iiher das Todeyahr des
Bonifaz (754; episcopatus XXXVI) venoorfen und die der Vita an-
genommen. 2) Dei'artiges liest man nirgends in der Vita Wille-
Jiadi. 3) Bonifaz ist bekanntlich in Fulda hegrahen. Die V. Willeh. 35
Kap. 2 hat: ad locum Dockynchirica, . . ubi et domnus Bonifacius
episcopus . . martirio coroiiatus fuerat. 4) quam plurimam
cater vam die Vita. 5) Die Vita Kap. 5 hat die Worte: per-
transiens cunctam in circaitu diocesim in anderem Zusamnienhange.
6) Vgl S. 35, N. 6. 7) Diese Angabe beruht aufder der V. WiUeh. Kap. 6, 40
(/a/? Atrebauus clericus, ein Schiller Willehads, in Thiatmaresgaho ('Z)i^^-
marschen) ermordet ivorden sei. 8) V. Willeh. Kap. 8: septem annis
prius fror seiner Bischofsiveihe) in eadem presbiter est detnoratus
parrochia. 9) Adam setzte anscheinend nach der V. Willeh. Kap. 5. 6
(mit Mi/SverstdndnisJ den gro/]en Sachsenaufstand ins Jahr 783 und 45
errechnete aus den Ann. Fold., da/S dies das 12. Jahr des Aufstandes
sei. Daher nahm er die Worte der Ann. Fuld. (cum Widich. — vasta-
bat) von lis hierher zu 783, er hat so abermals (rgl. N. I) die
Zeitrechnung der Vita der der Annalen vorgezogen. 10) persecut. —
christianos aus der V. Wilkhad. Kap. 6, SS. II, 381, 53 — 382, 6. 50
LIB. I, CAR X. XL 13
hadi* quidam Bremae, multi^-^ per Fresiam^, ceteri^ irsLUS v.Wili.c.G.
Albiam passi leguntur. Unde confessor Dei maius^ adhuc
lucrum expectans^ de conversione plurimorum dicitur® se-
cundum euangelicum preceptum de civitate in q iv it a, t e m. Matth. 10,23.
5 fugisse^-*, dispersisque^ sociis^ ad predicandum^ ipse Romam^ v'.^^^'dg'.Vis.
venisse cum Liudgero^*®. Ubi sanctissimi papae Adriani con-
solatione relevati, Liudgerus^ in montem Gassinum re- v. Liudg.i, is.
cessit"^ ad confessionem sancti Benedicti, Willehadus in v.wiu.c.i.
Galliam repedavit*^ ad sepulcrum sancti Willebrordi ^•'^. P^ ^^^^^ ^
loltaque^ bienniumP uterque reclusi contemplativae vitae operam ^. ^w^^fi^-
dabant, adprime^ orantes ^ pro persecutoribus et gente ~ '*
Saxonum, ne iactum in eis semen verbi Dei inimicus homo Aiatth.13, 26,
zizaniis oppleref, impletumque in^ eis est, quod Scriptura
dicit: *Multum valet deprecatio iusti assidua\ Haec dc iac.5,16.
15 Yita eius ad sensum excerpta protulimus. Transacto igitur
biennio '', quod^^ est anno Karoli* XYIII., Widichind'^, incentor 785.
rebellionis ^^, ad fidem Karoli* venit baptizatusque^ est ipse cum Ann.Fuld,
aliis Saxonum magnatibus, et tunc demum Saxonia subacta
in ^2 provintiam redacta est. Quae simul in octo episcopatus
20 divisa Mogontino^^ et Coloniensi archiepiscopis est sub-
a) Will, sancti 0 2. b) quidam C2. c) Fris. B2. d) magis Bl\
e) legitur B2. C. f) confugisse B2. g) disp. ad predic. sociis C. h) locis Al.
i) Rom. cum Liudgero (Luidgero C 2) venisse C. k) Ludgero^l. 1) Ludger. £l'i,
Uhh jBlb; Luidger. C2. m) recessit tehlt CI. n) repedavit hinter sancti C.
25 o) Villebrodi B2. p) biennio C. q) ad primum ^1. r) impleret Al.
s) est in eis B.Cl; in eis fehlt C2. t) Carol. B lb. 2. C 2. u) Widechindus B 1 ;
Vitechind B 2 ; Wituchind C 1 ; Widekind C 2. v) que fehlt C. w) Magontino
jBlb; Moguntino 5 2. C 2.
1) Die V. Willeh. nennt drei. 2) Atrebauus clericus a. a. 0.
30 3) Dieser Ztisaiz (vgl. audi N. b) ist tendenpsios und unverstdndiq ; die
V. Kap. 7 hat: cognoscens nullam sibi tunc temporis praedicandi
oportunitatem inesse. 4) 2. Macch.b,S: fugiens de civitate in civi-
tatem; vgl. 3Iatth. 2S, S4:. (K). 5) Vita Kap.l: discipuli eius, qui
propter metum persecutionis passim dispersi fuerant. 6) Fon
35 Willehad hei/3t es in seiner Vita Kap. 1, daft er duobus fere annis,
von Liudger in der seinen J, 18. 19, da/3 er duos annos et menses
sex wegen des groften Widukindschen Auf stands Sachsen gemieden
habe und nach Bom gekommen sei; Adam hat das homhiniert und zu-
sammengezogen. 7) ad locum, qui dicitur Aftemacha V. Willeh.
40 a. a. 0., vgl. Bauck, KG. Beuischlands III^-\ 947, JV. L 8) JDiese
Worte (adprime — assidua) finden sich in keiner der beiden Viten.
9) Die zivei Jahre, die oben Z. 10 genannt sind. 10) V. Willeh.
Kap. 5: anno . . Domiui 781°, regni vero . . Karoli 14™o; die u-ei-
teren dortigen Angaben (Kap. 5. 6, s. oben S. 12, N. 8) und die ebeu
45 genannten zwei Jahre ergeben 785, Karls 18. Jahr. Die Vita und die
Ann. Fuld. stimmen hier in der Sache und den Worten ilberein.
11) V. Willeh. Kap. 8: perfidiae incentor. 12) Vgl unten S. 14, Z. 22 f.,
die Worte in — divisa (aufter octo^ beruhen auf der Urkunde.
14 M. ADAM BREMENSIS
iecfca. Cuius exemplar divisionis, quod ex precepto regis
in Bremensi ecclesia servatur, cognosci potest his^ verbis^:
(13). XIP. In nomine domini Dei^ et salvatoris nostri lesu
D.Kar.2A5. Qhristi. Karolus^ divina ordinante providentia rex. Si domino
Deo exercituum ^ succurrente in bellis victoria potiti^ in illo 5
et non in nobis gloriamur, et in hoc^ seculo pacera et pro-
speritatem et in futuro perpetuae^ mercedis retributionem
iios promereri confidimus. Quapropter noverint omnes Christi
fideles, quod Saxones, quos° progenitoribus nostris ob suae
pertinatiam perfidiae semper indomabiles^' ipsique Deo et lo
nobis tamdiu rebelles, quousque illius^, non nostra virtute
ipsos et bellis vicimus'^ et ad baptismi gratiam Deo annu-
ente^ perduximus, pristinae libertati donates et omni nobis
debito censu solutes pro amore illius, qui nobis victoriam
contulit, ipsi tributaries et sublegales™ devote addiximus. i5
Videlicet ut, qui nostrae potestatis iugum hactenus ferre
detrectaverunt, victi"^ iam, Deo gratias, et armis et fide
domino ac° salvatori nostro lesu Christo et sacerdotibus eius
omnium suorum iumentorum et fructuum tociusque culturae^
decimas ac nutriturae divites ac pauperes legaliter constricti 20
persolvant. Proinde omnem terram eorum antique Roma-
norum more in provintiam redigentes et inter episcopos certo
limite'5 disterminantes septentrionalem illius partem, quae
ef piscium ubertate ditissima et pecoribus alendis habetur
aptissima, pio Christo et apostolorum suorum principi Petro 25
pro gratiarum actione devote optulimus. Sibique^ in* Wig-
modia in loco Bremen vocato super flumen** Wirraham^
ecclesiam et episcopalem statuimus cathedram. Huic par-
rocliiae X pages subiecimus, quos etiam abiectis eorum
antiquis vocabulis et divisionibus in duas redegimus^ pro- 30
vintias, his nominibus^ appellantes, Wigmodiam et Lorgoe.
a) hiis cogn, potest C
12: a) Cap. IX. Bl. C (1). 2; Cap. X. B2. (C2). b) Dei felilt C 2.
c) Carol. B2. C2. d) pot. sumus, in BC gegen die SatzkonstruTction. e) seculo
hoc B2. f) perpetuo, (vom Schreiber?) korr. perpetue, ^1; perpetuo J. la. 35
g) quos a prog. B2. C. h) domabiles Al. !». i) illiu3 in nostra, von
gleichzeitiger oder wenig jungerer Hand gedndert in in illius et non in nostra, A 1 ;
in illius, non in nostra J. !«. k) uincimusJ.1. 1*. 1) amante, von anderer Hand
korr. annuente, Bl^; annuante CI. m) subiugales BC. n) iusti A 1.1^.
o) et (7 2. p) culture ac nutriture decimas Bl. q) lumite, korr. lum. (lim.), 40
Al. r) est 0 2. s)sibiqueCl. t)ut.4.1. u) ft ^ 1. v)*Wirraam
-Bla; Virraam B2', Wizaram ^ 1^. w) redigimus B2, x) appell. nom. C2.
1) Vgl. die einleitenden Bemerkungen zu der Ausgabe DD. Kar. I,
n. 245. Die ErMdrung der Ortsnamen dieser Urkunde im Namenregister
ist wortlich aus dem T>on H. Hirsch bearbeiteten Namenregister des ersten 45
Bandes der Diplome der Karolinger iibernommen. 2) 2. Reg.b, 10:
Doiniuus Deus exercituum, und oft. (K).
LIB. I, CAP. XI. XII. 15
Insuper ad prefatae constructioiiem ecclesiae in supradictis D./iar. 245.
pagis LXX mansos cum suis colonis offerentes tocius huius
parrochiae incolas decimas^ suas ecclesiae suoque provisori
fideliter persolvere hoc^ nostrae maiestatis precepto iubemus,
6 donamus^ et confirmamus. Adhuc etiam summi pontificis^
et universalis papae Adriani precepto nee non et Mogon-
ciacensis® episcopi Lullonis omniumque qui affuere^ ponti-
ficum consilio eandem Bremensem ecclesiam^ cum omnibus
suis^ appendiciis Willehado, probabilis vitae viro, coram Deo
10 et Sanctis eias commisimus. Quern etiam primum eiusdem
ecclesiae 111° idus lulii^ consecrari fecimus episcopum, ut
populis divini semina verbi secundum datam sibi sapientiam
fideliter dispensando et novellam banc ecclesiam canonico
ordine et monasteriali competentia utiliter instruendo interim
15 plantet et riget^, quousque precibus sanctorum suoram exo-
ratus incrementum^ det omnipotens Deus. Innotuit etiam
isdem^ venerabilis vir serenitati nostrae eam quam diximus
parrochiam propter barbarorum infest antium pericula seu
varies eventus, qui in ea solent contingere, ad sustentacula
20 sive stipendia Dei servorum inibi Deo militantium minime^
sufficere posse. Quamobrem quia Deus™ omnipotens in gente
Fresonum, sicut et Saxonum, ostium fidei^ aperuerat", par-
tem prenominatae regionis, videlicet Fresiae, quae huic ° Schol. 3.
Schol. 3. Fresia* regie est maritima, inviis* inaccessa
25 paludibus, habetqae pages XVII, quorum pars^ tertia Bremen-
sem*^ respicit episcopatum, hiis distincti*^ vocabulis: Ostraga,
Rustrii®, Wanga^, Diesmeri, Herioga, Nordi atque Morseti. Et
hii VII pagi ecclesias^ tenent circiter L. Hanc Fresiae partem a
a) eher detimas als decimas A 1. b) Hoc Al. c) A 1. BC; mandamus
80 ist zu lesen, D. Kar. 245, N. z. d) pontif. fchlt B2. e) Mogunbiensis JBl;
Magunciacensis JS2; Mogontiac. C2. f) affuef (runt) £1*. g) ecles. A 1.
h) append, suis Bl. i) iudet oder uidet (nicht indeU omnip. crem. Deus J. 1.
k) idem C2; fehlt B2. 1) mi nine J. 1. m) Dominus C2. n) aperuib BC .
q) contigua huic C.
35 Schol. 3: a) inacc. inviis C b) tertia pars C c) respicit Brem. JS2. d) di-
stincta C. e) Riustringe CI; Rustringe C2. f) Manga B2, g) ten. eccles. C.
1) Wormatie consistentes fiigt der Cod. Udalrici hier ein, iiher-
einstimmend mit der hier wortUch henutzten V. Willehadi Kap. 8, SS. II,
383; D. Kar. 245, 8. 344, 40. 2) 1. Cor. 3, 6: Ego plantavi, Apollo
40 rigavit, sed Deus incremeutum dedit. (K). 3) Act. Apost. 14, 26:
quia aperuisset (Deus) gentibus ostium fidei, fK). 4) Das Scholion
steht an dieser Stelle in B2. C und ist hier nach dlesen Hss. wieder-
gegeben, im 4. Buch ziim 10. Kapitel in BB^' ^' , ehvas spdter in B 3 ^~f,
noch iveiter unten in A 2. Es ist daher zu JF, 10 als Schol. IIS
ib nach jenen Hss. nochmals gedruoJct, und das in A 2 slch sogleich
anschlieftende Scholion, das Lapj^enherg als n. 4 hier gedrucTct hatte,
daselbst als n. 119.
16 M. ADAM BREIVIENSIS
x>. ivar.245. contigua paiTochiae esse dinoscitur, eidern Bremensi ecclesiae
suoque provisori Willehado episcopo eiusque successoribus
perpetualiter delegavimus retinendam*. Et quia casus pre-
teritorum cautos^ nos faciunt in futurum, ne quis, quod non
optamus'^, aliquam sibi in eadem diocesi usurpet potestatem, 5
certo earn limite fecimus terminari. Eique^^ lios terminos,
mare occeanum, Albiam fluvium, Liam, Steinbach®, Hasalam,
Wimarcham, Sneidbach, Ostam, Mulimbach^, Motam^, palu-
dem, quae dicitur Sigefridismor^^ Quistinam, Chissenmor\
Ascbroch^ Wissebroch^, Bivernam, Uternam, iterumque lo
Ostam; ab Osta™ vero usque quo"^ perveniatur ad paludem,
quae dicitur Chaltenbach^, deinde paludem p ipsam usque
in Wemmami fluvium''; a Wemma^ vero Bicinam*, Fari-
stinam^' usque in Wirraham^ fluvium'", de hinc^ ab orientali
parte eiusdem fluminis viam publicam, quae dicitur Hesse- 15
wech^, Sturmegoe et Lorgoe disterminantem, Scebbasam^,
Alapam, Chaldhowa^, iterumque Wirraham^; ex^ occiden-
tali autem parte viam publicam, quae dicitur Folwech^,
Derue et Lorgoe dividentem, usque in Huntam flumen"^,
dein*^ ipsum flumen et Amrinum, lucum silvestrem, quem 20
incolae loci Wildloch^ nominant, Finolam^, Waldesmor',
BercboP', Endiriad^ paludem Emisgoe et Ostergoe"^ dister-
minantem ", Brustlacho°, BiberlachoP, iterumque mare, firmos
et intransibiles^ circumscribi iussimus"". Et ut^ huius dona-
tionis ac circumscriptionis auctoritas nostris futurisque tem- 25
Saxonia dirimit* palus, quae Waplinga^ dicitur, et Wirrahae^
fluvii ostia. A reliqua Fresia palus Emisgoe^ terminal et mare
occeanum^ (B2. C).
a) retinendum A 1. Cod. Udalr. b) nos cautos C. c) optam B2. d) eique
B 2. C. Den folgenden Satz bis iussimus (Z. 24) haben alle Ess. in mehrere zerlegt 30
durch Satzanfang bei Ab Osta (Z. ll^; A Wemma (Z. IS); Al. B fangen auch bei
Ex occid. (Z. 11) neuen Satz an. e) Steinbah. vom Schreiber, wie es scheint, durch
iibergeschr. c korr. Steinbach, Al. f) Mulinbach B. C2; Mulnibach CI. g) Al.
CI inter vungier en: Motam paludem, quae. Vgl. D.Kar.I, S.572. h) Sigefridis
Morquistinam £!»; Sigefridismoer B2; Sigefridesmor 02. i) Chisenmord Bl^; 35
Chisamor Bl^; Chisenmor B2; Chesenmor C2. k) Aschroch B; Aschbroch C2.
1) Wisebroch Bl. C; Visebr. B2. m) Hosta C; Osta vero Bicinam usque quo JS2.
n) usqs (usquoque) B la. o) Caldenbach C. p) ipsam paludem BC. q) Vem-
nam B; Wempnam C. r) flumen -Bl. s) Wemna 5 la; Vemna B2; Wenna
B lb. t) Bricinam B 2. u) Farcinam B 1*; Farsinam B lb; Farstinam B 2. C. 40
V) Wirraam JSl; Virraam £2. w) Dehinc £C. x) Hesseweg C. y) Secbasam
BU; Scebassam Sib; Sethbasam B2; Sechbasam C. z) Ohaldowa Bl^;
Chaldhoua B2; Caldhowa C. a) Virraam J5 2. b) Ex Al. B. c) Foluech B2;
Folcweg C. d)nuvium£2. e) Dein C 1 ; Deinde 5. C 2. f)AmriuumC2.
g) Windloch Al. h) Fiuolam BU. i) Waldesmoer C2. k) Bercpol BC. 4a
1) Eddiuriad (?) J51a; Eddinriad B2; Eddenriad Bl^. — Al.Cl interpungieren:
Endiriad, paludem Emisgoe, et Ost. disterm. Vgl. das Scholion, Z. 27. m) Ostergee
£la; Ostrigoe B2. n) determin. Al. o) Brunstlago, von zweiter Hand korr.
Brustlago, Bib; Brustlaho B2. p) Biberlach BC. q) intransgressibiles
BC. r) iussiomus J. 1, s) ut fehlt B 2. ^"
Schol. 3: a) dirimit a Saxon. C. b) Valpinga B2; Walpinga C. c) Vir-
rohe£2. d) Eimsgoe £2. e) oceanus C2.
LIB. I, CAP. XII— XIIII. 17
poribus Domino protegente valeat inconvulsa manere, manu
propria subscripsimus et anuli nostri inpressione signari
Signum domni Karoli* imperatoris* ac regis
5 ^ invictissimi. Hildibaldus^ archiepiscopus Co-
loniensis et sacri palatii capellanus recognovi.
Data pridie idus lulii anno dominicae incar-
nationis septingentesimo^' octogesimo YIII^, 788.
indictione XII, anno*^ autem regni^ domni
10 ^ Karoli XXI; actum ^ palatio Nemetensi^;
feliciter amen.
XIII^. Sedit igitur domnus et pater noster Willehadus ^ (14).
post ordinationem suam annos duos, menses III, dies XXVI, ^-J^^^^^^-
predicayitque tarn Fresos^ quam Saxones, post martyrium 755— 789.
15 sancti Bonifacii^ omnes^ annos XXXV. Obiit autem *senex \'^^If\'}'
et^ plenus dierum^ in Fresia^, in villa Pleccazze^, quae sita
est in Kustris. Corpus eius Bremam deportatum in basilica ^^^'^J'^^^^^-
sancti Petri 2, quam ipse aedificavit, sepultum est. Transitus
[eius^] celebratur festivis gaudiis VI '^ idus Novembris, ordi- Nov.8.
20natio2 IIP idus lulii. Extat vitae actuumque^ eius insignis /«^. is.
liber, quern successor eius quartus fideli'^ stilo exaravit Ans-
carius^-^. Ad cuius lectionem, quia nos ad alia properamus,
cupientem scire transmittimus.
XIIII ^. Proximum sancto Willehado ex discipulis eius (15).
25 Willericum in Bremensi ecclesia prefuisse legimus^, [quern
alii Willeharium nuncupant^]. Seditque^ annos L usque ad
annum Ludvici^ senioris penultimum^. Cum vero scriptum 790— 839.
*) imperatoris ac nur Al, felilt BC. Cod, Uclalrici.
a) Carol. B lb. 2. C 2. b) Hildeboldus B 1 ; Hildebaldus C 2. c) septingesimo
30 octuagesimo VIII" .4 1. d) Anno ^C. e) regni jehlt B2. f) Actum BC; Act.
in pal. -B2. g) Metensi JSl.
13: a) Cap.X. 51. C(l).2; Cap.XI. £2. rC2;. h) Will, fehlt A 1. c) tarn
apud Fresos (Fresones B lb) quam apud Saxones B; tam Fresis quam Saxonibus C.
d) Bonefacii Bl. e) et fehlt Bl^; etwa seuexii £la; et plenus fehlt B2. f) Frisia
35 B2. g) Pleccazce CI. h) eius nur BC, fehlt Al. i) que fehlt B2. k) fidei
Bl^; fidei eius stylo, von zweiter Hand korr. fideli stylo, Bl^. 1) Ansgarius BC.
14: a) Cap. XI. £1. C (1). 2; Cap. XII. JB 2. (C2). b) das eingeUammerte nur
BC, fehlt Al. c) seditque B. d) Luduic. Al. Bl fast stets, so hat Adam ge-
schrieben; Ludouici-B2; LuthewiciCl; Luthowici C2.
40 1) Adam hat die Zeit vom Tode Bonifaz' his zu dem Willehads
als voile Missionszeit des letzteren gerechnet, ivas ganz unriclitig ist.
Zum Ausdriick vgl. unten Kap. 34 (36), S. 37, Z. 19,20. 2) Siche die
V. Willehadi Kap. 8. 3) AnsJcar hat nur die Virtntes et miracula
Willehadi geschrieben, der Yerfasser der Vita ist unbeJcannt; Dehio,
45 Hamburg -Bremen I, Krit. Ausfiihrungen III, 51. 4) Z. B. viel-
leicht in der UrJcunde Hamburg. UB. I, n. 102. 5) Adam zdhlt stets
voile Jahre in den, Ann. Fuld. und meint dariim hier das Jahr 839,
vielleicht audi 838, dann ware die Zahl 50 falsch; Willerich ist 838
gestorben, Dehio I, Krit. Ausfiilirimgen V, 53 f.
Adam Bremensis. 2
18 M. ADAM BREMENSIS
sit in Libro donationum sive traditionum Bremensis eccle-
804-839. siae a^ XXXVII. Karoli^i usque ad XXY. [annum^] Lud-
uici*^ presedisse Willericum, XII® anni^ minus reperiuntur
ab eo, quern prediximus, numero. Et credi potest tanto
tempore Bremensem episcopatum cessasse quemadmodum et 5
alios propter novellam* gentis Saxonum conversionem, qui^-^
nondum se episcopali ditione regi patiebantur^. Maxime cum
nullis fere^ annis a bello vacantibus'^ tandem Saxones ita profli-
^*w^- ^ gati legantur, ut ex his, qui^ utrasque ripas Albis fluminis'^ incoluntS
X milia hominum cum mulieribus et^ parvulis in Franciam trans- lO
804. lati sunt™. Et hie est* annus diuturni Saxonum belli XXXIII,
quem historici Francorum"^ ponunt memorabilem; scilicet
Karoli^ imperatoris XXXVII. Quo tempore cum^ Sclavorum
quoque gentes° Francorum imperio subicerentur°, fertur^
Schol. 4. Karolus^ Hammaburg'i civitatem^ Nordalbingorum , extructa is
ibidem ecclesia, Heridago cuidam sancto viro, quem loci episco-
pum designavit, ad regendum commendasse^ Cui etiam
propter inf e stacionem barbaricam, ubi interdum posset
consistere, cellam^ Rodnach in Gallia^ donavit, disponens '^
Schol. 4 (5). Scriptum^ est in Gestis sancti Ansgarii et 20
privilegiis Romanorum pontificum (Bl^. C).
a) ab anno B2.C2. b) Carol. B lb, 2. C 2. c) annum nur Bl. C,
fehlt Al. B2; vgl. I, SI, S. 36, Z. 14; Luduici annum Bl. d) Ludouic. B2;
Luthewic. C e) Al. BC, in B2 verbesserte Vedel am Rande: XIIII. f) novelle
Al. g) patiebantur E,egi J5 2; quae . . patiebatur C2. — maxime dann BC. h) fere 25
vacant, annis a bello tandem Bl. i) qui incol. utrasque (uterque oder utrique B la)
ripas Albis fluminis BC. k) BC = Einh.; fluvii J. 1. 1) mulieribus et fehlt C.
m) Al. B2. Helm.; sint -Bl, C. n) Francor. hist. C. o) gs (gens) A 1; gens
ausgeschrieben C 1, aber dennoch beide subicerentur. p) fertur fehlt C. q) Hamma-
burcgJ.1; HamborgSlb; Hamaburgh U 2. r) commisit C. s) cell, in Gall. 30
Eodnach Bl; in Gallia fehlt B2; cellam quandam in Gall. Rodnach C.
1) Das ist 804; vgl unten Z. 11. 13 und N. 4. 2) Zdhlt man
die Jahre 804 und 839 mit, so erhdlt man 36 Jahre, 50 locniger 14,
und so verhesserte Vedel; genaiier mii/3te man 50 iveniger 15 = 35
reclinen. 3) Vgl. V. Willeh. Kap. 8: quia gens credulitati divinae 35
resistens . . episcopali auctoritate miuime regi paciebatur. (K).
4) Adam hat das aus den Ann. Fidd. herechnet, luo 804 auch die Worte
mulieribus (uxoribus Einh.) und in Franciam (per Galliam et Germaniam
Einh.) vorJcommen. Vgl. auch EinhardV.Karoli Kap. S. 5) Vgl. Ann.
Fuld. 805. 806. 808. 809. 6) Die Urkunde iiher die Griindung Hamburg^ 40
durch Ludivig d. Fr. (Reg. imp. J^, n. 928), der die folgenden Sdtze entstam-
men (nicht dcr V. Anskarii Kap. \2), hat: ultimam Saxoniae partem, und:
locus ille, sie nennt den Namen Hamburg fi'ir die Zeit Karls nicht. 7) Vgl.
V. Anslcarii Kap. 12, SS. rer. Germ. S.3S: ultimam partem ipsius pro-
vintiae . . ad hoc reservare decrevit, ut ibi archiepiscopalem consti- 45
tueret sedem, ex qua Domini gratia tribuente etiam successio fidei
christianae in exteras proficeret natioues. (L). Ndher steht noch der
Anfang der Urkunde Gregors IV. (J.-E. n. 2574 ; Curschmann n. 1 »),
doch iveicht Adam in charakteristischer Weise ilhertreibend ab. 8) Das
LIB. I, CAP. XIIII. 19
eandem Hammaburgensem* ecclesiam cunctis Sclavorum
Danorumque gentibus metropolcm^ statuere. In qua re
ad perfectum ducenda et mors Heridagi ^ presbyteri et occu-
patio regni Karolum"^ imperatorem, ne desiderata compleret,
simpediit^. Legimus in Libro donationum Bremensis eccle-
siae Willericum Bremensem episcopum Transalbianos® etiara
ante Ansgarium predicasse^ et ecclesiam in Milindorp^
frequenter visitasse, usque ^ ad tempus, quo Hammaburg^
metropolis facta est.
10 Et^ quoniam mentionem Danorum semel fecimus, dignum (16).
memoria videtur, quod victoriosissimus imperator Karolus^
qui omnia regna Europae subiecerat, novissimum^ cum Danis^^^Jf^-^^
beUum^ suscepisse narratur. Nam Dani et ceteri, qui trans
Daniam sunt, populi ab istoricis Francorum omnes Nordmanni
15 vocantur*. Quorum rex Gotafridus^, iam antea Fresis, itemque
Nordalbingis 5, Obodritis"' et aliis Sclavorum populis^ tributo^ iSs— ^5S'
subactis'^, ipsi Karolo° bellum minatus est. Haec dissensio
voluntatem imperatoris vel maxime de Hammaburg ^ retar-
davit. Tandem extinct o celitus Gotafrido ^ Hemming^ successit, «bda. 810.
20 patruelis eiusP, qui mox pacem cum imperatore faciens Egdo-
ram^ fluvium accepifi regni terminum^i. Nee multo post
clarissimus imperator Karolus^ obiens^ Ludvicum^ filium* 814.
a) Hamaburg. .B2. b) metropolim B2. C. c) Carol. 51b. C2. d) im-
pedivit BC. e) Transalbianis £ !». 2. C; tras Albianam JB lb, f) Milindrop
25 £la; Milemdorp JBlb; Milinthorp C. g) Hamaburg jB2. h) Cap. XIII B2.
(C2). i) Carol. £lb. 2. 0 2. k) nov. bellum cum Danis CI, bell, dort erst
ausgelassen, am Rande vom Schreiber nachgetragen. 1) Gotafrith oder Gotafrich
£li; Godafrid B2; Gotafrid C. m) Obotriti.s i?2. C2. n) tributa Al.
o) Godefrido B2. p) Heming JS2; Hemm. patruelis eius succ. C. q) regni
30 [sui dazu C 1] term, accepit C. r) abiens B 1*. s) Luthewic. C. t) fil.
suum imp. rel. heredem C.
Scholion Jcann sich inhaltUch nur cmf die Grimdung des Erzbistums
Hamburg hezielien (wo es in C steht; in Bl^ zivei Zeilen vorher). Die
Quellenzitate passen nur auf V. Ansk. Kap. 12, die FapsturJcunden ent-
35 JiaUen diesen Bericht (z. B. iiher Heridac) nicht.
1) Die Urkunde und die V. AnsJcarii sprechen vom Tode Karls,
nicht Heridags, dann die UrJc. von Verzogerungen diirch Ludwig d. Fr.,
nicht diirch Karl. 2) 823 war er mit Ebo Missionar in DdnemarJc,
Ann. Xantenses, ed. v. Simson, SS. rer. Germ, S. 6. 3) Diese Worte
40 dUrften Zusatz Adams sein, nicht aus dem L. don. stammen. 4) Ein-
hard V. Kar. c. 14: Ultimum contra Nordmannos, qui Dani vocantur, . .
bellum susceptum est. Vgl. unten I V, 12. 5) Vgl. Einhard a. a. 0. :
Frisiam quoque atque Saxoniam baud aliter atque suas provincias
aestimabat. 6) Die Ann. Fuld. 808. 809 nennen die Linonen, Smel-
45 dinger, Wilzen. 7) Uber Tributzahlungen der Friesen siehe Ann. Fuld.
810, der Obotrifen Einhard a. a. 0. 8) Die Ann. Fuld. 811 berichten,
dafd der Friede an der Eider geschlossen, nicht da/3 sie zur Grenze des
Beiches gemacht worden sei.
2*
20 M. ADAM BREMENSIS
lieredem imperii reliquit^. Cuius transitus ad superos contigit
anno^ Willerici XX^V^, die^ Vac a^te kal. Februarii.
(I''')- XV^. Ludewicus^ voluntatem patris oblitus*' provinciam
. ns . c. . Transalbianam Bremensi^ et Ferdensi^ episcopis commendavit.
A quo tempore incipiunt^ Gesta sancti Anscarii^ Et quo- ^
niam borealium gentium hystoria nostram, id est^ Bremen-
sem, ecclesiam in parte respicit, disposui, nee inutiliter, ut
arbitror, passim occurrentia tangere Danorum^ acta. Per
Ann. Fuld. 812. idem tempus Hemmingo rege' Danorum mortuo Sigafrid*^ et
Anulo^ nepotes^ Godafridi™, cum inter se de primatu regni con- lO
venire non possent, prelio sceptrum" diviserunt. In*^ qua
congressione XI milibus* hominum interemptis reges
ambo ceciderunt, pars AnulonisP cruenta ^ victoria potiti^i Re-
ginfridum'^ et Haraldum^ in regnum posuerunt*. Moxque
Reginfridus^ ab Haraldo^ pulsus^ classe^ piraticam exercuif; is
Haraldus"^ cum imperatore fedus iniit^. Historia Franco-
rum "^ haec plenius exequitur. In diebus illis scribitur, quod
V. AnsJc. C.13. 'Eho^ Remensis, cum de salute gentium religionis studio fer-
veret, legationem ad gentes cum Halitgario ^'^ suscepit^^ a Pas-
a) fil. suum imp. rel. heredem C. b) anno XXV'^ Wilier. C. c) quinto jBI. 20
15: a) Cap. XII. Bl.C (1). 2; Cap. XIIII. B 2. (C 2). b) Luduicus Bl;
Ludouicus B 2 ; Lothewicus C. c) ob obitus B la. d) Verdensi B lb. e) Gesta
incipiunt J5C. f) Ansgar. BC. g) ide (iast wie idem) Al. h) acta Danor. C.
i) Danor. rege C = Ann. Fuld. k) Sigafrit Al. 1) Amilo B2. m) Gota-
fridi BC. n) sceptr. fehlt C 2. o) in C. p) Anul. korr. aus, wie es scheint, 25
Anal., A 1; Amilonis B2, mit Verbesserung in Bl^. q) potita C. r) Regni-
frid. jBI. s) Harold. C t) pos. fehlt A 1; Dani semet ipsos sternunt am Rande
B1>K u) lleginfrindus Al; Regnifr. Bl. v) classem piraticam Bl^.2; pirat.
classem C. w) Haroldus ^1«; Haroldus vero cum C. x) hist, hec Francor.
Bl; plenius hec Francor. C y) Ebbo B. z) Halirgario BC; Halitgario, am 30
Rande von zweiter Hand Halirgario, B lb.
1) Das Datum aus den Ann. Fuld. oder Einhards V. Karoli Kap. 30.
2) duobus vicinis episcopis V. Ansk. a. a. 0., nur vie. ep. die
tirk. Ludwigs Beg. imp. I"^, n. 928. 3) Sigifridus nepos Godafridi
regis et Anulo nepos Herioldi die Ann. Fuld. a. a. 0. 4) X milia 35
DCCCCXL viri die Quelle. 5) Sallust Catil. 58, 21 : cruentam . .
victoriam. 6) Das ist scJiwerlich richtig; nach den Ann. regni
Francorum 813 (SS. rer. Germ. S. 138/1^ sind Beginfrid und Earald
von den Gottriksohnen und dem ddnisclien Adel vertrieben ivorden, ist
Beginfrid 814 (S. 141), gemeinsam mit dem Bruder die Feinde hekdmp- 40
fend, ge fallen. 7) Vielleicht nach Oros. Ill, 12,21: Philippus . .
classe dispersa piraticam quoque exercere iustituit. (K). Audi Ann.
Fuld. 850, S. 39: piraticam exercere. 8) Im J. 814; Ann. 7'egni
Francorum S. 141. 9) Bischof von Cambrai. Die Nennung Halit-
gars kann Adam nur der Bulle Paschals I. J.-E. 2553, Hamburg. UB. I, 45
n. 6 (auch dort ohne ndJiere Bezeichnung) entnommen haben. 10) Chr.
Beuter, Ebbo vm% Beims und Ansgar, Histor. Zeitschr. III. F. 9 (1910),
237 — 284, siehe S. 257, will Ebo das Hauptverdienst an der Bekeh-
rung der Ddnen zusclireiben, das man bis daliin Ansgar gab. Ich kann
Beuter nicht zustimmen; vgl. Hauck, KG. Deutschlands 11^-^, 692/"., 50
697, K 3.
LIB. I, CAP. XIIII. XV. 21
cali^ papa, quam postea noster Anscarius^ divina opitulante
gratia feliciter peregit. Anno ^ Willerici XXXIII. ^ Lude-822.
wicus"^ imperator Novam^ in Saxonia^ Corbeiam^ exorsus
religiosissimos Franciae monachos ad illud congregavit ceno-
5 bium. Inter^ quos precipuus legitur sanctissimus pater noster^ F.4«s^^ c. 6.
ac philosophus Ghristi Ansgarius, vitae ac^ scientiae merito clarus
et omni populo^ Saxonum acceptus. Eodemque™ tempore ^ rex efc^a. c. 7.
Danorum Haraldus" a filiis Gotafridi regno spoliatus° ad 826.
Ludewicum^ supplex venitP. Qui et mox christianae fidei
10 cathecismo imbutus apud Mogontiam^ cum uxore ef fratre^ a, c^ Ann. Fuld. 826.
magna Danorum multitudine baptizatus est*. Hunc" imperator a V. Amk. c. 7.
sacro f onte susc i p i e n s , cum decrevisset in regnum suum resti-
tuere, dedit ei trans Albiam beneficium, fratri^ eius Horuch^^',
ut^ piratis obsisteret, partem Fresiae concessit*. [Quae^
15 adhuc^ Dani reposcunt quasi legitima^ iuris sui^]. Gum^ cbda.
autem nemo doctorum facile posset*^ inveniri, qui cum illis ad
Danos vellet pergere*^, propter crudelitatem® barbaricam^, qua
gens ilia ab^ omnibus fugitur, sanctus Ansgarius divino, ut cre-
dimus, spiritu accensus, et qui ad martyrium^ aliqua occasione
20 mallet^ pertingere, cum socio se optulit' ultroneum Autberto^,
non solum inter barbaros, verum etiam in carcerem ^ et in mor-
tem^ pro Ghristo ire paratus. Itaque biennium™ in regno D a.- ebda. c. s.
norum commorati multos ex gentibus" ad fidem° converterunt 826 — 828.
christianam. Inde reversi, cum denuo ab imperatore po-eMa.c.9.
25 a) Paschali BC. b) Ascar. Al; Ansgar. BC. c) Cap. XV. J5 2. (C2).
d) Luduic. B 1 ; Ludouic. B 2 ; Luthewic. C. e) nonam B l-K f) Saxon, vom
Schreiber iiber der Zeile nachgetr. A 1. g) Torbecam B 1. h) am Rande B la;
Incipit de Ansgario. i) noster fehlt B 2. k) atque BC. 1) Saxon, populo C. m) Eodem
quoque temp. B 2. n) Harold. C. o) spoliis, (vom Schreiber?) korr. spoliatus, A 1.
30 p) venit imperatorem C. q) Nagontiam Bl^; Magunciam B2; Moguntiam C2.
r) et fehlt BC. s) et B2. C 2. t) am Rande B 1« : Iste Haroldus primus Dano-
rum regum baptizatur. u) Quem C. v) et fratri C 2. w) Heric B 1« ; Ericu £lb;
Heruc£2; Horico C. x) ut cum pir. J31. CI; ut turn pir. B2. C2. y) quam C2.
z) das einge Hammer te nur BC, fehlt A'i. a) legitima (legitimam C 2) sui iuris
35 reposcunt C. b) Cap. XVI. B2. (C2). c) possit £ 2. d) ire vellet C. e) bar-
bar, crudel. C. f) barbarorum Al. g) fug. ab omn. C. h) optabat occasione
perting. C. 1) ultron. obtul. (optul. B I'O B.Cl; ad ultr. obt. C 2. k) Autberdo
i?l'S Audberto C. 1) et in mortem fehlt Bl. m) biennio C, vgl. I, 11, S. 13,
N. p. n) gentilibus £1". CI. o) ad chrJst. fid. convert. C.
40 1) Ann. Corbeienses (Jaffe, Bihliotlieca J, 33J: 822. Inchoatio novae
Corbeiae monasterii. 2) Post haec vero contigit F. Ansk. Kap. 7,
S. 26, vier Jahre nach Korveys Griindung. 3) Eorich, vgl.
Z. 13. Aher dessen Amvesenheit ivird nirgends in den Qiiellcn envdhnt,
vgl. hesonders die eingehende ScliUdemng bei Ermoldiis Nigellus, In
45 honorem Hludowici lib. IV, F. 359 — 366; Poetae lat. II, 68. 4) Das
entnahm Adam vielleicht den Ann. Fidel. 850^ SS. rer. Germ. S. 39:
Roric natione Nordmannus, qui temporibus Hludowici imperatoris
cum fratre Heriaklo vicum Dorestadum iure beneficii tenuit. (L).
5) Vgl V. Anskarii Kap. 3, SS. rer. Germ. S. 23, und after. 6) Luc. 21,
50 33: tecum paratus sum et in carcerem et in mortem ire. (K).
22 M. ADAM BREMENSIS
V. AnsJc. c. 9. siulaii essent ultimos Sueonum^ populos euangelii gratia temp-
ebda. c. 10. tare, intrepidus atleta Ghristi Ansgarius, assumptis secum fratri-
bus Gislemaro etWitmaro^ doctoribus, gaudens pervenit in Da-
niam. Ubi relinquens Gislemarum cum*' Haraldo^ ipse in® Sueo-
ebda. c. 11. niam.^ transfretavit cum® Witmaro^. Ibi^ vero benigne a rege 5
Beorn^ suscepti verbum Dei publice predicare^ permissi sunt.
830? Multos^ itaque per annum integrum ^ lucrati sunt domino'^ lesu
[Ghristo^]. In quibus Herigarium™, Bircae'^ oppidi prefectum,
ebda. c. 12. quem^ tradunt etiam miraculis et virtutibus insignem. Hac lega-
tionis suae prosperitate gavisi Corbeiam ^ novi apostoliio
cum triumpho duarum gentium regressi sunt. Et o mira
omnipotentis Dei providentia de vocatione gentium, quam
disponit artifex ut vult, et quando vult, et per quem vult°!
Ecce quod longo prius tempore WillebrordumP, item^ alios
et Ebonem^-* voluisse^ legimus nee potuisse, nunc Ansga- 15
rium nostrum et voluisse et perfecisse miramur, dicentes
Rom. 9, 16. 18. cum apostolo : *Non est volentis* neque currentis, sed est
Dei miserentis; ergo cui" vult', inquit, 'miseretur, et quem
vult indurat\
(18). XYI^. Tunc imperator cum magnatibus sancto Ansgario 20
V. A7isk. c. 12. ^^h salute gentium congratulatus ingentes^ Christo gratias
persol verunt. Habito^ igitur general! sacerdotum con-
cilio*^ plus cesar votum parentis implere® cupiens Ham-
maburg^ civitatem^ Transalbia n o r u m metropolem^ statuit^
omnibus^ barbaris nationibus Danorum, Sueonum '^ itemque 25
a) Suenum Al. b) Witimaro i?l; Vithmaro B2; Withmaro C. c) cum
fehlt BC. (1) Haroldo B !«. C. e) cum Withm. in Sueon. transfr. C. f) Suetiam
B2. g) Ubi benigne C =^ V.Ansk. h) Biorn B 2. C. i) pdi i re A 1. k) dom.
nostro les, B2. 1) Christo 7mr BC, fehlt A 1. m) Herigarius (Herigadus Bl^)
B. opidi (oppidi B2) prefectus credidit, quem B; Herigarius oppidi birce pref. 30
(pref. birce C 1, durch Zeichen umgestellt) credidit C. n) Bute opidi B 1. o) vult
jehlt B 2. p) Villebrodum B 2. q) itemque B. r) Ebbon. B 2 ; Will, et Ebon,
aliosque C. s) noluisse B 2. t) uolantis A 1 ; Igitur non vol. . . miserentis est
Dei Vulg. u) cuius Vulg.
16: a) Cap. XIII. J51. 02; Cap. XVII. B2. (C2); kein neues Kapitel in C 1. 35
b) de gent, congrat. salute ingentes C. c) rot gemalte Initiale H bezeichnet
Kapitelanfang in 01. d) consilio BC. e) cupiens implere O. f) Hamborg
Bl^; Hamaburg B2. g) Transalb. civ. O. h) metropolim B2. 0. i) omn.
barb, statuit O. k) Suenum A 1.
1) Die V. A. a. a. 0. hat: Plures quoque erant, qui eorum lega- 40
tioni favebant . . et baptismi gratiam nonnulli devote expetebant.
2) V.Anslx,.Kap.\2,Anfang: Peracto . . apud eos altero dimidio anno
= andertlialb Jalir. 3) Die Vita: ad serenissimum augustum; nach
Korvey Jcehrte Aufbert mis Ddnemarh zurilck, und stavh daselbst, Vita
Kap. 8. 4) titer Willibrovds Mission zu den Diinen vgl. V. Willi- 45
brordi Kap. 9. (K); iiber die Ebos V. AnsJcarii Kap. 13; Adayn
I, 33 (35). (L). 5) Adam rerld/3t liier den Wortlaut der V. Ans-
Jcarii Kap). 12: sedem constituit archiepiscopalem, cui subiaceret
universa Nordalbiugorum ecclesia, et ad quam pertiueret omnium
regionum aquilonalium potestas ad constituendos episcopos sive 50
LIB. I, CAP. XV— XVII. 23
Sclavorum efc aliis in circuitu^ coniacentibus populis, eius- v. Ansk. e. 12.
que^ cathedrae primum archiepiscopum ordinari fecit Ans-
garium. Hoc factum est^ anno Domini DCCCXXXII*, qui 832.
est Ludvici^ imperatoris XVIII., W^illerici Breraensis epi-
5 scopi^ XLIII.^. Consecratus est autem a Drogone*^ Metensi
episcopo, cesaris fratre germano, astantibus atque faventibus
Odgario^ Mogontino^, Ebone ^ Remensi, Heddi^ Treverensi^ et
aliis, consentientibus^ etiam Willerico Bremensi et Helmgaudo"^
Ferdensi episcopis, quibus an tea diocesis ilia commendata est,
10 roborante'^ id papa Gregorio quarto apostolica auctoritate et ebda. c. 15.
pallei ^ dationeP.
Habentur in ecclesia Bremensi precepta imperatoris^
et privilegia papae^ sancto Ansgario data, in quibus^ hoc
quoque una continetur, quandam illi^ cellam in Gallia Turholz'^ ebda. c. 12.
15 Yocatam ad supplemen turn legationis^ a cesare concessam.
Anno*-'^ DomJni DCCCXXXIIII" acta^, indictione XII, qui 834.
est Ludvici^ XXI *^\
XVII*. Ansgarius^ autem nunc Danos, nunc Trans- (19).
albianos visitans innumerabilem utriusque gentis multitu- ^^^' '"• ^^*
20 *) DCCCoXXXoiIP a -■^■*) XX J52.
a) coniac. in circ. BC. b) Eique B; eique C. c) Ludouic. B 2 ; Luthe-
wic, C 1 ; Luthowic. C 2. d) episc. fehlt B 1. e) Dragone C 2, f) Otgario C.
= V. Ansk. g) Mogontiensi Bl.C; Moguntiensi B2; Magonciacensi V. Ansk.
h) Ebbone B2. i) Hetti C = V.Ansk. k) Treuirensi JS 2. 1) Co"°67^paJji'
25 m) Helingado (-gando) Bl; Helingaudo B2. C2. n) Robot. A ''unhrpiher aednderi
B2.C2. p) donacione B. q) ei BC. r) Tiirolz 5 i > 'il'Jif c s) legat.
in Tuxolem. Bl^. und so daselbsi weAterMn: TuroltE -K "-i ; -L^F , T^/-."nr<wvTTT '-'
in Turolem, jB lb, und so daselbsi weiterhin; TuroltE -K "-i ; ■*• ■ j;^ ^CCOXX vttt
sue,*^, ^dV"'^ ^X Trt^^, u'> octingentesimo quarts. B xj^rr.l'P^ -i.
;„ ^' l" f) cap. Xlin BTc-d^aTfcap-rxvm. B2. (CV. b, Beatus autem
Ansg. C.
DSurneT^on etia,« Slavoru,n vel in -f '- "'^'-^ /air ~*r
1) Adam unterseheida in hemerkensioerhr ^^^<fiy }z UH
nrfmduna Hamburqs und der AtissteUimg der Aliunde (/i.m-J.
X^cLnhra'e Bremmse hat '.wcifdlo, rid.hficv: Anno ems (W.lle-
unhaltbar. 3) Mmbachcr, Meg. vnp I-, u 92«- J«^ 4, g,.,.
"fdTE: ::t'Sst'Si^&I.i^pe^ii do„uniH.udowici pus-
sirai augusti, indictione XII.
24 M. ADAM BREMENSIS
dinem^ traxit ad fidem. Si^ quando etiam'^ persecutione
barbarorum impeditus est ab^ studio predicandi, apud lur-
holz« se cum discipulis^ retinuit. In adiutorium^ predica-
tionis datus est^ ei Ebo^ RemensisS de quo^ antea diximus.
Hie seu fatigatione itineris sive^ corporis debilitate impe- 5
yAnsk.c.u.ditns, sive potius occupatione seculi delectatus vicarium
pro se dedit Ansgario ^ nepot em GaudbertumK Quem ipsi ambo
consecrantes episcopum vocaverunti [eum] Symonem-, eumque
divinae gratiae commendatum in Sueoniam miserunt.
Haec in "Vita sancti Ansgarii copiose descripta nobis adbre-
viandi^-5 locum prebuerunt. Yerum quod distmctio tempo-
rum ibi obscura est, pleraque ab aliis scriptis congruentia
tempori^ mutuavimusi\ Nunc ad cetera, unde mcepimus, re-
grediamur^i. ^
(20) XYIIP Interea Willericus, Bremensis episcopus dyo- i-
' cesim suam sollicite^ circumeundo^ gentiles baptizando et
fideles in Christo confortando strennui^^ predicatoris otti-
cium^ pereffit. Ecclesias ubique^ in locis congruis per epi-
scopium^ eiexit-, tres vero Bremae, quarum primam, scilicet
domum sancti Petri, de lignea lapideam fecit, et corpus 20
a) vero BC. ^.b) a B 2, c) Turolz B 1^; Thu^^^^^ 0 J)^^^^^
iPiS::i«^^M^^ ^,s 2.
?& A 1 ^ ^i\mon B2 C 2 n) ad breviandum B 2 ; abbreviajidi B 1. C. o) tern- 25
'^ii'^^^^^-fJ'T A1-' temp, congruentia C. . p) mutauimus A1.B2 rmn
muff den Fehler Of^l^^ r.^ieiieicht Adam selbst zusclireiben, dock ist oben S. 3, Z. 9 mu
tuavi richtig gebraucht. q) revertamur B 1.
c) circi§i.§.lCa;),Xy,i?i. c (i)^2 :^Can. XIX. ^S^/^b.'per ep.^'congn'^rexit in 30
lo'cis BC. — Tres^l. BC. t) epm (episcopum) B v-^; episcopatum BVo, am
Rande von ziveiter Hand episcopium.
1) Adam iihertreiht Icraftig; multos hat die Vita a. or. 0. 2) Adam
liat die Worte der V. Rimherti Kap. 3, SS. rer. Germ. S. 82: frequens
hostilis irruptio; ne per hoc vir Dei a praedicationis offitio usw. 35
falsch rerstanden, Nacli der Vita Kap. 3 und Kap. 5 scheint Anskar
nur einmal in Tlionrout gewesen zu sein. 3) Das ist ganz falsch,
Eho hatte vor Ansgar selbstdndigen Missionsanftrag iind war niemals
Ansgars Gehilfe, V.Ansk. Kap. 13. 14. Zu einem MijSrerstdndnis Mnnte
die Stelle V.Ansk. Kap. 14 iihcr die IVeihe Gauzberts heigetragen hahen: 40
visum est illis (Eho und Anskar) . . necessarium esse, ut aliquis illi
(Anskario) ordinaretur adiutor. Aber es liegt wohl eher tcndenziose
Anderung Adams vor, die ihm hier und. im folgenden Chr. Beuter in
der S. 20, N. 10 genannten Abhandlung S. 258 mit Becht vorgeivorftn
hat. 4) legatum iu gentibus Sueonum esse constituit die Vita 45
a. a. 0. 5) Zu kiirzen und, mu/3 man sagen, tendenzios zu dndern.
6) Sallust Catil. 60, 4: strenui niilitis et boni imperatoris officia
simul exequebatur. (KJ.
LIB. I, CAP. XVII. XYIII. 25
sancti Willehadi exinde translatum in australi^, quod fecit, v.Wiileh.c. ii.
oratorio '^ recondidit; quod etiam scriptor Vitae eius noluit^
preterire. Narrant quoque^ posteri hoc factum pro timore
piratarum, qui propter virtutem miraculorum confessoris
5 nostri corpus auferre maluerunt. Eodem tempore fertur^
beatus Ansgarius corpora sanctorum, quae dono Ebonis®
archiepiscopi^ susceperat, trans Albiam deportasse^, et cor-
pus quidem'' sancti Materniani^ apud Pleligonstat^ reposuit,
Sixti*^*^ vero et Sinnicii^ cum aliis™ martyrum patrociniis
10 collocavit" in urbe Hammaburg^, [beati^ vero Remigii cimi-
lia cum decenti^i honore^ servavit BremaeP]. Willericus
igitur clerum maximum collegit, de populo vero magnam
ecclesiae'' Bremensi hereditatem acquisivit. In diebus illis^** 837—38?
Karolus*'^ elemosinam optulit Salvatori ad Bremensem ec-
lo clesiam C mansos. Scriptum est in Libro donationum tercio,
capitulo lo. Ubi" etiam crebro versu^*^ hoc repetitur:
'Sacrosanctae basilicae, quae constructa est in honore sancti
Petri apostoli, in loco seu villa publica nuncupato''' Brema,
ubi Willericus episcopus servus servorum Dei preesse vide-
20 tur'. Qui obiit 'senex et plenus dierum''^ anno Domini
a) australi oratorio quod fecit B 1. b) preterire nol. C. c) Narrant-
q\ie BC; vgL II, 48 (47); III, 59 (58): zivevrnal Moxqiic in BC statt Mox quoque A 1.
d) fertur fehlt hier C. e) Ebbon. B2. f) archiepiscopus J.1. g) fertur depor-
tasse C. h) quidem Matrimani B 2. i) Heligonstat A 1 ; Helingastad B 1 ;
25 Helingstad ^ 2 ; Heiliganstad C. k) Xisti £C. 1) Siguini Bla; Signini Blb.2,
von zweiter Hand korr. Siguini, B 1^ ; einen solchen lleiligen gibt es nach der BEL
nicht; Sinnitii CI. m) aliorum BC. n) in urbe H, colloc. ^1. C; in urbe
colloc. H. J5 2. o) Hamborg iJ I'j; Hamaburg J5 2. p) das eingeJclammerte nur BC,
fehlt Al. q) ingenti C; vgl. Ill, 15 (14): cum ingeiiti honore; IV, 36 (35).
30 r) Brem. ecclesiae C2. s) suis BC ; vgl. S. 20, Z. 17; ,S'. 26, Z. 11: In diebus
illis. t) Carol. B2. C2. u) ubi B\. v) usu A\. w) ncup. (noncup.) .4.1;
nuncupata BC.
1) Vgl. unten S. 45, N. 5. 2) Vgl unten S. 29, N. 3. Die
Urh Ludivigs d. Fr. Reg. imp. I'^, n. 928, enthdlt den Satz: His exceptis
35 maius minusve . . ob amorem . . ac beati Sixti confessoris eius
. . delegamus. Die MeUquien des Id. Sixtus Jconnen nur von ca. 832
his ca. 840 in Hamburg geicesen scin, Iceine andere Urh. nennt
ihn ah Hamhurgs Patron. Darum mu(i die Nenniwg des lil. Sixtus
unhedingt auf die ecliie UrJc. Ludivigs zurilckgelien. 3) Ebenso I,
40 62 (64); JI, 61 (59); III, 11 (70); vgJ. das Wort- und Sachregister miter
honos. 4) Mit diesen Worten Iwnnte Adam an dieter Stelle nicht
die Zeit vor dem Tode Karls d. Gr. m einen, dessen Todesjahr 814 er
ja genau Jcannte. 5) Karl der Kalile mu(i qemeint sein. 837 erhielt
er au/3er anderen Heichstedcn auch Friesland (MiihlOacher, lieg. imp.
45 J^ n. 971a; Simson, Ludivig d. Fr. If, 112 f.; Dilmmler, Ostfrdnk.
Reich J 2, 124; Lot-Halphen, Le regne dc Charles le Chauve I, lO), und
kami dart der Bremer Kirche 100 Hufen geschenkt habcn. 6) Das
heifit, die Formel ist offer in Urhmden des Liber don. vorgeJcommen,
7) 1. Paralip. 23, 1; lob 42, 16. (K).
26 M. ADAM BREMENSIS
837. DCCCXXXYII*!, qui est annus Ludvici^ XXVI"^**2 ^t
penultimus^. Sepultus^ est in domo sancti Petri in^ parte
Mai 4. altaris aquilonali"^ IIIP non. Maii.
(21). XIX '^. Leudericus^, ordine tercius, sedit annos YIIP.
Eius annos cum pro certo scire nequivimus^, ex eodem 5
Libro traditionum didiscimus'^ etWillerici diaconem® fuisse
845. et sedisse usque ad annum ^ Ludvici^ iunioris YI*, capitulo
LYIII. scriptum^. Hunc etiam tradunt superbum fuisse;
quod exinde^ conici potest, quia se aliquando custodem,
aliquando pastorem Bremensis*^ ecclesiae gloriabatur. 10
(22). XX ^. In diebus illis sanctus pater ^ nosier Ansgarius
, Ansk. c. 15. legationem sibi creditam viriliter ^ executus apud Hammaburg ^
novellae piantationi insudavit, doctrina oris et opere manuum
exercens ecclesiam. Sepe ^ etiam monasterium Galliae, quod
dono cesaris possedit, Turholz^ visitans fratribus ibidem 15
Deo militantibus salutaris regulae tramitem verbo exem-
.7?m6ertic. 3. ploque monstravit. In quorum nobili contubernio iam tunc^
a puero sanctus effulsit Rimbertus^. Quern ^ sanctus pater Ans-
ebda. c. 5. 6. garius adoptans in filium prophetico spiritu, quo plenus erat,
longe ante predixit ilium suae virtutis aemulum et in cathedra 20
pontificali succedere gratiaque meritorum in celesti regno con-
sortem fore. In qua re providential omnipotentis Dei, quae
olim Heliae^ substituit Helyseum^, in Rimberto^ non fefellit
Ansgarium.
*) DCCCXXXIX J52. =^') XXY^^s bC. 26
a) Ludouic. B2; Luthewic. CI; Luthowic. C 2. b) sepultusque BC.
c) a BC. d) Aquilonari B2.
19: a) Cap. XVI. Bl.C (1). 2; Cap. XX. B 2. (C 2). b) Luduicus B la.
c) J. 1 ; non possimus B 1 ; non possumiis B 2. C. d) discimus BC. e) dia-
conum B2.C2; eum dyaconum ^1^; eum diaconem Bl^. f) annum fehlt C2. 30
g) Ludouic. B2; Luthewic. (71; Luthowic. C2. h) script, est hoc. Bl.
i) exunde B 1\ k) Bremensis gregis gloriatur BC.
20: a) kei7i neues Kap. in BC. b) pater noster fehlt C 2. c) utiliter
B2; fideliter C. d) Hamaburg B2. e) Turolz BU; Turolem jBlb; Thuroltz
B2; Turholt C. i) turn i?2. C2. g) Rembert. C2. h) quern Bl^. C 2. 35
i) omnip. Dei provid. C. k) Helye 5 1«. CI.
1) Diese Angahe ist sclir merkwurdig, Adam Tconnte (ansdenAnn.
Fuld.) Idnreidwnd erselien, da/3 839 (aUenfalls 838; vgl. S. 17, N. b)
Ludwigs vorletztes Jalir ivar, und wufSte es, ivie seine Angahen ohen
I, 14 ergeben. 2) Oben I, 14, S. 18, Z. 2 schreiU Adam riclitig 40
XXV, wie hier audi BC; also ist A 1 hier vielleicht verderbt. 3) Da
Adam das penultiinus zweimal betont, dabei aber verscliiedene Jahre
ansetzt, scheint er diese Angahe ( Wilier ichs Todesjahr sei das vorletzte
Ludwigs) in eincr Quelle gefunden zu liaben. 4) Adam rechnet
ilberall 840 ah ersfes Jalir Ludicigs d. Deutschen (vgl. Ann. Fuld. 45
a. 840;, also 845 als sein sechstes. 5) Vgl S. 24, N. 2. 6) Vgl.
4. Fvcg. Kap. 2. (K).
LIB. I, CAP. XVIII— XXI. 27
XXI^. Interea Nortmanni^ piraticis excursionibus usque- (23).
quaque degrassati Frisones^ tribute subiciunt^ Eodemque'^ ^g^g ^^^•
tempore per E-henum® vecti Coloniam obsederunt^, per
Albiam vero Hammaburg incenderunt. Inclyta civilas tota v. Ansk. c. i6.
5 aut preda aut incendio disperiit. Ibi^ ecclesia, ibi claustrum, ibi
biblioteca summo^ coUecta studio consumpta est. Sanctus^^
Ansgarius, ut scribitur, cum reliquiis sanctorum [martyrum']
vix^ nudus evasit. Excidium Hammaburg^ hystoria Fran-
corum"^ non tacet^, et privilegia Romanorum^. Hoc, ut
10 aiunt, factum est anno Ludvici" senioris novissimo.
Tunc quoque Gaudbertus episcopus zelo gentilium aebda.c.n.
Sueonia depulsus°, et Nithardus, capellanus eius, martyrio coro-
natusP est cum aliis^; et^ exinde^ Sueonia^ septennio c aruit ebda c. 19.
sacerdotali presentia. Quo tempore Anundus* regno pulsus in ^
15 christianos persecutionem habuit^. Herigarius^, Bircae pre-
fectus, christianitatem ibi solus sustentavit; qui etiam tantam
gratiam"^ fidei meruit, ut potentia miraculorum et exhortatione
doctrinae multa^ paganorum milia salvaret''. Scriptum est J'
in Actibus beati Ansgarii.
20 21 : a) Cap. XVII. Bl.C (1). 2 ; Cap. XXI. B 2. (C 2). b) Nordmanni BC
stets. c) Fresones Bl. C. d) eodemque £1^; Eodem quoque i?2. e) Re-
num, korr. Rhenum, A 1. f) ibi B la. C 1. g) summa C 1. h) Sanct. autem
Ansg. C. i) martyrum nur BC, fehltAl; vgl. N.'k. k) vix_»mr J.1, fehlt BC;
das Wort martyrum in BC (C 1 schreibt sehr verschnorJcelt: mil, am Rande von
25 zweiter Hand (14. Jh.) : mf m> kann sehr wohl durch Verlesung aus uix entstanden
sein und hdtte dann mit Adams Text nichts zu tun. 1) Hamaburg B2. m) non
tacet Francorum C. n) Ludouic. B 2 ; Luthewic. C. o) repulsus B la. p) cum
aliis coron. est C. q) Et BC. r) inde B 2. s) Siieon. car. sacerd. pres.
septennio B; Sueon. car. septenn. sacerd. pres. C. t) Anud j.1; Amimdusi? li>.
30 C 2. u) movit persecutionem C. v) Herig. vero, Bircae C. w) fidei gra-
tiam BC. x) salvarit J5 2. C 2. y) Scr. itaque in C.
1) Vgl. aul3er den Ann. Fuld. 836. 37 audi die Ann. Bertiniani
auct. Pi'udentio 837, SS. rer. Germ. ed. Wait.z S. 13. 2) liber diesen
Einfall ist sonst nichts heJcannt, der BericJit der Ann. Colonienses hre-
35 vissimi (SS. I, 91) z. J. 836 hezieht sich auf die Ernwrdumcj einer Ge-
sandtschaft der Normannen, wie die Ann. Bertiniani des Prudenlius
(a. a. 0. S. 12j crgebcn. Vielleicht war der hier erwdhnte Zug der Nor-
mannen ein Bacliezng fi'ir jenen Moid. (L). Vgl. W. Vogel, Die Nor-
mannen und das FrdnJciscJie Beich S. 14, N. 4. 3) Ann. Fuld. 845.
40 4) Die Uric. Ludwigs d. Deulsclien, Beg. imp. I', n. 1372; das Privileg
Nilcolaus' I. V. J. 864, J.-E. f 2760; heide Urlcunden sind unecht.
5) Nur Nithard, Gauzberts Neffe, ist nacli der V. Ansk. getotet worden,
den Gauzbert cum sociis ceteris banden und vertrleben sodann die
Sclnveden. 6) Davon stelit nichts in der Vita, sondern nur, dafi
45 er die Ddnen, urn zu pliindern, nach Birca fiihrte. 1) Das ist
ivieder ungeheuer iXhertrieben. In der V. Anskarii Kap. 19 heifSt es:
Nemo quoque incredulorum eius praedicationi audebat resistere (S. 40)
und: iucredulos confundebat (^aS'. 41^ ?inr?; pro liberatione sui ieiuuium
et elemosinas domino Christo devoverunt (S.A'd) und: virtutem Domini
50 et fidei gratiam cunctis nuutiabat (S. 44j. Es ist nicht von einem
Geiauften die Bede, geschiveige denn von vielen Tausenden.
28 M. ADAM BREMENSIS
(24). XXII ^. Anno Leuderici Bremensis episcopi tercio Lud-
840. vicus^ imperator obiit, regnum^-^ in contentione remansit.
nn. ?< . 4 . jyj^Hg^ inter fratres discordia^, bellum maximum, in quo, ufc histo-
rici^ testantur^, omnes vires ^ Francorum consumptae sunt.
Discordiae ^ incentor^ Ebo, qui et supra filios^ in. patrem 5
armaverat^ et nunc fratres intestina seditione concitaverat^,
proinde conspirationis accusatus^^ a papa Gregorio* depositus
est^. Sed aliis hoc^ criminantibus, aliis recte™ factum
astruentibus veritatem nos in medio relinquemus°-^. Pre-
sertim cum a sancto patre nostro Ansgario ea dilectione, lo
qua^ ab initio secum habuit, usque in finem habitus" fuerit.
Legei' in Yita eius'i-'^, et in capitulo Rhabani^ de fama
Ebonis^ ambigua^. Tandem mediante papa Sergio ^ pax inter
A7in.Fuid. 84:3. fratres convenit ^^, regnumque* divisum est in tres partes",
ita ut Lotharius maior natu cum^^ Italia Romam'^, Lotharin- i5
giam^ cum Burgundia possideret, Ludvicus^ Rhenum'' cum
Grermania regeret, Karolusy Galliam, Pippinus^ Aquitaniam^
22 : a) Cap. XVIII. Bl.C (1). 2 ; Cap. XXII. B 2. (C 2). b) Ludouic. B 2 ;
Luthewic. C. c) regnumque C. d) hystoria (hist. B 2. C 2) testatur BC.
e) Francor. vires BC. f) inuentor Ebbo B 2. g) in patrem filios C. h) con- 20
citaverat conspir. crimiue aeons. C. i) Gregorio papa B 1. k) deponitur C.
1) crimin. hoc C 2. m) hoc statt recte C. n) relinqnimus Bl^.2. o) quam
BC. p) lege £ la. q) ipsius C. r) Raban J51n; Rhabani getilgt, am. Rande
Rabani, iilb; Rhaban B2; Rabani C. s) Ebbon. B2. t) Regnnm B2.
n) in tres part, est divis. C. v) Rom. cum ytal. BC. w) et Lothar. B 2. 25
x) Renum (so Bl^J, korr. Rhenum, J. 1. y) Carol. B2.C2. z) Pipinus jB.
a) Aquit. acciperet. Hac C.
1) Diesclhen WoHe unten II, 42 (40): regnum — remansit. 2) Zur
Erldariing des Adamschen Wortlantes geniigen rcold die Ann. Fold. ^41
(SS. rer. Germ. S. 32; hesonders: tanta caedes ex utraque parte, ut 30
niimquam aetas praesens tantam stragem in gente Francorum fac-
tara antea meminerit^; vgl. aiich V.Ansk. Kap. 21 Anf. Beguio 841,
ed. Kurze S. 75: In qua pugna ita Francorum vires adtenuatae sunt
klingt aUerdings im V) ortkint nahe cm, doch ist dessert Bemdzung durcJi
Adam im gmtzcn seJir zwcifeJhajt. 3) Die Ann. Ftdd. a. a. 0. nennen 35
einen Grafen Adalbert ah incentor discordiarum, dagegen die Ann.
Berlin. 833 (SS. rer. Germ. S. 1) Ebo ah falsarum obiectionum incen-
tor. Vgl 2. 3Iacc,i, I: incentor malorum. 4) Vgl. die eben genannten
Ann. Berlin. 5) SaUnst, Catd. 12, 4. 5: Sunt qui . . dicant . . alii . .
Nos earn rem in medio relinquemus. (L). (5) Znm Wortlaut vgl. 40
V. Bimberli Kap. 5, SS. rer. Germ. S. 83 unten. 7) V. Anskarii Kap. 34,
S. 65. 8) VieUeicht ist gemeint der Brief des Hrabanus (Maurus)
ad Heribaldum Kap. 34 (Ex)p. V, bU). Vgl. Archlv VI, 796/". (L).
9) Das ist ein Irrtum. Von der Einsetzung des Serghis icird in den
A7in. Fuld. 843 nacJi der Beiclisteilung berichtct, in Wahrheit ist er 45
844 Papst geworden. 10) Sallust lug. 38, 10: pax convenit. (K).
11) Die Ann.Fidd. Si^ bezeichnen die Telle nur ah orientalem partem,
occidentalem, mediam portionem.
LIB. I, CAP. XXII. XXIII. 29
Hac inter fratres sortita [regni^] divisione, Turholz^ [mona- g'cliol 5^ *
sterium^] concessif^ in partem Karoli, et sic® alienatum est
a iure sancti Ansgarii.
XXIII^. At ille in paupertate sua Deum glorificans (25).
5 verbum Dei, cuius legatione functus est, tarn suis quam alie-
nis^ infatigabiliter seminavit. Unde contigit, ut predium, quod
Ramsolan^-2 dicitur, a quadam venerabili matrona susceperit
nomine Ikia. Hic^ locus in episcopatu Ferdensi*^ positus,
ab Hammaburg*^ disparatur^ tribus rastis. Ibi sanctus Dei
10 cenobium constituens reliquias sanctorum confessorum^
Syxti'' et Sinnicii^*^ locavit et alia patrocinia, quae ab
Hammaburg® portavit^ fugiens. Ibi^ gregem profugum
collegit"" et depulsos a gentilibus'' socios retinuit" in eo
portu. Ab* eoP loco Hammaburgensem'i ecclesiam visitans
15 Schol. 5. (6). Turholz^ monasterium^ est Flandriae® nobi-
lissimum, insigne*^ monachis, pro quo recuperando vetus que-
rela® est ecclesiae nostrae pontificibus. Adalbertus^ autem^
archiepiscopus ad eum fmem perduxit negocium, ut dato con-
cambio quaestio removeretur ; quod cesar ^ et dux Flandriae ^
20 coUaudabant ^- "^ (SO).
a) regni nur BC, fehlt Al. b) Turolz BU; Thuroltz B2; Turholt C.
c) mon. nur BC, fehlt A 1. d) cessit in partem Bl; in partem cessit C.
e) sicque C.
23: a) Cap. XIX. B1.C2; Cap. XXIII. B2. (C2); kein neues Kap. in CI.
25 b) Ramsolam Bl^; Ramsola B2. c) Qui C. d) Verdensi B2. e) Hama-
burg B 2. f) tribus dispar. rastis C 1 ; nisi trib. disp. rast. C 2. — rastris B lt>.
g) confessorum hinter locauit C. h) Sixti B; Xisti C. i) Simitii (?) £!»;
Sinicii B 2. k) fug. portauit C. 1) ubi et C. m) coll. depulsosque C.
n) gentibus C 2. o) in eo portu retinuit C. p) eo ergo loco C. q) Ha-
30 mab. B2.
Schol. 5: a) Turolz £1"; TuroljBH>; Thuroltz B2; Thurholz CI; Turholtz
C 2. b) monast. Fland. nobile est C. c) Franciae B 2. d) ins. mon.
fehlt B2. e) est querela B2. f) Adelbertus C 2. g) Adalb. — coUauda-
bant fehlt B 2.
35 1) Vgl.unten 11,26 (23): verbum Dei tarn suis quam alienis coin-
muniter predicare certabant. 2) Alks hier ilber Bamelsloh Bcrichtete
fehlt in Bimberts V. Anskarii. (L). Die Falschungen aiif den Namen
Nikolaus' I. (J.-E. f 2760^ und Ludicigs des Deutschen (Reg. imp. 1^,
n. 1372J sind zu Anfang des 11. JJi. entstanden, Curschmann S. 97 — 100;
40 Adam Tconnte ihnen ivenigstens einen Ted seiner Angaben entnehmen.
3) Sie Jcommen in den Urkunden niclit vor; vgl. oben S. 25, Z. 9 und
iiber den hi. Sixtus dort N. 2. 4) Auch damber ivird nirgends sonst
berichtet. 5) Heinrich III. 6) Balduin V., vermutUch auf einem der
FeldziXge des Kaisers gegen Balduin, i. J. 1049 oder 1050. Unten III, 6.
45 7) JEs konnte auffdllig erscheinen, daf^ in einer Uberlieferung (B2) der
Saiz fehlt, der die Erledigung der Angelegenheit berichtet; aber der
Herausgeber Vedel ist gerade mit den Scholien vielfach sehr frei um-
gegangen.
ebda. c. 22.
30 M. ADAM BREMENSIS
Nordalbingos in fide reformavit'', quos ante^ persecutio tur-
bavit. Tum'^ quoque ne^ legatio gentium sua quapiam
F. ^/is/;. c. 19. tarditate'^ frigesceret, predicatores misit in Daniam; Hart-
garium® vero heremitam direxit in Sueoniam. Fertur etiam
Bremam^ venisse, verum° ab episcopo^ loci, qui doctrinae 5
ac^ virtutibus eius invidit, depulsum^ esse. Post^ haec
Leudericus Bremensis episcopus obiit et sepultus est in
ecclesia sancti™ Petri ab australi parte altaris. Decessit
Aug. 24.. autem YIIII*^ kal. Septembris. Ecclesia'' diu viduata per-
mansit. lo
(26). XXIIII^. Tunc Ludvicus^ Pius^, cesar inclytus, Hamma-
burgensis*^ ecclesiae desolationem miseratus venerabili Ansgario
contulit Bremensem episcopatum. At ille, quamvis canonum*^
decreta non ignoraret, quibus cautum est, ut episcopus, qui
a sua civitate persecutionem passus expellitur, in alia va- 15
ehda. cante recipiatur *, tamen, ne pro invidia ceteri scandalizarentur,
cesari super hac re diu restitit; postremo sic ut® absque fratrum
querela^ fieri posset, turns' solummodo consensit^. In Vita
nostri antistitis haec plenissime describuntur; obscure vero
notatur^ tempus, quod Liber donationum significat^ aper- 20
848. tins, anno scilicet Ludvici^ secundi YIIII. domnum Ansga-
riuni ab Aldrico^ clerico et comite E,eginbaldo°\ legatis^
Aug.2o. *) VI II-. 52. Hist, archiep. JBrem.
a) confirmavit B 2. b) antea BC. c) Tunc C. d) tarditate B !» ;
tard. sua quapiam C. e) Hargar. B 1 ; Hergar. B 2. f) uenisse Bremam C. 25
g) atque BC. h) episc. ipsius loci C. i) atque B2. k) J. 1. BC. 1) Posthac
B 2. m) beati C. n) et eccles. C.
24: a) Cap. XX. Bl.C (1). 2 ; Cap. XXIIII. B 2. (C 2). b) Ludouic. B 2 ;
Luthewic. C. c) Hamab. B 2. d) canon, non ignor. decreta C. e) si absque
BC. f) querela Al. g) tunc C. h) concederet C. i) tempus notatur 30
B 1. k) sigcat A 1. 1) Oldrico Bl^; ab Abdarico B 2. m) eher Regnibaldo
als Reginbaldo Bl^.
1) Zum Wortlaut vgl.V.Ansk. Kap.2b, -S'. 54: ne fides Christi illis
in partibus (Schiveden) coepta eorum neglegentia aliquo modo deper-
iret. 2) Die Zalil VIII, die B2 itnd die Histor. archiepp. Brem. 35
haben, ist die richticfe; sie steJit auf einer in Leiiderichs Grabe gefun-
denen Bleitafel, tde Ph. Kohlmann mir cms einem Briefe von W. von
Bippen mitteilte. Vielleicht ist die Verhesserung nachti-dglich in X an-
gebracJd und nur in B2 und dem von der Histor. beniitzten Exemplar
aufgenommen ivorden. 3) Ludivig der Deutsche. (L). 4) Sielie 40
Gregors I. epist. II, 37, Hpp. I, 132/1; Decreti pars II, C. VII, qu. I,
c. 42. (L). Von den bei Friedberg, Corp. iuris canon. I, 582, N. 694
gesammelten Stellen konnte Adam diese Bestimmung am ersten aus
Burchard von Worms, Decretum I, 123 (Migne, PL. CXL, bSbf.), Tcennen.
5) tjber sie ist sonst nichts bekannt, Di'immler, OstfrdnJc. Reich I\ 45
826. Lappenberg dachte an den Grafen Bagambald, der in einer UrJc.
Ludwigs d. Fr. fi'iv Kl.Anianc (Mikhlbacher, Reg. imp. I^, n. 970^ vor-
Jcommt.
LIB. I, CAP. XXIII— XXA^I. 31
cesaris, ductum in episcopatum. Scripta* sunt in libro
IIP, capitulo XX; et^ in Yita eius haec: Multum, inquit, f. ^ws^-. c. 24.
temporis fluxit, ex quo beatus Ansgarius Bremensem epi-
scopatum suscepit, antequam hoc a papa Nikolao^ fir-
5 maretur*^,
XXY*. Sanctus itaque Ansgarius receptis'^ Bremis (27).
annos XYIII sedit. Nam antea in^ Hammaburgensi"* cathe- 848—65.
dra prefuit^ annos« XYI*. Qui fiunt^ simul XXXIIII. 832-47.
Hoc regalis munificentiae dono confessor Dei [valde^] ga-
10 visus in Daniam festinavit. Ubi regem Danorum'^ Horicum^ V. AnsJc."c.24:.
inveniens christianum reddidit^. Is statim*^ ecclesiam in
portu maritimo erexit apud Sliaswig^, data pariter licentia, ut
qui s qui s vellet in regno suo christianus "^ fieret. Infinita genti-
lium multitudo^ c redid it. De quibus lioc° in libris memo-
15 riale relictum est plures, ut aqua baptismi^ loti sunt, ab
omni corporis infirmitate liberatos.
XXYI^. Quibus rebus ex voto completis, dum ad- (28).
h, -rv • J. CI J. -J. ebda. c. 25.
uc sanctus Dei pro gente bueonum aestuare cepisset, cum
Gaudberto episcopo consilium habuit, quis eorum laudabile
20 pro Ghristo periculum^ subiret. At ille periculum sponte ^ decli-
nans Ansgarium^ potius, ut iret, rogavit^. E xt implo/^ c6(to. c. 26.
atleta^ intrepidus Horici^ regis missum rogavit atque
sigillum ^, et a littore Danorum transfretans in Sueoniam
pervenit. Ubi tunc rex Oleph^ apud Bircam generale populi sui
25 *) XVI vel XV Al, vel XV voin Schreiber iiher der Zeile nacJi-
getragen.
a) Scriptum est B; in fehlt B 1 ; Scriptum libro C. b) Sed et C.
c) Nicolao B.C2; Nicholao CI. d) confirm. B2.
25: a) Cap. XXI. J5 1. C 2 ; Cap. XXV. 5 2. rC 2;,- hein neues Kap. in CI.
30 b) receptus Bl^. C2. c) in — prefuit fehlt Al. d) Hamab. B2. e) annis
BC. f) simul fiunt Bl. g) valde nur BC, fehlt Al. h) Dan. fehlt B2.
i) Ericum B; am, Rande Bli^: Ericus Danorum regem (!) secundus baptizatur; in
iSl^ ist iiber Ericum uber der Linie nachgetragen: secundum. k) etiam statt
statim B2. 1) Sleswich Bl; Slasuich B2. m) fier. christ. C — V.Ansk.
35 n) cred. mult, BC. o) hoc in libr. hoc mem. Al. p) baptisma || J. 1; vgl.
unten S. 32, Z. 3.
26: a) Cap. XXII. Bl.C (1). 2: Cap. XXVI. B2. (C2). b) subiret peric. C.
c) sanctum potius ut iret rog. Ansgarium C. d) Extemplo JS lb. 2. C2. e) at-
letha Dei Bl. f) Erici jBla; Herici 51b. 2. g) oief Bl^; Olaph B2;
40 Oleph rex C.
1) Die Vita a. a. 0. (S. 52} sagt nur: coepit . . illi persuadere,
ut fieret christianus. Ille quoque omnia . . laudabat, seque . . libenter
Christi gratiam velle promereri, aher nichts von erfolgter Taufe.
2) Adam giht den Bericht der Vita iiber die Ereignisse und die Motive
45 der Beteiligten (SS. rer. Germ. S. 54 oben) recJit entstellend und ten-
denzios wieden. 3) So deutet Adam den AusdrucJc signum der Vita
a. a. 0., siehe dariiber dort Kap. 12. Vgl. H. Breplau, HB. d. UL. I"", 686 //'.
32
M. ADAM BREMENSIS
V. AnsJc. c. 27. habuit placitum. Quern preveniente misericordia Dei ^ ita placa-
tum invenit, ut ex^ eius imperio et populi consensu et iactu
eMa. c. 28. sortis et ydoli response ecclesia ibidem fabricata et baptismi
licentia omnibus concessa sit. His etiam ex sententia
finitis euangelista noster ecclesiam Sueonum Erimberto 5
commendavit presbytero et rediit. Quae in Yita sancti
Ansgarii latissima gestorum narratione^ descripta nos bre-
vitate nitentes amputavimus. Et nisi"^ fallit opinio 2, pro-
phetia*^ Ezechiel^ de Gog et Magog convenientissime hie
j^zscA. 39, 6. impleta videtur. *Et mittam'^, inquit Dominus, 'ignem in 10
Magog et in his, qui habitant in insulis confidenter'. Ali-
qui haec et taha de Gothis, qui Romam ceperant, dicta ^
arbitrantur^. Nos vero considerantes Gothorum populos in
Sueonia regnantes omnemque banc regionem passim in in-
sulas dispertitam esse*, prophetiam opinamur^ eis posse 15
commodari^, cum presertim mnlta predicta sint'^ a prophe-
tis, quae nondum^ videntur impleta.
(29). XXYII''. Interea quaestio magna surrexit in regno
Prancorum de Bremensi episcopatu, ad invidiam^ Ansgarii^
V. Ansk. c. 22, conflata. Ea contentio diu per regnum^ gravi et ancipiti dis- 20
ebda. c. 23. sensione'* profligata^ multis partium studiis coUidebatur ^. Tandem
orthodoxus cesar Ludvicus^, compositis hinc inde contradicentium
voluntatibus, precipue Guntharii, Goloniensis archiepiscopi, cuius
suffraganea prius erat Brema, super his Romam ^ direxit ad
a) ex fehlt B2. b) narratio B2. C. c) Et ni fallat C. d) pro- 25
phetiae . . (videtur) B2. e) Ezechielis BC. f) Emittam BC; Et immittam
Vulg. g) dictum B2. h) eis opin. BC. i) commendari A 1.1^; commod.,
korr. accommod., Bl^; accomod. B2. k) sunt B2. 1) necdum vid. completa
BC; vgl. Ill, 50 (49).
27: a) Cap. XIII. (!)J51'S Cap.XXIII. £ lb. C(l).2; Cap. XXVII. jB2. rC 2^. 30
b) invidiam — regnum fehlt A 1. la. c) beati Ansg. C. d) dissessione B 2.
e) confligata jB la. f) collidebantur J. 1. 1*. g) Ludouic. B2\ Lothewic. C.
h) Rom. nuncios ad sanct. papam direxit Nicol. C.
1) Gregor MoraUa IX, 53 (Migne, PL. LXXV, 902;.- ex miseri-
cordia Dei praeveniente. (K). Der Ausdruck ofter bei Adam, z. B. 35
I, 58 (60). 2) Adams opinio ist offensichtlich diirch die V. Anskarii
Kap. 25 (S. 55; anger egt. Dort ist die St elk Is. 49, 1—3. 5—7; 55, 5
auf Schiueden bezogen, Adam bringt nun eine, 2vie er meint, geeignetere
Schriftstelle , die etwas iiber die Bekehrung der Schiveden entlidlt.
3) Vgl. lordanis Getica IV, 29, Aicct. ant. V, 1, 5. 61, iV. 1; Isidori 40
Historia Gotliorum recensio 2, Kap. 1, Aiict. ant. XI, 268, iind die ron
Mmnmsen in der gen. N. oder am Bande (zii Isidor) zitierten patristi-
schen Autoren. Vgl. audi Otto Frising. Chronica J, 4, ed. Hofmeister
S. 41, Z. 19, aiis ioseplius. 4) Audi Anskar meinte nadi der Vita,
dafi die zitierte Jesaias-Stelle auf Schweden passe: et maxime in verbo, 45
quod dictum est: Audite insulae', quia omnis fere patria ilia in
insulis est constituta. Vgl. unten JT^, 1.
LIB. I, CAP. XXVI. XXVII. 33
sanctissimum papam Nikolaum-. Ille^, quod necessitas " eocle- V A,uk c 23
smsUca persuasit et quod patrum conciliisi rationabiliter^
lien posse comprobatum est, facile consensit. Ergo Bre- Schol 6
mensem ae Hammaburgensem'episcopatum auctoritate/aposto- '
5lica copulari et deinceps ■= sanxit' pro uno haberi. Cuius
rei privilegia diligenter adhuc'' conservantur' in Bremensi-
ecc esia. In" qu.bus etiam additum^ est, quod idem papa ™-.
Nykolauso tam ipsum Ansgarium quam successores ' eius '"■'■'°'""' "'
legatosP et yicanos* apostolicae sedis constituit in omnibus
lOgenfbus Sueonum., Danorum atque Solayorum; quod et antea
Gregorius papa concessit. IgiturBremensis atqueeHamma- 861
burgensis' parrocluae eoadunatio facta est ultimo^ tempTe
saneti Ansgarn ». Vita' eius annum non ponit, preceptum
autem regis « ponit annum regni XXI ; privilegium papa"
15 Schol. 6(7). Concilium adunacionis " factum est Worma-
o) Mcol A la nn ■^^*^°?- conserv. C. m) Bremense A 1, la. n) In iPhJt »9
t) Vitae B2.C2. ' ^^"imenb. CI. s) ult. saneti Ansg. tempore C.
25 Schol. 6: a) unionis C.
Tav 2-2 V d^) 7 •■• ^"fL'i«"&' <>'■ !>■ »nd dev Synode (von 845 : Vita
,„ ,',, ™^' {?,'?' -"fP- ^^ "<^r Bescheid JSfiJcotaus' I., pro luorandi^i .inima
m-l&ZotfJ /°-Mt"«onem iustam esse r^nV^r F.to;'^
ucr» n <r»r,ifK t, ''' Pf°P.''"' '."^tantem necessitatem et auimarum
TTrh^f:^ ■ ' ^''-T. "*• ^^^^ *^^ ^'^'^ 31. il/a^• 864. 6) Fine verlorene
^rNl hln n ^^-'^'^^i^^ ^'^ Erzbistums Hamburg - Bremen Z^ff
7) VglNQ ^'''''^''''3-Bremen I, Krit Au.fiihnmgen n. ViCsdf
45
Adam Bremensis.
34 M. ADAM BREMENSIS
858. notat ^ annum Domini DCCCLYIII, qui est ab ordinatione
archiepiscopi ^ XXIX*.
(30). XXYIII^. Post haec'^ scribitur in Yita beati^ antisti-
F. ^«s;fc. c. 32. tis^, qualiter in Daniam veniens iuniorem Horicum'^ in regno
repperit. Cui tempori congruit ^ Hystoria Francorum, quae 5
Ann.Fuld.s^s. slc de Danis meminit: Nortmannos per Ligerim^ Thurones^
ekZa. 850. succendisse, per Sequanam Parisios obsedisse*, Karolum^
timore compulsum terram eis dedisse^ ad habitandum. Deinde^
Lotharingia, inquit^, vastata, et subacta Fresia,
Lucan.Pharsai. jji g^^a victrici conversos^ viscera dextra. lo
cW«. 854. Contendentibus namque ad invicem Gudurmi principe Nort-
mannorum cum patruo"\ scilicet rege Danoram Horico™,
tanta caede utrique° mactati sunt, utvulgus^ omne caderet,
deP styrpe autem^i regia nemo omnium remaneret preter
v.Ansk.c.Bi.unum'' puerum, nomine Horicum'-^ Iste* mox ut regnum 15
Danorum'" suscepit, ingenito'^ furore super christicolas efferatus
sacerdotes Dei expulit et ecclesias claudi precepit.
*) XXVIII '^s a
28: a) Cap.XXIIII.£l.C(l).2; Cap. XXVIII. £ 2. fC 2;. b) S. (= sancti)
B2. c) antistis C 1. d) Ericum £ 1«. 2 ; Hericum jB lb. e) Lygerim C 1. 20
f) Turonos B !«. C; Turones B 1^ 2. g) Carol. B 1\ 2. C 2. h) ad mhabitan-
dum dedisse C; ad inhabit, delegavit Ann. Fuld. i) Deinde inquit Lothonngia
Bl- habitandum Lotharingiam. Deinde £ 2. — Lothoringia awcTi CI; Lothanngiam
C 2. k) conversum Lucan. 1) Gudurin BU.2.C2; Gudurim B lb. m) patr. suo
Horico scil. rege Dan. C; Erico Bl^.2; Herico Jglb. n) utrimque B 1*; utrmqiie 25
5 lb. C 2 ; mact. utrinque sunt B2. o) omne vulgus B 1. p) De A 1. If . B d.t^.
Q) autem steht zweimal CI. r) puer. unum C. s) Hericum £ lb. 2 ; Ericum B i\
wo am Rande: Dani secunda vice semetipsos sternunt. t) Qui C. u) suscep. i^an. o.
1) Dalierung nacli Inkarnationsjalircn findet sich in den Papst-
urlunden zuerst nnter Johcmn XIIL (965—72), Bresslau, HB. d.UL. 30
I^, 839/"., 840, ^.1. Kewe der uns bekannten Fassungen von J.-E.
n. '2759 hat eine solclie Datierung. Nacli Vermutung von Herrn Prof.
Bresslau hdtte das in der Urk. genannte lb. Jahr Kaiser Lndwigs II., den
man irrtilmlich als Ludivig d. Deutschen gedeutet hdtte, zii emer solchen
Datierung etiva in einer Randnote des von Adam henutzten Lib. dona- 35
tionum Anlal^ geben konnen. 2) Das Jahr 858 hdtte Adam nach
ohen S. 23, Z. 3 nicht als 29.Ansgars bezeichnen diirfen. 3) Nach
858 bziv. 860 ist Ansgar schwerlich mehr zu den Ddnen gekommen, es
ist das iveder in den Ann. Fuld. noch in d£r V. Ansk. benchtet.
Horich 1. ist 854 ini Kampfe gefallen. Adams Ausdrucksiveise (Post 40
haec und congruit) beruht ivahrscMnlich nuf Miftverstdndnis. .4) -^^e
Ann. Fuld. nennen 845 und 850 die Seine in Verbindung mvt JSor-
mannenzugen, und zwar 845 : per Sequanam usque Parisios navigio
venerunt, sagen dber nichts von einer Belagerung von Paris, die icohl
wieder aus einer Kombination Adams entstanden ist. b) Ziiden a5
Ereignissen in Lothringen und Friesland rgl. Ann. Fuld. 80O (Koric
natione Nordmannus — obviando resisteret); uber Friesland auch Mo
ebenda. ; Adams Wortlaut fwdet sich iceder dort noch sonstivo. 6) Den
Namen entnahm Adam der V. Anskarii Kap. 31. 7) Vgl unten
Kaxx 59 (61): pro ingenita flectere nequivit saevitia. 50
LIB. I, CAP. XXVII— XXX. 35
XXYIIII^. Ad quern sanctus Dei confessor Ansgarius ve- (31).
nire non trepidans, comitante^ gratia divina crudelem^ tyrannum ^' ^nsjerc. 32,
sic placatum reddidit^-!, ut christianitatem ipse susciperet^
suisque omnibus, ut christiani fierent, per edictum man-
5 daret*^, ^'nsuper« et in alio portu regni sui^ apud Ripam extrueret^
ecclesiam in Dania secundam. Et^ his ecclesiastico ordme ebda. c. 33.
compositis beatus pastor^ noster ecclesiam illam ^ Rimberto^
commendavit presbyteroi, et reversus est ad^ Hammaburg^-*.
"Ubi« de venditionei christianorum Nordalbingos? correxit. Inde^-^ ebda. c. 38.
loFresos adiens castigavit eos pro labore dominici^ diei; pertina- eMa. c. 37.
tius vero agentes igne celesti multavit^ et alia, quae antiquis
miraculis non imparia leguntur in Yita eius.
XXX ^. Et quoniam^ totum eius studium^ erat pro (32).
salute animarum, si quando "^ a predicatione gentilium foris
15 liber erat, domi congregationum suarum curam egit. Qua-
rum primam, quae ab Hammaburg^ olim barbarica incur-
sione depulsa est, ipse, ut prediximus s, ad^ Ramsolas trans-
tulit; secundam^ in Bremis habuit sanctorum virorum, qui
habitu quidem usi canonico regula vivebant monastica,
20 usque ad nostri fere temporis aetatem. Terciam sanctarum
29 : a) kein neues Eap. in BC. b) comit. secum grat. C — BU hat am
Rande: ^xicxxs Dam eorum regem (so) tercius baptizatur. c) crudelem — reddidit
mt Al. la d) mandant B 2. e) Insuper Al. B 1\ C; et insuper B2- in-
26 B2 ''''hf?L'\?ix^«P J^17 mtB2 g) exstrueret'£la. C2^ extruxeSt
w..^ JA% XXIX. B2. (C2). 1) pater B2. k) Remb. 02. I) pres-
of nb?R I^deHammab reversus de vend. C. m) ad iehlt Bl.C. n) Hamab S 2.
B la s) mulctavif ^'la c¥^^ Nordaibingos B la. q) Unde C. r) domini
30: a) kein neues Kap, in BC. b) stud, eius BC c) Hflmah R9
30 d) transtul. ad Ramsolas C e) Secundam BC ^ Uamab. £2.
1) Nach del' V. AnsL a. a. 0. (S. 63) ist Horich II. Ansgar frei-
iviUig ohne dessen Zutim entgegengekommen: ad domnum episcopum
1!^^^. gratis direxit legatum mandans . . amicitiam obtinere. Das
bchreiben Nikolaiis' I. an Horich von 864 (J.-E. 2761 ; Epp. VI 2 293/:
35 n 21) ist Adam looliJ nicht bekannt geivesen. 2) Von der Annahme
d£S Cliristentnms durch Horich II. ist wieder in der Vita nicht die
Bede, es heiftt nur (S. 63/.;; tanta gratia a iuniore susceptus est
Morico, ut statim ei omnia, quae antecessor eius causa christiani-
tatia m regno suo fieri permiserat, ipse quoque concederet. Insuper
40 . . hcentiam dedit. Da/3 Horich II noch 864 nicht Christ war, zeiqt das
iV. Igenannte Schreihen. 3) Die schivedische Kirche, nicht die von Eibe
4) Hamburg wird m dtesen Kapiteln der Vita mit gutem Grund nicht
erwahnt, die Stadt ivar damals zerstort und verlassen. 5) Die
Meihenfolge der Ereignisse in diesen zwei Sdtzen ist nach der Vita
45 umziilcehren. 6) Vgl V.Ansk. Kap. 36, S. 71: quoniam omnis ei
cura de vocatione gentium erat; siehe Wort- und Sachreqister unter
studium. 7) Vgl. V.Ansk. Kap.Sb, S. 66: quotienscumque a praedi-
catione . et ab inquietudme paganorum Jiber esse poterat. (K).
8) Kap. 23, oben S. 29. ^
3*
36 M. ADAM BREMENSIS
virginum congregationem in Birxinon^ adunavit. Ubi^ de-
vota Christi matrona Liutgart*' totum patrimonium suum
offerens celesti sponso magnum chorum castitatis suo^
V. Ansk. c.d5. duGiitii^ mitrivit. Ad^ curam autem pauperum et susceptionem
peregrinorum multis locis ^ hospitalia preparavit. Unum autem 5
vel 8 precipuum habuit Bremae, ubi ^ per se ipsum cotidie ^
ebda. c. 39. venieus, infirmis non erubuit ministrare, quorum plurimos^ dici-
tur verbo vel tactu &anasse\
(83). XXXI*. Ipse retranstulit corpus sancti Willehadi in
c TTT^/^jf'^' oo matricem^-^ ecclesiam beati Petri apostoli'' fab^ illo australi lo
oratorio, quo deportatum est a Wilierico'^J. Kit tunc lacta
sunt ilia miracula ^, quae per merita sancti Willehadi po-
861. pulo ostensa sunt ab anno Domini DCCCLXI*, qui est
[annus *^] ab ordinatione archiepiscopi® XXX. Ipse enim,
qui transtulit, et vitam et miracula eius ^ singulis libris is
comprehendit.
(34). XXXII ^. Sique^ temporum seriem diligenter compu-
temus, ipsum est tempus, quo in Saxoniam translatio sancti
Alexandria contigit ^. In qua illud memorabile videtur
lmc. 22, 24. confessorem nostrum cum advena martyre certasse, "^quis 20
eorum videretur esse maior"* et in gratia sanitatum'^ popu-
lis acceptior. Einhardus ^ in Gestis Saxonum ^ haec dulci
calamo prosequitur.
a) Birzinon B 1" ; Luxxinon B 1^ ; Luxlmon B 2 ; Brixinon C 1 ; Briximon C 2.
b) ubi B1.C2. c) Hudgard Bl; Liudgaard B2; Liutgard CI; Lutgard C2. 25
d) suo nutr. ducatu C. e) ducato B !«. f) Cap. XXX. B 2. (C 2). g) quod
B 2. h) Quo C 1 ; quo C 2. i) plur. verbo vel tactu sanavit. C.
31: a) Cap. XXV. B1.C2; kein neues Kap. in B2. CI. (2). b) matr.
beati P. apo.«t. eccles. C. c) das eingeklammerte nur BC, fehit Al. d) annus
niir BC, fehlt Al; vgl. S. 34, Z. 1. e) episcopi B2. 30
32: a) kein neues Kap. in BC. b) Si B 1. c) cont. Alex. C. d) Einar-
dus Bl; Eginh. B 2.
1) Vgl. V.AnsJc. S. 68 unten, 69 ohen. In cotidie ^^nd infirmis sind
Jcleine Ungenauigkeiten bei Wiedergahe der Vita enthalten. 2) in nova
quam tunc dpdicavimus . . basilica SS. II, 390. 3) Die 3Iiracula S. Wille- 35
hadi, SS. II, 384, liahen die Uberschrifi : Incipiunt virtutes et miracula,
quae per merita beati Willehadi in aecclesia Bremensi sunt ostensa. (K).
4) Die Miracula S. Willehadi Kap. II sagen viehnehr: Anno itaqiie iu-
carnationis dominicae 860 . . indictione 8^ . . coeperunt agi mira-
cula. 5) Ansgar hat nur die Miracula geschrieben, vgl. ohen S. 17. 40
N. 3. 6) Das JEreignis hat 851 stattgefunden, Ann. Xantenses (SS.
rer. Germ. ed. B. de S'imson S. 11). (L). 7) 1. Cor. 12, 9: gratia
sanitatum. (K). 8) Einhard ist 840 gestorhen, er kann unmoglich
etivas iiber die Ubertragimg des hi. Alexander nach Sachsen i. J. 851
geschrieben haben; siehe die FAnleitung § 5 ilber die Gesta Saxonum. 45
LIB. I, CAP. XXX— XXXIIII. 37
XXXIII ^. Interea beatus Ansgarius captivos redi- (35).
mendo, tribulatos refovendo, erudiendo^ domesticos, bar-
bans^ euangelizando, foris apostolus, intus monachus, nun-
quam^ legitur ociosus. Nee solum erga suos, verum et^ v. Ans^. e.ds.
5alios^ sollieitus, quomodo ^ viverent^; episcopos etiam
tarn voce quam litteris, ut vigilarent supra" dominicum^
gregem, hos arguit 2, illos obsecravit. At vero regibus^
Romanorum pro sua legatione, regibus Danorum pro Chri-
stiana fide crebro mandavit. Extant epistolae eius plures
10 huiusmodi. Una^ vero ^, quam^ scribit omnibus episcopis
de"^ sua legatione^, quam ab Ebone'^ orsam asserit, et^
ita claudit * : Deprecor, inquiens p, ut apud Deum intercedatis,
quatinus haee legatio crescere et fruetificare mereatur in Domino,
lam enim Deo propitio et apud Danos et apud Sueones fundata
15 est ecclesia Christi, et sacerdotes absque prohibitione proprio fun-
guntur officio. Omnipotens Deus faciat vos 'i omnes huius operis pia
benivolentia participes et in celesti"^ gloria Christi coheredes.
XXXIIII ^ Supervixit autem^ post illam plenariara (36).
Hammaburg*^ et Bremae copulationem annos VII. Sedit^*^
20 omnes annos XXXIIII. Cuius depositio summa venera-
tione colitur IIP non. Februarii. Obiit^-® anno Dommi Febr. 3.
DCCCLXY, indictione XIII, qui est Ludvici ^ secmidi XXYI, 865.
sepultusque est in basilica sancti Petri, ante altare sanctae
Dei genitricis Mariae. Eadems die, qua ipse commenda- f. ijimft. c. 11.
25 tus est, Rimbertus diaconus^ eius a clero simul et populo
elect us est. Qui etiam Yitam sanctissimi' patris veridico^
sermone describens more beati lohannis quasi de alio scri- eMa. c. 9.
bens innuit se fidissimum^ eius discipulorum testimonium
33: a) Cap. XXVI. £1. C(l). 2; Cap. XXXI. £2. rC 2;, b) dom. eiud. C.
30 c) barbaros £C, und vielleAcht hat Adam so geschrieben ; siehe das Wort- und Sack-
register unter evangelizare. d) nquam (nonq.) A 1. e) ver. etiam erga al. JBl;
verumetiam al. jB2; verum erga al. C. f) alien os quom. viv, sollieitus
BC. g) super C 2. h) dominicam B 1^. i) Rom. regibus C. k) Unam BC;
vgl. S. 46, Z. 8. 1) quam omn. de sua legat. scribit episcopis C. m) de legat,
35 suajB2. n) Ebbone B2. o) et fehlt BC. p) inquit BC. q) ob nos oder
uos, ist zweifelhaft in 51a; nos, korr. vos, £ lb. r) eel. Christi glor. C.
34: a) Cap. XXVII. Bl.G (1). 2; kein neues Kap. in B 2. (C 2). b) autem
sanctus Ansgarius post C. c) Hamab. B2. d) sedit J51a; Sed. autem
omnes C. e) Ob. ergo anno C. i) Ludouic. B2; Luthewic. C. g) Ead. vero
40 die C. h) tliaconus JB l**. i) S. (= sancti) B 2 ; sancti C. k) uiredico B 1".
1) fidelissimum BC.
1) Die entsprechenden Worte der Vita (S.Qd) sind: subsidium sui
adiutorii ministrabat. 2) 2. Tim. 4, 2: Argue, obsecra. 3) Ergdnze:
extat. 4) Vollstdndig in Hamburg. UB. I, n. 17. (L). 5) Vgl.
45 dben S. 31, Z. 8; ziim Ausdruck S. 17, Z. 15. 6) Ann. Corheienses,
ed. Jaffe, Bibliotheca I, 33: 865. Ansgarius archiepiscopus obiit.
38 M. ADAM BREMENSIS
perhibere^ sanctitati, quam cognoverat in viro Dei. Hunc^
librum ille ad fratres cenobii direxit Novae Corbeiae 2,
beatificans illos, quod talem miserint, et nobis congratulans,
quod talem suscipere meruimus pastorem.
(37). XXXV ^. Sanctus Rimbertus sedit annos XXIII*. 5
865—888. Annos eius^ et obitum decessoris sui repperimus in quo-
dam compote ° a Corbeia delate^. Ceterum Yita eius a
fratribus eiusdem^ cenobii ad nostros® data, quis fuerit et
qualiter vixerit, breviter et dilucide comprehendit. Mox,
F. i?im6. c. 11. inquit , ut electus est, a Theoderico^ Mindensi episcopo et 10
Adalgario^ abbate'^ Corbeiensi iussu cesaris Mogontiam^ duc-
tus est. Ubi'^ a clarissimo pontifice Liuberto^ consecratus '^^
eMct. c, 12. Corbeia m venit, vestemque suscepit cum professione mona-
stic a. Cui Adalgarius abba "^ germanum et aequivocum suum
concessit Adalgarium, qui postea et socius predicationis 15
et meruit*^ heres esse dignitatis. Pontificale palleumi'
suscepit a papa Mcolao^i**, ferulam pastoralem a cesare
Ludvico'', sicut in privilegiis^ dinosci potest. Quae autem
secuntur, ex^ libro Yitae eius^ decerpsimus* capitulo'^ XYI.
(38). XXXYI ^. Preterea legationis suae officium, quod ad predi- 20
. imo. c. . candum gentibus verbum Dei primitus a decessore suo susceptum
est et postmodum sibi iure successionis quasi hereditarium provenit,
impigre executus est. Ipse quidem per se, quotiens^ occupationes
aliae sinerenf, eidem legation! insistens, semper autem ^ constitutos
habens presbyteros, per quos et verbum Dei gentiles audirent et 25
solatium captivi christiani haberent, ad ecclesias inter ipsos paganos
*) XX annos A 1.
a) Hunc ille libr. C2.
35: a) Cap. XXVIII. B\. C(l). 2; Cap. XXXII. B2. (C2). b) eius fehlt
BC. c) computo BC. d) eius Bl». e) nostras J. 1. f) Theodorico B2.C2. 30
g) Adelgario i?la. h) Corbeiensi (Corbiensi C 2) abb. C. i) Moguntiam JS2;
ductus est Mogont. C. k) ubi £1. \) Al. B2; Hyberto Bl; Lutberto C.
m) consecr. Lutberto ven. Corb. C. n) abbas BC. o) heres mer. BC. p) Pal-
lium pontif . £ la. 2. C 2 ; palleum oder pallium pontif . B lb ; Palleum pontif. C 1.
q) Nichol. CI. r) Ludouic. £2; Lothewic. C 1 ; Luthewic. C 2. s) ex vita eius C. 35
t) discerpsimus B2; excerpta sunt C u) Capitulum A 1.
36: a) Cap. XXIX. Bl. C(l). 2; Cap. XXXIII. B2. (C2). b) quoties B2.
c) sineret B2. d) autem fehlt Al.
1) Vgl. JoJi. 5, 33: testimonium perhibuit veritati; 18, 37: test,
perhibeam veritati. 2) Vielmelir von Corbie a. d. Somme (Yetus 40
Corbeia). Vgl. V. Ansh Kap. 1. 6. (L). 3) Siehe die Ann. Cm--
beienses. (L). 4) J.-E. n. 2798; Curschmann n. 6. 5) In der
Urhunde Konig Armilfs Reg. imp. I^, n. 1792, Hamburg. TIB. J, n. 22,
heil^t es: AUata sunt coram nobis . . precepta . . atque Hluthuuici
regis, avi nostri. Die Vrk. Liidioigs d. D. ist verloren. 45
LIB. I, CAP. XXXIV— XXXVII. 39
longe constitutas^', quodque gravissimum erat, marinis discriminibus f. iimfe. c. 16.
adeundas. Quae^ discrimina ipse frequentius sustinens cum apo- 2. C'or. 11, 25.
stolo sepe naufragiiim pertulit, sepe etiamc alia pericula
sustinuit, spe futurae beatitudinis omnia presentis vitae <i aspera
slenienb, illudque apostolicum continua meditatioue revolvens: Bom. 8, 18.
'Non sunt condignae passiones huius temporis ad faturam gloriam,
quae revelabitur in nobis'.
XXXVII*. Qui reges Danorum suo tempore fuerint, (39).
non invenitur in Gestis eius. In Hystoria Francorum Siga-
10 frid^ cum fratre Halpdani^ regnasse leguntiir*^. Qui e t i a m J-wn. FwW. 873.
munera Ludvico® cesari miserunt, gladium videlicet capulo
ten us aureum et alia^, pacem rog antes. Et missis utrimque
ad Egdoram fluvium mediatoribus ^ pacem firmam ritu
gentis per arma iuraverunt^. Erant et alii reges Danorum
15 vel Nortmannorum ", qui piraticis excursionibus eo tempore
Gralliam vexabant, quorum precipui erant Horich^^-^, Orwig^-*,
Gotafrid'^'^, Rudolf'*^ et Inguar"^-'' tyranni.
a) constitutes C. b) que Bl. c) et B2. d) vitae iehlt CI.
37: a) Cap. XXX. Bl. C(l). 2; kein neues Kap. in B2, (C2). b) Siga-
20 fridusi?lb. c) Haldain i?la; Haldani, gedndert in Haldano, Bl^; Haldan£2.(7.
d) legitur C. e) Ludouic. B 2 ; Lothewic. C. f) al. multa C. g) Nordmanni
usw. BC stets. h) Herich Bl^; Herichus Bl^; Horig C2. i) Ordwig £ la. C 1;
OrdwiguH Bib; Orduig B2; Ordiuig C2. k) Gothafrich BU; Gothafridus JBlb;
Godafrid B2. 1) Rodulf Bl^. C; Rodulff B2; et Rodulffus et Tnguarus B 1^.
25 m) Inguar oder luguar konnte hier und S. 40 Z. 3 in B 1» gelesen werden.
1) Nach den Ann. Fitld. a. a. 0. fordevt Halbdeni frater Sigifredi
regis, es mochten Gesandle ad fluvium nomine Egidoram geschicJct
tverden; da/3 Verhandhmg und FriedensschIu/3 dort stattgefunden hdtten,
ist nachher nicht gesagt. 2) Der Schivur auf die Waff en geschah
30 nach den Annalen apud urbem Medioraatricorum. 3) Eih Horich
ist sonst in den Quelien in dieser Zeit nicht hekannt, nur Borich, der
auch (in den Ann. Xantenses a. 850^ Boric Nordinamins hei/3t. (L). Borik
ist nach W. Vogel, Die Normannen und das Frdnldsche Belch S. 246,
'^noch in den 10 er Jahren, jeden falls vor 882 gestorhen, er kann kaum
35 dieser iim 873 kriegerisch ivirkende Horich sein. Konig Horich II. von
Ddnemark ist vor 873 gestorhen. 4) Er ivird sonst nirgends genannt,
Vogel S. 281, S. 283, N. 1. lappenberg dachte an den Heriveiis Brito,
der in (Hincmars) Ann. Bertiniani 863 und 866 (S. 62. 80. 84j vor-
kommt. Auch nach Vogel im Index ist Ordwig ein nichtskandinav.
40 Name. 5) Ermordet 885, vgl. Begino 8. 123/'. (L). Vogel hezeichnet
ihn als Gottfried III, siehe besonders S. 267, N. 5. 6) Ifher Bodidf,
Sohn des Harald, vgl. (Hincmars) Ann. Bertin. a. 864. 872. 73, Ann.
Fuld. a. 873, Ann. Xantenses a. 873 (Ruodoldus). (L). Bodulf, ivenn
dieser hier gemeint ist, ist allerdings schon 873 in Friesland ge-
45 fallen; Vogel S. 24:4 ff. 7) tfber Irar Lodhroqsohn siehe Vogel
S. 410-412.
40 M. ADAM BREMENSIS
Al.
Crudelissimus omnium
fait Inguar, filius Lodparchi,
qui christianos ubique per
supplicia necavit. Scriptum ^
est in Gestis Francorum.
BC.
Scriptum est in Gestis
Francorum. Crudelissimus*
omnium fuit Inguar, filius
Lodparclii^, qui christianos 5
ubique per supplicia necavit*.
(40). XXXYIII^ Anno domni Rimberti XII. Ludvicus^
876. Pius 2^ cesar magnus, obiit. Ipse Boemanos*^, Sorabos,
Susos^ et ceteros Sclavorum populos ita perdomuit, ut
tributaries efficeret*. Nortmannos autem federibus ac*^io
bellis compresses eo mode retinuit, ut, cum Franciam totam
vastaverint®, regnum^ eius vel" minime nocuerint. Post
mortem vero imperatoris
effera barbaries laxis regnabat habenis.
Et quoniam Dani cum Nortmannis Hammaburgensi '^ eccle- is
siae pastorali^ cura subiecti sunt, preterire nequeo, quanta
mala per eos Dominus illo tempore fieri permiserit, et
quam late pagani super christianos extenderint potentiam
suam. Quae omnia lamentabiliter scripta sunt in Hysteria
Ann. Fuid. 880. FrsiYicoYum. et in"^ aliis libris. Tunc Saxonia vastata^ est a 20
* In Bl^ folgt auf necavit von anderer Hand: Et sanctum
Edmundum^ (erst Eduardura, getilgt) filius Lodbrog Inguar captivavit
et martyrizavit, quern primo virgis flagellavit, tandem capite truncate
dimisit, corpus canibus insepultum reliquit. Caput vero illius secum
detulit iu vicinam silvam, quod ill^sum nutu Dei permansit custu- 25
ditum a quodam lupo, donee a christianis repertum reportabatur
ad . . (einiges ist ahgeschnitten , nach der Passio etiva zu ergdnzen: ad
corpus suum, ubi^ debito cum honore sepeliebatur.
a) crud. Bl^. b) Lodparchi, von zweiter Hand Icorr. Lodproch, Bl^.
38: a) Cap. XXXI. Bl. C(l). 2; Cap. XXXIIII. B2. (C2). b) Ludouic. 30
B2; Luthewic, C. c) Boemenos i?l<i; Boemannos C. d) vel Bl. e) uastaue-
runt, vielleicht korr. uastauerint, Bl^. f) regno B2.C2; vastav., nunquam
regniim ^1. g) vel fehlt B2. h) Hamab. B2. i) cura pastoral! C. k) in
fehlt B2. 1) a Danis uast. est C.
1) Scriptum est iisic. stand vermutlich in A am Rande, ist in 35
a unter Adams Aufsicht richtig, in BC falsch eingereiht icorden.
2) Der Deutsche, ohenS.30, Z. II. 3) Siusli in den Ann. FuJdenses.
4) Siclie die Ann. Fiddenses 869. [871. 872]. 874. (L). Ziim Ausdruck
vgl. EinJiard, V. Karoli Kap. 15 : omnes barbaras . . nationes . . ita
perdomuit, ut eas tributarias efficeret. (K). 5) Sachlich findet sich 40
alles hier Berichtete in der Passio Edmnndi audore Abbone Floria-
censi, Migne, PL. CXXXIX, 507-520 (BHL. S. fibdf.). Aiisgeschrie-
ben, aber mit u'eiteren Sagen vermehrt, ist der Bericht der Passio bei
Matthdus Paris. 870, daraus bei deni sag. Mattli. Westmonasteriensis.
LIB. I, CAP. XXXVII. XXXVIII. 41
Danis vel Nortmannis , Brun ^ du x occis u s ^' cum a 1 i i s XII ^**w. Fuld. 880.
comit i b u s , Thi a d ri c u s ^ et Marcwar d u s *^ episcop i obtruncati.
Tunc Fresia^ depopulata [est*^], Traiectum '-^ ci vitas ex-eMa. 881.
c i s a. Sanctus ^ Rabbodus ^, urbis ^ episcopus, c e d e n s persecutioni
5 Davaniriae^^ sedem const it uit, ibique consistens anathematis
gladio paganos^ ult us est. Tunc piratae Coloniam et ehda.
Treveros* s u c cendunt '^. Aquisgrani^ palatium stabulum Schol. 7.
equis suis fecerunt. Mogontia"^ vero propter metum barba-
rorum instaurari cepit. Quid multa? Urbes cum civibus, Ann.Fuid.^%i.
10 episcopi cura toto grege^ simul obruti sunt. Ecclesiae*^
illustres cum fidelibus incensae sunt. Ludvicus^^ noster cum eMa. 88i. 882.
paganis dimicans victor extitit, et mox ^ obiit ^. Ludvicus
Franciae'' victor^ et victus'^ occubuit^. Haec tragoedico
planctu^ scripta in Annalibus cesarum nos propter mentio-
15 nem Danorum perstrinximus.
Schol. 7 (8). Aquisgrani^ palatium^*^ usque ad tempus Ottonis
per annos LXXX vastum^ permansit^^ quod destruxerat Ord-
wig^ princeps (B1^.2.C).
a) Bruno Bl; am Rande Bl^^: Dani Saxoniam vastant. b) occ. est cum
20 B2. c) Theodericus JS 1 ; Tiadricua CI; Tiadericus C2. d) Marwardus J51a;
Marquardus Bib. 2. c. e) est nur BC, fehlt Al. f) Rabodus Bla; Robodus
JSlb; Rahtbodus B2. g) Episc. urbis C2. h) Dauandrie Bl. i) in pagan.
Bl. k) incendunt Bl^.2. C; incendens iJl^; incenderunt Helm. 1) Aquas-
grani £1"; aqu. CI. m) Moguntia B2. n) rege Bl^. o) eccles. CI.
25 p) Ludouic. B2; Luthewic. imperator, statt noster, C. q) paulo post C. r) Lu-
douic. B 2 ; Luthewicus Fr, rex vict. C.
Schol. 7: a) Aquasgrani Bl^.2. b) vastatum C. c) Ordwigh Bl^.
1) Ann. Fuld. 880: Biorzuna (Birten), ubi loars maxima Frisio-
uum habitabat. 2) Maastricht, nicht Utrecht, ivie Adam meinte. (L).
30 3) Sauctus — ultus est stavrmt aus der Vita Badbodi episc. Traiecfensis
Kop. 5. 7, ;S'«S'. XV, 1, blif., ivie erstmalifj E. Dummler, OstfrdnJc. Beich
(IW,mA, N.\) hemerUe. 4) Uber trier siehe Ann. Fuld. 8S2. (L).
5) Ltidwig d. Jiingere, f am 20. Jan. 882. (L). 6) Ann. Fuld. 881 :
cum Nordmanuis dimicans nobiliter triumpbavit. 7) Das steht
35 nicht in den Ann. Fuld. iind ist audi nicht richtig; vieUeicht hat
Adam fdlschlich auf Ludiuig III. ran FranJcreich bezogen, ivas in
den Ann. Fuld. 880 ^S*. 94. 96 iiber Ludivig d. Jilng. und die Nor-
mannen berichtet ivird. Victor et victus auch uiiten II, 24 (21).
8) Ludivig III. von Frankreich, f am 5. Aug. 882. (L). 9) Vgl.
40 Begifio 883: quern nimio planctu lameutati sunt; Ann. Fuld. Contin.
Batisbon. 884: Hie patriae planctus simul et miserabile funus. (L).
Ob Adam auf diese Quellen hier Bezug nimmt, viufS zweifelliaft bltiben.
10) Die Zerstorung des Aachener Falastes meldet aufoer den Ann. Fidd.
an der oben ausgeschrichenen Stelle auch Begino 881 (S. 118^.
45 11) Diese Behauptung fund die Nachricht Beginos) ist sehr ilbertricben,
das weitere Bestchen d<s Aachener Falastes beiveisen die Urkunden
Karls in. von 887 (Reg. imp. F, n. 1789;, Arnulfs von 888 (ebda.
n. 179GJ, Z'wenicbolds von 896 (ebda. n. 1966^ und J)li. I. n. 23 von
930. (L). Weilere Zeugnisi-e aus Urkunden und G e.^chichtschreibern
50 siche bci J. H. Kessel und K. Bhoen, Beschreibung und Geschichtc der
42 M. ADAM BREMENSIS
(41). XXX Vim ^. Quid autem dicimus interim nostrum^
fecisse archiepiscopum ? Require^ in Gestis eius*^, capitulo®
F. i?m6. c. 17. XX. Ad redemptionem, inquit, captivorum cunctis pene^, quae
habebat, expensis, cum multorum^ adhuc apud paganos detentorum
miserias cemere cogereturS, etiam^ altaris vasa impendere^ non 5
dubitavit, dicens cum beato Ambrosio ^ : 'Melius est animas
Domino, quam aurum servare. Preciosa ergo^ sunt ilia
vasa, quae animas de morte redimunt'^
Nee™ incongruum videtur. quoniam de persecutione
diximus, quae tunc late " in ecclesias efferbuit, grande mira- lo
culum per merita sancti Rimberti Fresonibus ostensum
tangere. Quod scriptor Gestorum eius nescio cur preter-
ierit, sed Bovo°, CorbeiaeP abba 2, de sui temporis actis
[scribens^i] non reticuit dicens: 'Cum modernis temporibus
gravis barbarorum irruptio in omni pene regno ^ Francorum i5
immaniter debacharetur^ contigit^ etiam eos divino iudicio
884. ad quendam Frisiae* pagum devolvi. Qui in remotis ac
mari magno vicinis locis situs" Nordwidi'^ appellatur^.
Hunc^ igitur subvertere aggressi sunt. Erat^ illic eo tem-
pore venerabilis episcopus Rimbertus, cuius adhortacionibus 20
et doctrinis confortati et instructi christiani^ congressi sunt
cum^ hostibus, et prostraverunt ex eis X milia CCCLXXVII,
pluribus insuper, dum fugae^ presidium* quaerunt, in trans-
39: a) Cap. XXXII. Bl. C(l). 2; Jcein neues Eap. in B2. (C2). b) fuisse
nostrum Bl. CI; fecisse nostr B2.C2. c) requ. Bl'^.2; inquire Bl^. d) suis 25
B2. e) cap Al. f) pene fehlt Al. g) multos adhuc apud paganos deten-
tos miserabiliter cerneret C li) altaris eciam C. i) non dubit. impend. C.
k) igitur £2. 1) redimant A 1. m) Cap. XXXIII. B1.C2; Cap. XXXV. B2.
(C2); Tcein neues Rap. in A 1. CI. n) late eff. ecclesiis CI; lat. eff. in Ecclesias
C2. o) Bonno B2; Bono C2; vgl. Ill, 77 (70 Ankang) die Note zu dem gleichen 30
Namen. p) Corbeiensis abbas BC. q) scribens mir BC, fehlt Al. r) Francor.
regno BC. s) debacharet A 1 ; vgl. oben Kap. 2, N. q. t) Fresiae BC. u) sit.
est, Nordw. BC. v) Nordwich (?) Bl^; Norduich B2; Nordwide C. w) appel-
lant B2; hunc appellant J51. C. x) Quem subvertere C. y) Er. enim illic C.
z) Christ, cum host, sunt congr. C. a) cum fehlt B2. b) fuga B2. C2. .35
Icarolingischen Pfah zu Aachen. Zeitschr. d. Aachener GescJiichtsrereins
III (1881), S. 1—96; besonders S. 64—66.
1) Ambrosius De officiis ministrorum Tl, 28, ,^ 137. 138 (Migne,
PL. XVJ, 140j: fuisse commodius . ., ut animas Domino quam aurum
servareraus. Vere ilia sunt vasa pretiosa, quae redimunt animas a 40
morte. (K). Vgl. iiher die Frage Greqor J. Registrnm IV, 17; VII, 13.
2) Bovo J., Abt von Korvey von 879—890, Bovo II. von 900-916.
Wattenhach, DeutscJdands GQ. I'', 305, mid HaiicJc, KG. DeutscMands
III^-^, 297, N. 3, halten eher Bovo I. cds Bovo II. fur den Verfasser
des verlorencn Werkes. Es enthielt vielleicht eher Wundergeschichten 45
als eigentliche Zeitgeschichte. 3) Vgl. ilber da'i Ereignis Ann. Fuld.
884, 8. 101, 100 ein Brief Bimberts daruber an Lmtbert von Mainz an-
gekundigt, aber in iinseren Hss. nicht erhalten ist. 4) Ann. Fidd.
891 : Nordmanni fuge praesidium querentes . . coacti sunt in flumen
praecipitari. (K). Judith 15, 1: fugae praesidium. 50
LIB. I, CAP. XXXVIIII. XL. 43
itu fluviorum necatis\ Haec ille scripta reliquit^. Cuius 884.
rei miraculo^ usque hodie merita sancti E-imbeiti penes
Fresones^ egregia, et nomen eius singulari'^ quodam gentis
colitur desiderio, adeo ut collis, in quo sanctus oravit, dum
5 pugna fieret, perpetua cespitis viriditate notetur. Nortmanni
plagam, quam in Fresia receperunt, in totum imperium
ulturi cum regibus Sigafrido® et Gotafrido^-^ per Rhenum^
et Mosam et Scaldam^ fluvios Gralliam invadentes misera-
bili cede christianos obtruncarunt, ipsumque regem Karo-
lolum^ bello petentes ludibrio ^ nostros^ habuerunt. In An-
gliam'^ quoque miserunt unum ex sociis Halpdani^ qui
dum ab Anglis occideretur, Dani^"^ constituerunt in locum
eius°^ Gudredum". Is^ autem NordimbriamP expugnavit*.
Atque^ ex illo tempore Fresia et Anglia in ditione Da-
15 norum esse feruntur. Scriptum est in Gestis Anglorum.
XL^. Frustra in Sanctis signa et miracula quaeruntur, (42).
quae habere possunt et mali ^, quia secundum auctoritatem
sanctorum patrum ^ mains miraculum est animam, quae in
aeternum victura est, a peccato convertere, quam corpus,
20 quod denuo moriturum est, suscitare^ a morte. Ut autem
a) reliquid Al. b) miracula J. 1. c) Frisones C. d) singula! Al.
e) Sigfrido Bl^. f) Godafrido B2. g) Ren., korr. Hhen., Al. h) Carol. £ lb. 2.
0 2. i) habuerunt nostros, durch Zeichen umgestellt, Al. k) Anglia J. 1.
1) Haldani jBI. C; Haldan B2. m) clam B2; Dani in loc. ipsius Gundredum
25 constit. C. n) Gundredum BC, vgl. unten II, 25 (22). Adam diirfte beide Male
Gudred, geschrieben haben. o) Ipse C2. p) eher Nortlimbr. als Nordimbr.
A 1 ; Nordumbr. B 2 ; Northumbr. C. q) atque BC.
40: a) Cap. XXXIIII. B1.C2; Cap. XXXVI. B2. (C2); kein neues Kap. in
CI. b) a morte suscitare BC.
30 1) Sie werden von den Ann. Fuld., Contin. Hatisbonensis 882
genannt, S. 108. 2) Die Schelde ivird einmal in den Ann. Fuld. 880
erwdhnt, S. 94. 3) Aus der Contin. Batishon. der Ann. Fuld., von
der allein man beweisen kann, daft sie Adam vorlag, konnte er eine
solche Beurteitvnfj des Ereignisses niclit entnehmen; vgl. Hellmann,
35 N. ArcJiiv 34, 20 /f. 24. 4) Uber Guthred berichtet Symeon von Dur-
ham, Historia regum (Opera, ed. Th. Arnold II, 86. 92j 883, daft er zur
Begierung kam, 894 seinen Tod. Weitere, z. T. sicker sagenhafte Nacli-
richten an vielen Stellen seiner Werke, siehe den Index bei Arnold. Fine
Begierungszeit von 14 Jahren gibt ihm der anscheinend gut unterricUtctc
40 Verf. der Schrift: De primo Saxonum adveutu bei Arnold, Symeon of
Durham II, 377; ebda. S. 391. Vgl auch unien II, 25 (22); Lappenberg,
Gesch. Englands I, 328/". 5) Gregor Homiliae in evangelia, Ho-
mil. 29 (Migne, PL. LXXVI, 1216J; Nam corporalia ilia miracula . .
habere et mali possunt. Die Sentenz (mcist in einem folgenden Satz)
45 loird im Mittelalter viel zitiert. G) Gregor Libri dialog. Ill, Kap. 17 :
maius est miraculum . . peccatorem convertere quam carue mortuum
resuscitare. In isto enim resuscitatur caro iterum moritura, in illo
vero anima in aeternum victura. (K).
44 M. ADAM BREMENSIS
F.iJmft.c. 20. sciamus nee saiicto Rimberto banc gratiam defuisse, fertur
antiquorum more sanctorum quaedam fecisse miracula, frequenter
scibcet, dum iret in Sueoniam, tempestatem maris oration e sedasse
et cecum illuminasse per confirmationem, quam episcopali more
faciebat in eo. Sed et fibum regis* dicitur a demonic bberasse*. 5
Ubi multis astantibus episcopis spiritus immundus sepe^^ cla-
mabat ex ore vexati^ Rimbertum solum inter eos digne commis-
sum egisse officium, ipsum ergo^ sibi esse cruciatui. Require
in^' Yitae eius libro, capitulo^ XX. Hunc^ filium regis
Ludvici ^' Karolum '^ esse arbitramur. Qui* novissimis archi- lo
r^ffff^ss'? ^piscopi temporibus a regno deposifcus Arnolfum^S germani
sui filium, accepit successorem. Hysteria Francorum
haec^ veraciter acta commemorat in Franconford\ anno
cesaris Ludvici"' XXXIIII.
(4.1). XLI*. Erat igitur sanctus Rimbertus cum Moyse^^ 15
F Rimb c 19 .....
' iVwm.' 12, 3. vir mitissimus, cum apostolo^, qui omnium infirmitatibus
v.Riinb. c.n. compateretur ; precipuamvero cur am habuit^in elemosi-
nis^^ pauperum "^ et in redemptione captivorum. Unde quadam
eMffl. c. 18. vice, cum'^' venisset ad partes Danorum, ubi ecclesiam novellae
christianitati constructam habebat in loco, qui dicitur Sliaswig^, 20
vidit multitudinem christian oru m catena trahi captivam. Quid
multa? Duplex ibi miraculum operatus est. Nam et cate-
nam oration e^ disrupit'\ et captivos* equo suo redemit. Cap.^
Gestorum eius nota^"^ XVIII.
(44). XLII^. Et quia vastacio Nortmannorum vel Danorum 25
excedit^ omnem crudelitatem^-^, eo plus mirum videri
possit, quod sancti confessores Dei Ansgarius et Rimbertus
a) regis a dem. libera vit C. b) sepe ex ore uexati clam. C. c) ipsum-
que C=^V. Rimb. d) in libro vitae eius BC. e) cap Al', Capita B2. f) Hunc
regis L. fil. C. g) Ludouic. B2; Luthewic. C. h) Carol. Bl^. 2. C2. 1) qui 30
BC. — nouissis A 1. k) Arnulfum J31. C; Arnolphum B2. 1) Francorford Al;
Franconfort Bl; Francoford JS2. m) Ludouic. Bl^.2; Luthewic. C.
41: a) Cap. XXXV. Bl. C(l). 2; kein neues Eap. in B2. (C2). b) Mose
B2. c) habens BC. d) elemosimis J. 1. e) cum ad partes ven. C. f)_Sles-
wich£la; Slesswig^lb; Schlesuig£2. g)ore^l. h) dirupit £C i) Cap J. 1; 35
Oapitulum B; Capitulo C. k) nota fehlt C.
42: a) Cap. XXXVI. Bl. C(l). 2; Cap. XXXVII. B2. (C2). b) omnem
excedit B2. c) Al. BC; Lappenberg meinte in credulitatem bessern zu mussen.
1) NdmUch dafi Karl III. in Frankfurt hesessen geioesen sei,
Ann. Fuld. 878. Zur Suclie vgl. Ann. Xantenses 873, ed. v. iSimson 40
S. 31 /. 2) Die V. Bimhcrti a. a. 0. nimmt auf 2. Tim. 2, 24 Bezug,
Adam aher auf Hebr. 4, 15: pontificem, qui uon posset compati in-
firmitatibus nostris. (K). 3) Uber Rtinherts Sorge fur die Arnien
liandelt Kap. 14 der Vita. 4) Die Vita a a. 0. f<r>richt von einer
Gefangenen. 5) Vgl. imten III, 17 (16): Haraldus crudelitate sua 45
omnes tyrannorum excessit furores.
LIB. I, CAP. XL— XLIIII. 45
per tanta pericula maris et terrae illas gentes intrepid!
adibant vel^ predicabant, ante quarum impetum nee armati
reges aut potentes Francorum populi subsistere poterant.
Nunc autem, '^quoniam^ defecit sanctus, quoniam^ diminutae F. 2?m6. c.20.
5 sunt veritates a filiis hominum^, vix possibile credimus Ps. 11,2.
nos genus ignavum'^, quod tecto gaudet et umbra ^,
ut in tarn aspero persecutionis^^ tempore, in tarn feroci,
quae^ vix hominem vivit^-^, natione, in tam remotissima,
inquam^, ab§ nostro mundo regione, quisquam vel apostolus
10 auderet accedere, nescientes^ illud cotidie et^ nobis dici,
quod Salvator ait apostolis'': Ite in orbem universum^, 'et iv/a«/i. 28, 20.
ecce ego vobiscum^ sum omnibus diebus usque ad consum-
mationem seculi'.
XLIII^. Sunt alia^' multa, quae de^ nostro sancto co- (45).
15 piose in libro suo exarata sunt; in quibus illud memoriale*^
est, quod presbyteri animam defuncti, quia® sic in visu appa- t. A'finft. c 8.
rens supplicavit, XL dies in pane et aqua ieiunans a tormento^
absolvit. Decessor eius IIII^^ cenobia fundavit*. His- ille
quintum addidit in solitudine Buggin'-^. Ceterum omnium
20 districtam^ sollicitudinem habens Hammaburgensis cathe-
drae ^ precipuam curam^ egit, tam fratribus quam pauperi-
bus oportuna ministrans solatia.
XLIIII^. Xenodochium^^ Bremae, quod a sancto Ansgario (46).
ad sustentationem pauperum institutum est, ipse nobiliter auxit ^^^^- ^' ^^^
25 a) et BC. b) quomodo C2. c) ignauium C'l. d) temp, persecut. BC.
e) que vix hominem uincit £la; que vix hominem viuat getilgt, am Rande: qua
vix quisquam hominum vivat, £!»>; qua vix ullus homiaum vivit B2; quae vix
hominum vivit C2. f) in quam CI. g) a ^Ib. 2, h) Nesc. Al. i) et
fehlt B2. k) discipulis BC. 1) nobiscum A 1.
30 43: a) kein neues Eap. in BC. b) et alia C. c) de sancto viro cop. C.
d) memorabile B2. e) qui J5 2. C2, f) tormentis BC. g) his BC. h) Bug-
gind B2; Bukkin C. i) distinctam B2. k) egit curam C.
44: a) Cap. XXXVII. Bl. C2; Cap. XXXVIIl. B2. (C2); kein neues Kap.
in CI. b) Senodoch. Bl, korr. Zenodoch., Bl^.
35 1) Juvenal. Sat, VII, V. 105, tvo aber lecto statt tecto steht. (L).
2) Hominem vivere, ivie ein Mensch, menschenwurdig leben; ForceUini
hringt unter vivere '^) Asinum yivere dicitur, qui vitam asinalem ducit,
unter Himveis auf Boet., J)e consol. pJiilos. 4, prosa 3. 3) Matth.
28, 19: euutes ergo docete omnes gentes; Marc. 16, 15: Euntes in
40 mundum universum praedicate. 4) Vgl. oben Kap. 30 (32), S. 35/".
5) Dortliin ist zu unheJcannter Zeit der Leib des hi. Maternianus iXber-
tragen warden; Hamburg. UB. I, n. 48 fiir Kloster Bilcken: sancto
Materniano ad usus fratrum (v. J. 987; aber die Uric, ist mindestens
verunechtet, tvenn niclit ganz gefdlscht, im Anfang des 12. Jh.); ebda.
45 w. 170: approbatione . . totius congregationis . . sancti Materniani
Buccensis ecclesiae (von etwa 1140^. 6) Vgl. oben S. 35, N. 4.
46 M. ADAM BREMENSIS
V. Rirnb. c. li. ei non solum in episcopatu, sed ubicunque esset, pauperibus
alimoniam^ cum omni diligentia ministravit, nobile^ verbum
exhortacionis relinquens posteris^: 'Non^ est\ inquiens, "^tar-
dandum, ut pauperibus ^ cunctis succurramus, quia quis sit Christus
ebda. c. 15. vel quando ad nos veniat, ignoramus^. Elemosinam verbi inces- 5
santer omnibus ministravit. Ad quod opus dicta sancti
Gregorii curavit excerpere®, quae et manu sua descripsit.
Epistolae eius divers a e ad pi u res, precipua quaedam ad vir-
gines, in qua virginitatem corporis extollens ostendit multas in^
fftrfa, c. 21. mente fieri meretrices. Tandem §' morbo^^ confectus et senio, lo
quos per se non potuit, per Adalgarium adiutorem^ in Domino
^, , confortavit, quem etiam manibus reeris commendavit. Obiit^
'anno Domini DCCCLXXXVIII, indictione VI. Cuius^ de-
F. J?im6. c. 24. positio"^ est III^ idus lunii. Sepultus est"^ extra basilicam
sancti Petri ab orient e, utipserogavit. 15
(47). XLY^. Adalgarius archiepiscopus sedit^ annos XX.
889—909. Annos eius^-^ ex compoto'^ quo® supra tulimus^, vitam^ ex
ebda. c. 12. \ihro sancti Rimberti didiscimus^ cap. ^ XII. Cum sanctus
Rimbertus vestem e t prof essionem ^ susc i p e r e t mona s t ic a m,
mox additur: Ad^ quod ei solatium deputari placuit"^ insignem 20
conversatione virum, gradu diaconem", nomine Adalgarium. Hie
vir, inquiunt, venerabilis in conversationis eius imitatione simul
et successionis ° dignitate adhuc hodie superest, cum multis aliis
attestans, quod sanctus pontifex Rimbertus nihil ex occasione
curae pastoralis de monachicaP perfectione perdiderit, et reliqua. 26
€6c?a. C.21. Item cap. ^ XXI: Cum iam, inquit, senio gravaretur sanctus
Rimbertus, etiam continuus ^ ei pedum dolor accessit. Unde ^
apud gloriosissim o s reges Ludvicum^ et filios eius hoc optinuit, ut
insignis vir Adalgarius, monachus videlicet Corbeiae, in adiutorium
illi * confirmaretur, quatinus i p se infirmita te detentus in Ada 1-30
gario haberet solatium circandi'^ episcopatum, placita^ adeundi,
a) alimonia C2. b) nob. posteris verb, relinq. exhortat. C. c) non CI.
d) cunctis paup. B = V. Rimb.; cnnctis subveniamus paup. C. e) excerpi B2.
f) in fehlt C. g) Tand. igitur £la; Tand. ergo BVo; am Rande £1*: Emulator
Moisi tarn mansuetudine quam virtutum operacione. h) morbo et sen. conf. B2. 35
i) adiut.suum £1; coadiut. C. k) Ob. autem anno C. 1) cuius 5. m) dep. III.
id. lun. celebratur C. n) est ergo extra CI.
45: a) Cap. XXXVIII. JSl. C(l).2; Cap. XXXIX. B2. (C2). b) Sedit
Al. c) eius fehlt B. d) computo BC. e) de quo ^1*; quo fehlt C.
f) retulimus jB; comp, supradicto tul. C. g)VitamJ.l. h) disciraus jBC. 1) cap 40
Al; capitulo BC. k) promissionem V. Rimb.; profess. Vitae cod. 3. 1) ad J. 3.
jBI. CI. m) insign. plac. C. n) diaconum 5 2, C 2. o) succ. eius dign. B2.
p) monastica B. q) contin. ped. dolor ei B l*. 2 ; contin. dol. ped. ei, ped. iiber
der Zeile nachgetragen, Bl^. r) Inde C2. s) Ludouic. £2; Luthewic. C.
t) ei B2. u) ciirandi Bl^; circueundi B2. C. v) placida B2. 45
1) Ann. Corb, 888. 909; Adam Jidtte danach 21 Jahre Adalgars
herechnen miissen.
LIB. T, CAP. XLIV— XLVII. 47
et quando exigeretur, vel^ in expeditionem vel ad palatium cum V. Rimb.c. 21.
comitatu suo proficisc i. Impetravit etiam, ut ips e i 1 1 i in
electione successor confirmaretur et inter consUiarios regis loca-
retur, assentientibus fratribus et abbate monasterii eius, ac^ sancta
5 synodo haec omnia roborante.
XLYI*. Ferulam pastoralera suscepit ab Arnulfo rege, (48).
palleum^ a papa Stephano ^. Consecratus est autem a^
Sundroldo '^, Mogontino^ archiepiscopo 2, seditque difficili
tempore barbaricae vastationis. Nec^ tamen legationis suae
load gentes, ut in privilegiis^ videtur, studium omiserat^.
Yerum, sicut decessores sui, presbyteros ad hoc opus^ et
ipse* constitutes'^ habere curavit.
XLYII^. De hysteria Dan orum nihil amplius aut scrip- (49).
turn vidi aut ab alio visum ^ comperi; ea forte ^ causa '^
15 reor, quod Nortmanni vel Dani tunc ab Arnulfo rege gravibus contin. Rati's-
preliis usque ad internicionem deleti sunt. Bellum celitus ad- ^^^- ^^^•
ministratum*^"^. Siquidem centum^ milibus paganorum
prostratis vix unus de christian is cecidisse repertus Schol. 8.
est^ Et ita restincta est^ persecutio Nortmannorum, Do-
20 Schol. 8 (9). Gotafrid^ et Sigafrid^ reges ibi sunt^ qqcisi ^^n- F^^<i'
(B2. C; vgl. Kap. 47, S. 48, N. c). '^'"" '
a) vel iehli C = V. Rimb. b) ac hac sancta B2.
46: a) Cap. XXXIX. B1.C(1).2; Tcein neues Kap. in B2. (C2). b) pallium
B.C2. c) a Mog. archiep. L. BC. d) Liudroldo £!»; Hudraldo jBlb; Lind-
25 roldo B2.C. e) Moguntino B2. f) nee B\.C. g) omlsit BC. h) opus
constitut. et ipse C.
47: a) Cap. XL. B. 0(1). 2. b) visum — forte iehlt A 1. la. c) caus
J. 1. la. d) am Rande J51a: Dani sternuntur. e) sit B2. f) est fehlt B2.
Schol. 8: a) Gothafrid £1*; Gotafridus iJ lb. b) Sigafridus 5 lb. c) occ.
30 sunt jB2.
1) Die erhaltene FdUchung auf den Namen Stephans V. (J.-L.
f 3461 ; Curschmann n. 9) war urspriivglich auf den Namen Sergius' III.,
von dem ein echtes Frivihg zugrunde liegt, gefdlscM und ist Jceine Palliiim-
urkunde; vgl. Curschmann S. 100 /f. Die von Adam noch benutzte Urk.
35 ist verloren, so audi Brackmann GGA. 173 (1911), 508. 2) E)'z-
bischof von 889 his 891 Jimi 25. 3) Die soeben (N. 1) genannte
Fdlscliung huf den Namen Stephans V. und ihre Sdtze: Decernimus
autem usiv. kann Adam unmoglich meinen, denn sie lautete damals,
wenn sie schon vorhanden ivar (Curschmann S. 123^, auf den Namen
40 Sergius' HI. 4) Zum Wortlaut vgl. V. Rimherti Kap. 16, oben
S. 38, Z. 24: f. Die Sache wird iiber Adalgar sonst nirgends berichtet.
5) Vgl. Orosius VII, 15,7: bellum providentia Dei administratum. (K).
6) Die Ann. Fuld. an der gerade entsprechenden Stelle (S. \2\) haben
tanta milia hominum; eiivas vorher (S. 120^ per centena vel milia
45 numero mergebantur. Adams Zahl 100000 beruht also jeden falls auf
Mi/3verstdndnis aus der einen oder der anderen Angabe.
48 M. ADAM BREMENSIS
mino vindicante '^ sanguinem servorum suorum ^, qui iam
per annos LXX*^'-^ efFusus est*^. Narrat*^ haec Hystoria
Francorani.
(50). XLYIII^ Audivi autem ex ore veracissimi regis Da-
norum Suein^', cum nobis stipulantibus numeraret'' atavos 5
suos: *Post*^ cladem^, inquit, 'Nortmannicam Heiligonem*^-^
regnasse comperi, virum^ populis amabilem propter iusti-
?<?}! 890— 900. ciam et sanctitatem suam*. Successit^ illi Olaph--^, qui
veniens a Sueonia regnum optinuit Danicum ^ vi '^ et armis,
habuitque filios multos, ex quibus Chnob''-^ et Gurd' reg- 10
num^ optinuerunt^ post^ obi turn patris"*^.
(51). XLYIIII''. Anno Adalgarii YII. Hermannus^ archiepi-
895. Scopus'^ Coloniensis magnis Adalgerum^ nostrum fatigabat
iniuriis, Coloniae^ Bremam subiugare conatus ^^. Collecta
*) LX vel LXXb A 1. 1^. 15
a) iudicante ^ 1. la. b) LXX BC. Helm.; LX ALU, vel LXX von gleicJter
(A 1^) Oder jedenfalls gleichzeitiger Hand uber der Zeile nachgetragen, Al. c) hwr
folgt Schol. 8 in Bl im Text. d) narrat B !«.
48: a) Cap. XLI. B1.C2; kein neues Kap. in B2.C1. (2). b) Suen JB2;
Sueui C2. c) attavos suos mim. C. d) post Al. Bl. C. e) HelUgon. B2. 20
f) Cui successit C. g) Olaf £!»; Alaph getilgt, am Rande Olauus, BVo.
h) Henob Bl^; Ehnob Bl^.2. C. i) Gyrd Bl; Giurd B2. k) regn. post
patris sui obit, tenuerunt C. 1) tenuerunt BC.
49: a) Kapitelanfang in CI, nicht in B1.C2; Cap. XLI. B2. (C2). b) Heri-
mannus CI. c) Colon, archiep. C. d) Adalgarlum BC. e) Bremam Colon. C. 25
]) Fs. 78, 10: Ultio sanguinis servorum tuorum, qui effusus
est. (K). Apoc. 19, 2: vindicavit sanguinem servorum suorum de
manibus eius. 2) Adam hat die Zalil 70 ofter fi'ir Angabe grofierer
Zeitrdume, vgl. unten I, 60 (62). II, 33 (31) und besonders II, 44 (42). Die
Zcdd 60 in A 1 ist hdchstivahrscheiiilich ein FeJder, der nachtrdglich 30
durch Vergleichimg mit einer Hs. B oder C hericldigt wiirde. 3) Die
Olaf Trygvaeson- Saga (SS. XXIX, 386^ nennt ihn Helqi. 4) Diese
etymologisierende BemerJcitng ist ganz in Adams Art und ivold ein Zusatz
von ilim; oh Konig Scend audi solche Namenserkldrungen liebte, konnen
ivir freilich nicht ivissen. 5) Vgl. SS. XXIX, 3b6; Biereye, Beitrdge 35
1 — 17; 165/". 6) Nach herd zameist angenommener Ansicht errich-
teten die Schweden Ende des 9. Jh. durch Eroberung ein Meines Teil-
reich um Haddeby (mit der Festung: die Oldenburg) ; nach H. SchiicJc,
Studier i Ynqlingatal; Inbjudningsslcrift Upsala 1905 — 1910, S. \b\ff.,
166 — 169 hdtten die Schweden in der Tat, wie Adam sagt, ganz Ddne- 40
mark beherrscht, ndmlich sotveit die Syssel - Einteilang §ich erstreckt
(uber ganz Jutland). Aher vgl. Dahlmann, Gesch. v. Ddnemark 1, 14:1 ff.
7) vi et armis sehr oft bei Adam, sielie das JVort- und Suchregister.
8) Das ist der vielgenannte Chnuba rex Danorum bei Widukind I, 40,
der audi auf Bunensteinen vorkommt; Wimmer, De danske Rune- 45
mindesmaerker J, 48 — 72. 9) Anders unten Kap. 52 (54), S. 53, Z. 2.
Biereye S. bf. 10) Urkunden uber den Streit der 90 er Jahre des
9. III. bei Lappenberg, Hamb. UB. I, n. XXIIb — XXIVc (imAnhang),
besser bei Floft, Die Papstwahl unter den Ottonen. Urkimden n.XXtV.
XXV. XXVII. XXVIII, nicht bei Curschmann. 50
LIB. I, CAP. XLVII— XLVIIII. 49
igitur synodo* apud ^ Triburiam^, Haddone Mogontino'^ V^^~ sergUi^'ni
sidente, cassata sunt apostolicae sedis privilegia et gloriosorum
principum ^ annullata sunt precepta^, consentientibus^, ut
aiunt®, iniquis decretis Formoso papa et rege^ Arnulfo. Schol. 9.
5 Deinde facta subscriptione Adalgarius archiepiscopus in
Cauda concilii positus est. Fabula^-^ grandis de Adelino*^
et Widgero, qui disceptantes ad^ spectacula synodum traxe-
runt. Tragoedia^"^ lugubris, Widgerum nostrae partis vic-
tum et postero die mortuum. Et amplius sub Adalgero^
10 et Hogero omni tempore Bremam [dicunf^^] Coloniae suffra-
ganeam mansisse™-^. Haec'^ quoniam in eodem concilio
scripta* repperimus, verane sint an° ficta, nos in medio
relinquemus"-^.
Schol. 9 (10). Ambo ^ enim et* rex et papa miserabilem
15 vitae finem invenerunt, quia^ papa Formosus^ a successore suo "^
etiam ^ mortuul^ degradatus ® et de sepulchro eiectus ^ est. Rex^
vero Arnulfus et^ vivens a vermibus consumptus^-^ et tandem
veneno extinctus est magna Dei^ vindicta^^ (Bl^.2. C).
a) ap. Tribur. synodo C. b) Triburcam B. c) Maguntino B2. d) Con-
20 sent. A 1. la. e) ut aiunt fehlt C. f) Arnulfo rege C. g) fab. JBl*. h) Ado-
lino BC. 1) ad synodum spectac. trax. J. 1. la. k) Tragoedi^ A 1.1^. 1) Adal-
gerio J51a; Adalgario Bl^.2. C. m) dicunt nur B, fehlt A 1; die. Brem.
B2; tempore Brema Colonic facta est suffraganea C. n) Haec — relinquemus
fehlt C. o) aut Blb.2.
25 Schol. 9: a) et fehlt C. b) quia fehlt 51*. c) Form, papa C. d) et 0 2.
e) degr. est et de sepulchro eiectus C. f) Am. vero rex C. g) et fehlt C.
h) consumtus est, et tandem ven. ext. B 2 ; cons. ven. tand. C. i) Do-
mini B2.
1) Das Kleingedruckte aus J.-L. f 3537, Curschmann n. 11, wie
30 bereits Lappenberg bemerkte. 2) imperatorum — testamenta die Ur-
Icunde. Adam hatte eine weniger verfdUchte Form von J.-L. f 3587,
Curschmann S. 109 f. 8) Fabula — mansisse geht ersichtlich auf
mundliclie Tradition zurilck. 4) Die Annahme der Beniitzung der
in zivei Fassungen erhaltenen Konzilsakten (Capitular ia II, 202 ff.)
35 durch Adam hat in beiden Formen Griinde fiXr und andere gegen
sich, ist also im ganzen unwahrscheinlich. Herr Prof. Bre/3lau weist
auf die Moglichkeit der Ausstellung einer SynodalurJcunde (vgl. etwa
Wilmans, Kaiserurkunden der Provinz Westfalen I, 526j id)er die
Entscheidung des Streites zivischen Koln und Bremeyi und deren
40 Benutzung durch Adam hin. 5) Vgl. oben Kap. 22 (24), S. 28,
Z. 8/f. und N. 5. (K). 6) Das Scholion geht auf X zurilck und
riihrt sicherlich (vgl. N. \0) von Adam her. Es zeigt, da/3 dieser noch
manche geschichtliche Materialien und Kcnntnisse gehabt hat, denen ivir
im einzelnen nicht mehr nachkommen konnen. 7) Stephan VII. 8) Vgl.
45 Ann. Fuld. Contin. Ratisbon. a. 896 (S. 129^,- Stephanus . . qui ante-
cessorem suum, Formosum videlicet, . . de sepulchro eiectum et . .
depositum . . sepeliri precepit. (L). 9) Vgl. Liudprand, Antapo-
dosis I, 86. (L). 10) vindicta gebraiicht Adam sehr hdufig, vgl. das
Wort- und Sachregister.
Adam Bremensis. 4
50 M. ADAM BREMENSIS
(52). L *, Anno deinde secundo Formosus papa obiit ^, quarto
vero^ Arnulfus rex^ decessit^. Sequitur^ irruptio*^ Ungro-
rum^-^, persecutio ecclesiarum. Archiepiscopus^ noster,
valde^ senex, minus poterat vel inimicis resistere vel
agenda disponere. Quare^ ferunt^ ilium a monasterio 5
Corbiensi^ Hogerum suscepisse"^ adiutorem, cuius^ ope
fultus ac ministerio ipse emeritae senectutis ocio potiretur.
Ita omnipotens Deus*, qui aliquando iustos, ut meliores
fiant, temptari permittit, fecit etiam^ nostro^ archiepiscopo
cum temptatione proventum^i, ut posset sustinere. Nam 10
sergius' ' I ri. ^^rgiuB^ papa, qui fere per totidem annos septimus eraf
a Formoso^, calumpnias Adalgarii miseratus privilegia
Bremensis ecclesiae renovavit, et omnia, quae a Gregorio
et Nicolao^-'^, decessoribus suis, Ansgario et Rimberto con-
Schol. 10. cessa sunt, roboravit. Ad hoc* quia senectutis pondere 15
gravatus pontifex Adalgarius pastorale officium obire" non
poterat, circueundo, predicando et consecrando episcopos,
Schol. 10 (11). Stephanus ^ papa, qui sedit annos VI, Her-
mannum Coloniensem archiepiscopum et Adalgarium Hammaburgen-
sem* archiepiscopum de Bremensi contendentes ecclesia Wormaciam 20
ad synodum venire precepit, et Remensi archiepiscopo Fulconi
vice sua^ commissa causam eorum examinari mandavit (C).
50: a) Cap. XLII. B. C2; kein neues Rap. in CI. b) vero post Am. C.
c) imperator B; imp. vivens a vermibus consumptus veneno extinctus est C.
d) hier ist Kapitelanfang in CI. e) eniptio BC; vgl. oben S. 6, N. s, f) Unga- 25
rorum C2. g) Arch, vero noster C. h) senex valde C. i) quare JSl.
k) fer. ilium fehlt C. 1) Corbeiensi BC. m) suscipisse A 1 , suscepit C.
n) Cuius J. 1. B2. C. o) et B2. p) arch, nostro C. q) euentum B2. r) erat
fehlt BC. s) Nicholao CI. t) Adhaec B2. \i) implere B.
Schol. 10: a) Hamburgensem (Hammemburg.) CI. b) commissa sua, durch 30
Zeichen umgestellt, CI,
1) Adam hat wohl eine Imrze Chronik oder einen Katalog der
Kaiser und Pdpste, in dem diese mit ihren Ordnungszahlen und mehr
oder iceniger Jahreszahkn verzeichnet ivaren, gehabt ; vgl. Z. 11 f., N. 6
2ind unten III, 1. 2) Ann. Corb. 899: Arnulfus imperator obiit. 35
3) SieheAnn. Corb. 906. (L). 4) 1. Cor. 10, 13: fidelis autem Deus
est, qui non patietur vos tentari supra id, quod potestis, sed faciet
etiam cum tentatione proventum, ut possitis sustinere. (K). 5) Dafi
KJeingedrucMe ist wieder der Urk. Sergius' III. J.-L. | 3537 entnommen.
6) Adam hat die soeben (oben N. 1) vermutete Quelle hier nicht genan 40
benutzt oder sie tear schon verderbt, Sergius III. tvar der neunte Papst
nach Formosus. 7) a beato Nicolao papa et caeteris praedecessori-
bus nostris Hammaburgensi ecclesiae concessum est die Urkunde; vgl.
Curschmann an der oben S. 49, N. 2 genannten Stelle. 8) Das
Scholion riihrt nicht von Adam her, es stammt aus dem Pseudo - Liud- 45
prand Kap. 112 (Migne, PL. CXXIX, 1255^, wie bereits Lappenberg,
Hamb. UB. I, n. XXIIl bemerkte.
LIB. I, CAP. L. LI. 51
dati sunt ei adiutores a papa circumvicini quinque epi- sergfus'ill
scopi, Simundus* Halverstadensis^-^, Wigbertus Ferdensis,
Biso^ Podarburnensis^, Bernarii® duo, Mindensis^ et Osna-
burgensis^, quorum ope senex fulciretur. Ad manum sunt
5 privilegia Sergii papae utrisque^^-^ data, quibus haec ita
continentur. Mirum tamen neque satis cognitum est^ nobis,
an aliqui episcopi in gentes ordinati sint^ ab Adalgario, ut
privilegium insinuat^-*, an haec ordinatio episcoporum in-
acta^ remanserit"^ usque ad dies Adaldagi^, ut melius con-
10 fidimus, presertim^ quod vastacio barbarica vixdum pres-
byteros inter se morari consenseritP. *Nondum*i enim 6en.i5,iG.
completae sunt iniquitates Amorreorum', nee adhue \enit Ps. 101,14.
tempus miserendi' eorum. Post haec migravit archiepisco-
pus anno Domini
15 Al.
DCCCCYII, pridie^ idus
Mai
BC.
DCCCCYIIII^, VII « idus 909 (?).
Mai 5 ^^""^ '•
et sepultus est in basilica sancti Mykaelis*, quam ipse pro
dilectione magistri super tumbam eius erexit.
20 LI*. Hogerus archiepiscopus sedit annos YII. Et huius (53).
annos repperimus in libro superiori^, et quod per conten- 909—915.
a) Symundus Bl>^. b) die Sitze der Bischofe sind in Al iiber der Zeile jeweils
iiber dem Namen nachgetragen, in BC im Text. — Halberst. C2, c) Byso £1. d) Po-
darl)rJ.l; Padherburnensis 51a; Padeburn. £lb; Padarburn. C. e) Bernard!
25 B2. f) Mind, scilicet et C. g) Osnarbr Al; Hosnibrukensis Bl^; Osinbru-
gensis, korr. Osnabrug., Bl^, so B2. h) utriusque £, C 2. i) sunt B2. C2.
k) insinuant Bl^. 1) in acta C2. m) remansit A 1. n) Adalgarii B2, nach
der Hs., denn Vedel merkte am Rande den Fehler an. o) Presertim Al. p) con-
cesserit B2. q) Necdum Vulg. r) 11*^ Al. s) DCCCXCIX Septimo id. B2.
30 t) Michaelis J51a. 2. C2; Micaelis Bl^; Michahelis CI.
51 : a) Cap. XLIII B. C (1). 2.
1) Die Namen der Bischofsstddte, die in der Quelle nicht stehen, hat
sicherlich Adam selbst in A nachgetragen, A 1 giht das graphisch getreu
ivieder, die Hss. BC haben die Titel in den Text genommen. 2) Ndmlieh
35 Adalgar und den Bischofen. (L). Die Briefe an die Nachbarbischofe
sind nicht vorhanden, auch ob Adam solche wirldich selbst gesehen hat,
Jcann man bezweifeln. 3) Sallust lug. 82, 3: Nobis satis cognitum
est. (K). 4) Die Urk. sagt nur: monuimus . . episcopos, quatenus
te (et Curschm.) adiuvent et ad te convenientes ordinare episcopos.
40 5) Den 9. Mai als Todestag Adalgars haben die Nekrologien von Ham-
burg, Liineburg, Merseburg, Mollenbeck (auch das Diptychon Bremense).
Das Jahr 909 haben die Ann. Corb. (das Jahr 910 die Ann. necrol.
Fuldenses, SS. XIII, 190j. (L). Dennoch dUrfte Al wie fast stets
Adams urspriingliche Angaben enthalten, BC spdtere Berichtigung.
45 Auf den 13. Mai 908 als Todestag Adalgars fiilirt das Chron. brtve
Bremense. 6) Im computus a Corbeia delatus, oben Kap. 35 (37). (L),
4*
52 M. ADAM BREMENSIS
tionem ordinatus est a Coloniensi archiepiscopo^-^ Pal-
lium^ suscepit a papa Sergio ^-2, ferulam a Ludvico*^ rege.
Undo fuerit aut qualiter vixerit, Deo cognitum est. In-
venimus tamen scriptum in antiquioribus ecclesiae libris
uno versu [quis fuerit ^J ita^: 5
Sanctus et electus fuit Hoger septimus heros.
Sanctitati^ eius testimonium^ asserit veterum traditio, quae
narrat eum severissimum in ecclesiastica disciplina pro
consuetudine monasteria suae diocesis crebro^ circuisse.
Unde etiam cum apud Hammaburg'-* consisteret^, explora- 10
turus quid fratres agerent, nocte intempesta Ramsolan^ ad
Luc. 12, i2. vigilias properavit matutinas. 'Fidelis', inquam, *^dispen-
sator et"^ prudens^, qui et ipse vigilans pernoctavit suam-
que familiam dormire prohibens venienti sponso laetus
Is. 8, 18. occurrit dicens: *Ecee ego et pueri", quos dedit mihi Do- 15
minus^
(54). LII*. Anno^' domni Hogeri secundo Ludvicus^ Puer^
911. depositus'^, etConradus^ Francorum [dux^] in regem leva-
tus est*. In isto Ludvico'' vetus Karoli^ finitur prosapia.
Hactenus*^ etiam' Francorum tendit Historia'^. Quae ^20
deinceps dicturi sumus, in aliis et^ aliis repperimus non
mendacibus libris^. Aliqua vero recitavit nobis clarissimus
a) archiep. fehlt BC. b) pall. £1. c) Serio-41; Sergio papa C. d) Ludo-
uic. B2; rege Luthewic. C. e) quis fuerit 7iur BC, fehlt Al; vgl. S. 38, Z. 8.
f) ita fehlt B2. g) sanct. £la, h) circuisse crebro, durch Zeichen umgestellt, 25
Al. i) Hamburghum i? lb ; Hamaburg £2. k) consistent Bl^; consisterat £2.
1) Eamsola -Bl«. CI; Ramsolam Bl^.2. C2. m) et prud. fehlt B2. n) pueri
mei JS2. Vulg.
52: a) Cap. XLIIII. C(l). 2; Tcein neues Rap. in B. b) Anno secundo D.
Hogeri B2. c) Ludouic. B2; Luthewic. C. d) depos. est, et C. e) dux nur 30
BC, fehlt A 1. f) est fehlt hier C. g) Caroli Bl^. 2. 02, h) Cap. XLIIII.
hier B2. (C2). i) etiam fehlt B2. k) Quae vero deinc. B2. 1) atque al.
non mend, reper. libris C.
1) Hermann von Koln. Die erhaltenen Ann. Corb. liaben die
Notiz nicht. (L). 2) J.-L. f 3549 (Curschyiann n. 12;. Die TJr- 35
hunde (in der Form Curschmann 12^; ist edit, Curschmann S. 83/1
3) Vgl. ohen S. 38, N. 1. 4) Fiir die Existenz von Hamburg in der
2. Hdlfte des 9. Jh. ist Adam einziger, nicht ganz einwandfreier Zeuge,
dock ld/3t sich mit Bestimmtheit gegen iJm audi nidits anfiihren;
vgl audi Dehio I, 96. 5) Chron. Suevicum, universale SS. XIII, 66: 40
Ludowicus, filius Arnolfi, admodum puer, annos 12 regnavit. 6) Ebenda:
ChSnradus, filius Ch5nradi, in regnum elevatus, regnavit annos 7.
In hoc (d. h. Konrad) defecit progenies Karoli. Vgl. audi Ann. Corb.
a. 911: Hluthowicus rex obiit. Conradus rex. 7) Die Ann. Fuld.
mit der Contin. Batisbon. reidien bis 897; wenn Adam wirhlidi eine 45
Fortsetzung bis 911 gehaU hat, so hat er doch seit 891 nichts mehr
daraus zitiert; vgl, audi S. 49, N. 8 zu Sdiol. 9.
LIB. I, CAP. LI. Lll. 53
rex^ Danorum ita rogantibus^: Tost Olaph'^, inquit, 'Sueo-
num principem^, qui regnavit in Dania cum filiis suis^,
ponitur in locum eius Sigerich ^. Cumque parvo tempore*^
regnasset, eum^ Hardegon *, filius Suein^, veniens a Nort-
5 mannip. ^-^ privavit^ regno'. Tanti autem reges, immo
tyranni Danorum, utrum simul aliqui regnaverint, an alter
post alterum brevi tempore vixerit^, incertum est. Nobis
hoc scire sufficiat omnes adhuc paganos fuisse, ac in tanta
regnorum mutatione vel excursione barbarorum christiani-
10 tatem in Dania, quae a sancto Ansgario plantata est, ali-
quantulam remansisse, non totam defecisse ^. In^ diebus
illis inmanissima persecutio Saxoniam^ oppressit, cum hinc
Dani et Sclavi, inde Behemi™ et Ungri'^-'' laniarent eccle-
sias. Tunc parrochia Hammaburgensis° a Sclavis, et Bre-
15 mensis UngrorumP impetu demolita est. Interea confessor
Dei Ilogerus obiit, et sepultus est in ecclesia sancti My-
kaelis^i cum decessore suo, anno'^' Domini DCCCCXY* ^, ^J^^q^*
deposition XIII. kal. Ian. habetur. Huius^ corpus episcopi,
cum post annos C etXX" diruta senio capellula^ quaerere- 1035.
20 *) nongentesimo sexto decimo, tercio decimo kal. Ian. eius dep.
habetur. J51.
a) Dan. rex C. b) roga, auf Rasur von Hand des Schreibers, C 1 ; rogitanti-
bus 02. c) Alaph J.1; Olaf JSla. d) regnasset tempore C. e) eum fehlt
hier C. f) Siiem Al; Suenonis Bl^] Suen B2; Sueui C2. g) a Nordm.
25 (Nordmanni iisw. stets BC) uenions C. h) regno privavit B; eum regno priv. C.
i) vixerint Bl. k) Cap. XLV. B2. (C2). 1) Saxonu A 1. m) Boemi £1*. C;
Bohemi BVo.2. n) Ungari B2. C2. o) Hamab. B2. p) Ungar. C2.
q) Michaelis BC. r) Anno B. s) Decimo tertio kalend. lanuarii, eius dep.
habetur B2; Depositio eius XIII" kal. — hab. C. t) Cuius C. u) centum
30 et X C2. V) quereretur capellula jBl*; queretur cap. Bl^.
1) Vgl. oben Kap. 48 (50), S. 48, Z, 8f. 2) Vgl S. 48, N. 9.
3) Flodoard, Annales 943 (SS. Ill, 390j erivdhnt einen Setricus rex
paganus, den G. Storm, Norsk Historisk Tidsskr. Ill, 3, 365 /f. mit
Adams Sigerich gkichsetzt; dugegen WeibuU, Kritiska Undersokningnr
35 8. 19—24. 4) llin lU'dt man seit Steensirup, Damnarks Sydgraense
S. 39 — 41, allgemein filr denselben wie Adams tveiter unten genannten
Vurm oder Hardeknut Gorm. 5) Nacli demselben S. 38 ist Nort-
mannia hier die Normandie, nicht Noricegen. 6) In der V. Anskarii
Kap. 84, S. 65 spricht Ebo die Hoffhung und Zuversicht aus: quia,
40 etsi aliquando propter peccata quodammodo impeditum fuerit, quod
fnos] in illis coepimus gentibus, non tamen umquam penitus extingue-
tur. Daran klingen Adams Worte einigerma/Sen an. 7) IJber die
Ungarn in Sachsen vgl. die Ann. Corb. (906 und) 915. (L). 8) Hogers
Tod setzen die Ann. Corb. und Ann. necroloq. Fidd. (SS. XIII, 19l) in
45 917. (L). DeJiio setzt ihn aw/' 916 an, Krit. Ausf. XI, S. b9 f. Bl
Inetet diese Zahl in BeriicksicMigitng der nachtrdglichen Anderung des
Todesjahrs AdaJgars, oben S. bl. IJafi nnr B\ 916 hat, zeigt, da/3
jene Anderung nicht auf Adam zuriXckgeht.
54 M. ADAM BREMENSIS
tur, preter cruces pallei* et cervical episcopi nihil potuit
inveniri. Et credimus resurrectionem eius^ inpletam esse*^,
quod ab aliis^ traditur in David ^ et in^ lohanne euangelista
contigisse^ veraciter.
(55). LIII*. Reginwardus vix annum ^ unum sedit. Deo
cuius vita preter nomen ^ aliud "^ nihil ad manum venit.
Cum'^ autem successorem eius concilio^ apud Altheim^
interfuisse didicerim^-^, quod habitum est anno Conradi
(916). regis ^ quinto ^, quo^ Hogerus etiam noster^ decessit, medium
915. his Reginwardum^ non vixisse plenum annum °^ deprehendi, lo
nee privilegium eius uspiam reperire'^ valui. In diebus
illis grande miraculum fertur^ a posteris Bremae contigisse.
UngrosP scilicet incensis ecclesiis^i sacerdotes"" ante altaria
trucidasse '*, clerum vulgo mixtum aut impune occisos^ aut
ductos in captivitatem ^ Tunc etiam cruces a paganis is
truncatae, ludibrio habitae*. Cuius ^ signa furoris usque ad
nostram aetatem^ duraverunt. Sed Deus zelotes*, cuius ^
passio ibi derisa est^, incredulos abire non passus est
inultos ^. Nam subita et mirabilis orta tempestas a semi-
cremis ecclesiarum tectis scindulas elevavit, quas^ in faciem 20
atque ora paganorum rotans, dum fugae ^ presidium quae-
runt, aut in fluvium precipitari compulit aut in manus civium
concludi. Nee mora, prostratum gregem boni pastoris'^ occu-
a) pallii B2. C2. b) eius fehlt C2. c) esse, sicut in David C. — Dauide
B2. d) quod alias traditur B2. e) in fehlt B.C2. f) contigit C, veraciter 25
fehlt daselbst.
53: a) Cap. XLIIII. J51; Cap.XLVI. B2 ^^02;; Cap. XLV. C(l).2. b) unum
annum 51. c) nihil aliud B2. d) cum Bl>^. e) consilio B2. f) Altei
Bl^; Alten Bl^; Altheti B2; Althei C. g)didiscerimCl, was Adam wohl
geschrieben haben konnte, vgl. S. 26, Z. 6, S. 46, Z. 18; didicerint B2. h) regis, wie es 30
scheint, von zweiter, gleichzeitiger Hand uber der Zeile nachgetragen, Al. i) quo etiam
Hog. BC. k) Hog. archiepiscopus C. 1) Rein ward, oder E,eniward. Bl^; Reginuard.
B2. m) plene annum unum C. n) ualui reperire C o) narratur C. p) Unga-
ros B2; ungros CI. q) ecclesie Al. r) ante altar, trucid. sacerdotes C,
sacerdotes am Rande nachgetragen CI. s) occisum aut in capt. ductum C. 35
t) habite sunt B 1 ; sunt habite C. u) cuius BC. v) durav. etatem C.
w) cuius ibi der. est passio C. x) quasi in £1«.
1) Den er vielleicht der Vrkunde Hamburg. UB. 1, n. 102 entnahm.
2) Burchard von Worms im Decretum I, 227 (Migne PL. CXL, 614)
gibt fdlschlich ein Kapitel der Konzilsakten von Altheim mit den Unter- 40
schriften vieler sdchsischer Bischofe, dar unter des Unni. Das dilrfte
Adams Quelle sein; vgl. Waitz, Heinrich I.^, S. 30, iV. 1. 3) In den
Akten der Synode, Const. 1, 620, hei/3t es: anno ab incarnatione Domini
DCCCCXVl, . . regni autem Chonradi piissimi . . regis V, 4) Exo-
dus 20, 5. (K); 34, 14. (L). 5) loh 24, 12: Deus inultum abire non 45
patitur. (K). 6) ludith 15, 1: fugae praesidium. 7) loh. 10, 11:
Bonus pastor.
LIB. I, CAP. LII-LV. 55
bitus cito^ secutus est. Qui depositus in^ kal. Octobris^ 918?
una cum predecessoribus suis in basilica sancti Mykaelis*^
commendatus est.
LIIII^. Unni archiepiscopus sedit annosXYlII^. Annos (56).
5 eius obitumque ut supra ^ cognovi. Memoriae traditum^ 919—936.
est a fratribus, cum Reginwardus^ transisset"^, Leidradum
Bremensis chori prepositum a clero et populo electum.
Qui hoc Unni pro capellano utens ad® curiam venit. Rex
autem Conradus divino, ut creditur, spiritu^ afflatus, con-
10 tempta Leidradi^ specie parvulo Unni, quem retro stare^
conspexerat, virgam pastoralem^ optulit. Cui etiam papa
lohannes decimus, ut privilegium* indicat, palleum^ dedit.
Erat autem vir, sicut in^ electione ac transitu eius^ videri
potest, sanctissimus. Pro qua sanctitate Conrado et Hein-
15 rico°^ regibus familiaris et reverendus permansit^. Unde
et° ita versu depingitur:
Principibus notus Unni fuit, ordine nonus.
LY^. In diebus suis Ungri^ non solum nostram Saxo- (57).
niam^-^ aliasque cis Rhenum*^ provincias, verum etiam trans
20 Rhenum® Lotharingiam^-^ et Franciam demoliti sunt. Dani^
quoque Sclavos auxilio habentes primo Transalbianos Saxo-
nes, deinde cis Albim^-"^ yastantes^-^ magno Saxoniam
a) cito iehlt BC. b) in fehlt Bl; III kal. B2. C2. c) Michaelis BC.
54: a) Kap. XLV. £1; Cap. XLVII. £2. rC2>; Cap. XLVI. C(l).2. b) trad.
25 a fratr. habetur C. c) Regniwardus JSl*; Reginuardus B2; Reinvvardus C.
d) transsisset J.1. e) uenit ad curiam C. f) afflat. spiritu C. g) Leudradi
B2. h) conspex. stare C. i) pastor, fehlt B2-, obtulit pastoralem C. k) pal-
leum Oder pallium £ la. letzte.res B1^.2.C2; dedit pall. C. 1) in eius elect, ac
transitu C. m) Henrico B stets. n) fuit B2. o) et fehlt B2.
30 55: a) kein neues Kap. in BC. b) Ungari B2. c) Saxoniam, verum
circa Rhenum aliasque trans Rhen. provincias Lotharingiam JB2. d) Renum
(so CI), korr. Rhenum, A 1. e) Ren., korr. Rhen., A 1. f) Nani oder Nam jB1«.
g) Albin, vom Schreiber korr. Albim, Al. h) devastantes Bl. C; devastarunt B2.
1) So aucli die Nekrologien von Merseburg und Luneburg. Dehio I,
35 Krit. Ausf. S.bdf. nimmt als Reimvards Todestag den 1. Oktober 918
an. 2) Zivischen 916 (Kap. 52. 53; und 9"36 (S. 60, Z. 9; hdUe
Adam hei richtiger Rechnung 20 Jahre ansetzen oder sonst auf eine
Vakanz hinweisen mussen. Nach Bemerkung von A. Hofmeister hat
Adam seine Zahl tvohl errechnet, indem er von den 19 Jaliren der Ann.
40 Corb. (918—936) einJahr (filr Regimcard) abzog, ohne auf iveitere dann
entstehende Widerspriiche zu achten. 3) Vgl. Kap. 35 (37) und 51 (53).
Ann. Corb. 917. 936. (L). 4) Die Urkunde ist verloren; die erhaltene
Johanns X. (J.-L. f 3562; Curschmann n. 14) ist unecht, Curschmann
S. 65/'. 5) Vgl. Contin. Reginonis 915, SS. rer. Germ. S. 155; Ann.
45 Corb. 919. 6) Vgl die Ann. Augienses (Jaffe, Bibl. Ill, 10b) und
daraus den Contin. Reginonis 917. 926. (L). 7) Adam nennt die
Elbe stets Albia (vgl. oben S.b, Z. 12 f.), nur wo er Einliard ausschreibt,
Albis. Man konnte ivegen dieser Form auch hier eine scliriftliche
Quelle vermuten. 8) Man konnte Widukind I, 31 heranziehen (SS.
56 M. ADAM BREMENSIS
teiTore quassabant'^-^. Apud Danos eo tempore Harde-
cnudth Yiirm^-2 regnavit, crudelissimiis, inquam, vermis'^ et
christianorum populis non mediocriter infestus^. Ille chri-
stianitatem , quae in Dania fuit, prorsus delere molitus
sacerdotes Dei a finibus suis depulit, plurimos quoque ^ ille 5
per tormenta necavit.
(58). LYI^ At vero Heiiiricus^ rex* iam^ tunc ^ a puero
timens Deum et in eius misericordia totam suam habens
fiduciam, Ungros quidem multis gravibusque preliis trium-
929/30. phavit. Itemque"^ Behemos^ et Sorabos ab aliis regibus lo
domitos et ceteros Sclavorum populos uno grandi prelio ®
929. ita percussit, ut residui, qui fere^ pauci remanserant '', et
regi tributum et Deo christianitatem ^ ultro promitterent.
(59). LVII^. Deinde cum exercitu ingressus Daniam, Yurm^
934. regem^ primo impetu adeo'^ perterruit*^, ut imperata se i5
facere^^ mandaret et pacem supplex deposceret. Sic Hein-
a) quassantes B2. b) fill us Hardewigh (Hardeuich B2) Gorm
(Gorem £la) B; filius Hardewich Gwrm C. c) uernus Al. d) quoque
fehlt A 1 ; quoque ille fehlt B 2 ; ille fehlt Bl. C; oh Adam bcide Worte im Text lassen
wollte, mu/3 danach zweijelhaft bleiben, sowohl die Urhs. von A 1 tvie auch X boten 20
offenbar folgendes Bild: (.Jq^^.q 5 ciber quoque ille pafit gut zu Adams Sprachgebraueh,
siehe Wort- und Sachregister unter Ille.
56: a) Cap. XLVI. Bl; Cap. XLVIII. B2. fC2): Cap. XLVII. C2; Jcein
neues Kap. in CI. b) Henric. B. c) tarn B2. d) itemque CI; Item C2.
e) Bohemos B2. C. i) pauci fere B2; fere fehlt C. 25
57: a) Jcein neues Kap. in BC. b) Gorm Wrm Bl^; Gorm J51b; Vrom
B2; Gwrm C. c) ita B2. d) per von ziemlich gleichzeitiger Hand iiber der
Zeile nachgetragen, Al.
rer. Germ. ed. 4, ^S*. 38^, der von einem Siege des Immedhigers Begin -
hern iiher Danos multo tempore Saxoniam vastantes berichtet; die 30
Zeit des Sieges ist frcilich ganz unsicher, woglich und mit Adams
BericJit vereinbnr sind die 20 cr Jahre des 10. Jh. Vgl.auch K. A.Kelir
zu Widiikind S. 38, N. 6, dte dort angef. Literatur und Hauck III^-^.
76, N. 8.
1) Oros. VII, 37, 10: Rex Gotliorum . . Romam , . terrore quassa- 35
bat. (K). 2) Vgh oben S, 53, iV. 4. 3) Wenn Saxo Gramm. Buck IX
(ed. Holder S. 3i8^ von Gorm sagt: semper infensi erga religionem
animi usw., so Jcann das auf Adam beruhen und blo/3e AusschmiicJcung
sein. Allerdings tcei^ auch er positiv: templum in fundo Slesuicensi . .
demolitus est, ivas sonst nicJit iiberliefert ist. 4) Der Bericht der 40
Kapitel 5G und 57 ist in vielen Funkten anfechtbar; vgl. Biereye S.l9ff\
5) Der Gehrauch von iam tunc bei Adam ist sehr singular; siehe das
Wort- und Sachregister. 6) Bei Lenzen. 7) Vgl. unten II, 61 (59):
cum pauci qui remanserant. 8) Das ist zweifelhaft oder sicher uv-
richtig; Hauck III^\ 79 mit N.l. 9) Nach Widuk.I,AO kdmpftc 4.5
er rnit Konig Chnuba. 10) imperata facere sehr oft bei Sallust. (L):
vgl. lug. 62, 3; 77, 4; 46, 5; 112, 2. (K).
LIB. I, CAP. LV— LVIIII. 57
ricus victor apiid Sliaswich% quae nunc Heidiba^' dicitur ^,
regni terminos ponens ibi et marchionem statuit^ et Saxo-
num coloniam'^ habitare precepit. Haec omnia ^-^ referente
quodam® episcopo^ Danorum, prudenti viro, nos veraciter
5 ut accepimus, sic fideliter ecclesiae nostrae^' tradimus.
LYIII^ Tunc beatissimus^ archiepiscopus noster*' Unni (60).
videns ostium'^ fidei gentibus apertum® esse^, gratias Deo 935/36.
egit^ de salute paganorum, precipue vero quoniam legatio
Hammaburgensis ^ ecclesiae, pro temporis importunitate din
10 neglecta, preveniente misericordia Dei* et virtute regis
Heinrici^^-^ locum et tempus operandi accepit. Igitur nihil
asperum et grave arbitrans^ subiri*^ posse pro Christo lati-
tudinem suae diocesis per se ipsum elegit circuire. Secutus
est^ eum™ grex universus, ut aiunt™, Bremensis ecclesiae^
loboni^^ pastoris^ absentia maesti secumque et in carcerem
et in mortem ire parati"^.
LVTIIP. Postquam vero confessor Dei pervenit ad (61).
Danes, ubi tunc crudelissimum^ Worm^ diximus regnasse^,
ilium quidem pro ingenita ^ flectere nequivit saevitia; filium
20 autem^^ regis Haroldum^-^ sua dicitur^ predicatione lucratus.
Quem ita fidelem^ Christo perfecit, ut christianitatem, quam
pater eius semper odio habuit, ipse haberi publico per-
mitteret^ quam vis nondum baptismi sacramentum percepit\
a) Sleswigh£la; Slesuigh^lb; Slasuig^2. b)Heithbu£l; Hedheby
25 J? 2; Heidaba C. c) constituit Bl. d) hier beginnt C3. e) omnia a quodam
B 2. f) Dan. episc. C. g) nostrae fehlt C.
68: a) Cap. XLVII. Bl; Cap. XLIX. B2. (C2); Cap. XLVIII. C(1.3).2.
b) uenerabilis C. • c) noster arch. B; noster UMt C. d) hostium ^1. CI. 3.
e) esse apertum C. f) agit B 2 ; egit Deo C. g) Hamab. B 2. h) Heinrici fehlt BC.
30 i) se arb. B 2. k) subire BC. 1) est etiam eum C. m) eiim iit aiunt grex
univ. B; eum grex I3rem. eccl. univ. C, ut aiunt fehlt daselbst. n) past, boni C.
59 : a) kein neues Kap. in BC. b) crudelissimus Gwrm regnavit C.
c) Gorm Wrm 51"; Gorm Bl'>; Orm B2; Gwrm C. d) vero B2. e) Haral-
dum B2. f) sua est pred. C. g) Christo fidelem C. h) promitteret B2.
35 i) perceperit jB I'l. CI. 3; perceperat B2.
1) Das ist ein Irrtum Adams (vgl. audi II, 35 (34) und IV, 1),
Heidiha ( Heithahy ; at Haethum) lag sikllich der Schlei, wo heutc die
Oldenburg ist, hei dem Dorfe Haddeby. Vgl. Biereye S. 10 — 14 und
die dort verzeichnefe Liferatiir; der entgegengesetzten Mcinimg ist audi
40 Sad), Herzogtum Schleswig II, 111/f., wo viele Zeiifinissc fur Schlcswig
und Heithahy. Karten hci Biereye zu, S. 192 unci Zeitschr. f. Ethno-
logic 36 (1904), 688—690. 2) Das alles scheint ivenig glauhiviirdig.
Anders A. M. v. Liliencron 8. 18—22. 3) Actus apost' 14, 26: Et
quia aperuisset gentibus ostium fidei. (K). 4) Vgl. oben S. 32,
45 Z. 1, N. 1. 5) Un7ii vmr im Mai 935 bei Heinrich, DH. I. 39;
Hauck III^\ 81, N.2. 6) loh. 10, 11: Bonus pastor. 7) Luc.
22, 33: tecum paratus sum et in carcerem et in mortem ire. (K).
8) Vgl. obenS.M, Z.IQ: ingenito furore. 9) Harald Blaatand. (L).
58 M. ADAM BREMENSIS
935/36 Ordinatis^ itaque^' in regno Danorum per singulas eccle-
sias sacerdotibus sanctus^ Dei multitudinem credentium
commendasse fertur'' Haroldo'^. Cuius etiam fultus adiu-
torio et legato omnes Danorum insulas penetravit, euangeli-
zans ^ verb um Dei gentilibus*^ et fideles, quos invenit illuc^ 5
captivatoss, in Christo confortans.
(62). LX^. Deinde vestigia secutus magni predicatoris Ans-
garii^, mare Balticum remigans^ non sine labore pervenit'^
ad Bircam. Quo*^ iam post obitum sancti Ansgarii annis
865— 935. LXX^ ^ nemo doctorum*' ausus est^ pertingere preter solum, 10
ut legimus^, Rimbertum; ita^ persecutio nostros retinuit^.
Birca^ est oppidum Gothorum in medio Suevoniae^ posi-
tum ^, non longe ab eo templo, quod celeberrimum Sueones
liabent in cultu deorum, Ubsola^ dicto. In quo loco sinus
quidam eius freti, quod Balticum vel Barbarum dicitur, 15
ad^"^ boream vergens portum facit barbaris gentibus, quae
hoc mare diffusi" habitant, optabilem, sed valde periculo-
sum incautis et ignaris eiusmodi locorum. Bircani enim
piratarum excursionibus, quorum ibi est° magna copia^,
sepius impugnati, cum vi^ et armis nequeunt resistere, 20
callida hostes aggrediuntur arte decipere. Qui sinum maris
impacati per centum et amplius stadia latentium molibus
saxorum obstruentesi'-'^ periculosum aeque suis ac predoni-
bus iter raeandi fecerunt. Ad quam stationem^, quia^ tutis-
sima est in"" maritimis Suevoniae^ regionibus, solent omnes^ 25
Danorum* vel Nortmannorum" itemque^ Sclavorum ac^^
Semborum* naves aliique Scithiae''-^ populi pro diversis
commerciorumy necessitatibus sollempniter convenire.
a) Cap. L. B2. (C2). b) ita B2. c) multitud. cred. Haroldo sanctus
Dei commendavit C. d) Haraldo BU.2. e) gentibus Bl. i) Al; illic 30
B.Cl; illic invenit C2.3. g) captiuos JB2.
60: a) kein neues Eap. in BC. b) Anscarii Bl^. c) nauigans gravi labore
venit C d) quo Bl. e) doctor BC. f) est fehlt B2. g) Ita BC.
h) obtinuit CI. 2; obtriuit C3. i) bircha BU. k) Sueonie BC. 1) Upsala
B2. m) in BC. n) diffuse B2. o) magna est copia Bl; magna cop. est C. 35
p) obruentes B2. q) quae C2. r) in fehlt B2. s) omnes fehlt C. t) Da-
norum, Nordmannorum Sclavorum atque Semborum C. u) Nordmann. stets BC.
V) item^l. w) atque £C. x) Scythiae B2.C. y) commertiorum ^ 1.
1) Actus apost. 8, 4: evangelizantes verbum Dei; vgl. 15, 35. (K).
2) Vgl oben S. 48, N. 2. 3) F. Rimherti Kap. 20. 4) Vgl. IV, 20. 40
Schol 126. 127. (L). 5) Sallust Catil. 28, 4: quorum in ea regione
magna copia erat. (K). Unten IV, 32 (31). 6) Vgl S. 48, N. 7.
7) Kolhhnann S. 73 bemerU ivohl mit Becht, da/3 eher an natiirliche
Schdrenbildung als an kilristliche Verkelirsliindernisse zu denken ist.
Gleichfalls fiihrt er an Lucan Pharsal II, 661/".: molibus undas 45
Obstruit. 8) Fer^iZ G^eor/7. IF, 421: statio tutissima. ('Z;. 9) D. i.
Schweden, vgl unten S. 60, Z. 8.
LIB. I, CAP. LVIIII— LXII. 59
LXI^. In eo portu confessor Domini egressus insolita (63).
populos appellare cepit legatione. Quippe Sueones et Gothi 935/36.
vel, si^ ita melius dicuntur^ Nortmanni ^ propter barbari-
cae excursionis tempora, qua paucis annis multi reges
5 cruento ^ imperio"^ dominati sunt, cliristianae religionis peni-
tus obliti, haut facile poterant ad fidem persuader!. Acce-
pimus® a sepe dicto rege Danorum Suein^ tunc apud
Sueones imperitasse^ quendam Ring cum filiis Herich^ et
Emund^ ipsumque^ Ring ante se habuisse Anund^, Bern\
10 Olaph™, de quibus in Grestis sancti^ Ansgarii legitur*, et
alios °, quorum non occurrit^ vocabulum. Et credibile est
athletam Dei Unnim*i eosdem'' reges, quamvis non credi-
derint, adisse eorumque licentia verbum Dei per Sueoniam
predicasse. Meo^ autem arbitratu, sicut inutile videtur
15 eorum acta scrutari, qui non crediderunt, ita impium est
preterire salutem eorum ^, qui primum crediderunt, et per
quos crediderunt. Sueones igitur et Gothi a sancto Ans-
gario primum in fide plantati iterumque ad* paganismum"
relapsi a sancto patre Unni sunt revocati. Sufficit^ hoc
20 scire, ne, si plura dicimus, mentiri velle dicamur. 'Melius
enim^ est\ ut ait beatus leronimus'"'^, 'vera dicere rustice,
quam falsa diserte proferre^^.
LXII^. Perfecto autem legationis suae ministerio, cum (64).
tandem redire disponeret euangelista Dei, apud^ Bircam
25 aegritudine correptus, ibidem fessi^ corporis tabernaculum ®
61: a) Cap. XLVIII. jBI; Cap. LI. B2. (C2j; Cap. XLVIIII. C2; kein neues
Kap. in CI. 3. b) ita si C2.3, durch Ubergeschriebene Buchstaben a b umgestellt,
C3. c) dicantur, vom Schreiber korr. dicuatvLT, Al. d) domin. sunt imperio C.
e) Accep. autem a C. f) Suen B2. g) Eric 51a; Horich, korr. Herich, jBlb;
30 Erich C. h) Edmund L. i) Ipsumque Al. B2. k) Amund B2; Amind C2.
1) Biorn B2. C: B. et 01. C. m) Olaf Bl^. n) legitur s. Ansg. C. o) alios-
que C. p) occurrunt vocabula C. q) Unni £1«. 2. C; Vimi (ofter) BVo.
r) eodem B 1*. s) Sicut enim inutile est acta non credentium scrutari, ita im-
pium arbitramur eorum preterire salutem C. t) relapsi ad pag. C. u) pagani
35 sinum Bl^; paganissimum BVo. v) Sufficit — proferre iehlt C; C2 druckte es
eingeklammert aus B2. w) est enim B. x) leronymus B2; Hieronymus C2,
von zweiter Hand Bl^.
62: a) Cap. XLIX. £1; Cap LII. £2. CC2>,- Cap. L. C (1. 3). 2. b) aput
Bircham iJl* c) hier hort C3 auf.
40 1) Nortmanni Tcann hier schwerlich, wie sonst oft hei Adam, Nor-
iceger hedeuten, sondern nur allgemein Leute des Nordens. IV, 14: gibt
Adam die genaueste Untersclieidung der Nortmanni, Gothi und Sueones;
vielleicht war er sich, als er 7, 61 schrieb, iiber diese Volker noch nicht
so Mar. 2) VgL untcn HI, 17 (16): cruentum imperium, und die
■45 Note dazu. 3) Uber diese Konige vgl. H. Schilck, Sveriges fdi'kristna
Konungaldngd. Inhjudningsskrift . . Upsala 1910. 4) V. Anskarii
Kap. 19. 11. 26. 30. (L). 6) Epistola 18, 4 (S. Eusebii Hieron. epi-
stulae ed. J. IIdberg( Wiener Corpus bi) I, IS). (K). 6) Vgll.Pelr.
1,13: quamdiu sum in hoc taberuaculo; 1,14: velox est depositio
50 tabernaculi.
60 M. ADAM BREMENSIS
deposuit. Aiiima^ vero cum multo animarum triumpho
stipata celestis patriae capitolium semper laetatura con-
scendit. Tunc discipuli pontificis exequias eius cum fletu
et gaudio procurantes cetera quidem membra sepelierunt
in eodem^ oppido Birca*^, solum caput '^ deportantes'' Bre- 5
mam, quod decenti^ lionore condiderunt in ecclesia sancti
Petri coram altari. Obiit autem peracto boni certaminis
cursu^ in Scitia^, ut scribitur^, anno dominicae incarna-
936. tionis DCCCCXXXVI^ indictione IX, circa medium Sep-
^'^^^*'^'''' tembrem'-^. Hie est annus Ottonis^ Magni primus, lo
a transitu^ sancti Willehadi primi Bremensis™ episcopi
CXLVIII"-^
(65). LXIII'^. Eia vos episcopi, qui domi^' sedentes gloriae,
lucri, ventris et"^ somni breves delicias in prime episcopalis
officii loco ponitis! Respicite*^, inquam, istum pauperem^ seculi i5
et modicum^, immo laudabilem magnumque sacerdotemChristi.
Qui nuper^-^ tam nobili fine^ coronatus exemplum dedit poste-
ris, nulla temporum vel locorum asperitate^^-^ vestram^ pigi*!-
ciam excusari posse, cum per tanta pericula maris et terrae
feroces aquilonis populos ipse pertransiens ministerium lega- 20
tionis suae tanto impleret studio, ut in ultimis terrae fini-
bus"^ exspirans^^ animam suam poneret^ pro Christo.
a) anima JBla. b) eocl. loco vel opp- B2. c) Bircha Bl». d) capud
Al. e) report. Brem. B; Brem. report. C. i) decenti condid. honore C.
g) Scithia J51; Scythia B2.C. h) nongent. vicesimo sexto Bl. i) J.1; 25
septemtir CI. k) Otthon. B2. 1) trans, autem s. C. m) episc. Brem. B.
n) CLXVIII. C2.
63: a) kein neues Kap. in BC. b) domi fehll B2. c) et iehlt C2.
d) respicite BC. e) paup. et modicum seculi BC. f) Qui hie nuper JBl^; et
hie nuper, et getilgt Bl^. g) fini B2. h) asperitatae J. 1. i) nostram £2; 30
ob nostram oder uestram ist zweifelhaft in B 1«. k) expirans BC.
1) V. Willehadi Kap. 11, S8. II, 384: peracto — cursu. (L).
2. Tim. 4, 7: Bonum certamen certavi, cursum consummavi; vgl.
1. Tim. 6, 12. 2) Ann. Corh, 936: Et Unni archiepiscopus Hamma-
burgerisis profectus in Scithiam predicandi gratia verbum Dei ibique 35
defunctus ac sepultus est. 3) Vgl. Contin. Beginonis 986. (L).
Den Todestag hat das Neh'olog I'on Liineburg. 4) 936 ist das
148. Jahr von 789 an nur, wenn man 789 mitrechnet. 5) Uber
nuper siehe S. 1, N. 1. 6) Sallust lug. 75, 10; 89, 4: locorum
asperitate. (K). 7) Frov. 31, 10: de ultimis finibus. 8) loh. 40
10, 15; 13, 17 usw.: animam ponere. (K).
LIB. I, CAP. LXII. LXIII — LIB. II, CAP. L II. 61
LI BEE SECUNDUS.
Hie* habeas libri, lector, bene^ gesta secundi.
I*^. Adaldagus archiepiscopus sedit annos LIII'''. Iste 937— 988.
est, qui nobis, ut dicitur^-^, rem publicam restituit. Genere^
5 illustris, aetate iuvenis, decorus specie'^ morumque probi-
tate speciosior. A® choro sumptus est^ Hiltineshemensi^,
consanguineus et discipulus beati Adalwardi^ Ferdensis
episcopi, cuius tunc vita probata, fama illaesa et fides in
palatio erat cognotissima^-^. Quern ferunt^ etiam doctrina
10 et miraculis celebrem Sclavorum populos^ eo'" tempore^
predicasse, quo^^ noster Unni ad Scythas^ legatus extitit.
Eius nimirum opera et testimonio commendatusP in curia
Adaldagus* ferulam pastoralem suscepit^-^ a raagno Ottone;
palleum^" episcopale^ sumpsit a papa YII. Leone *-^, manus" 937.
15 impositionem, sicut predecessores"" eius^^', a Magontino^
presule '^. Necdum autemHammaburgensis^ cathedra habuit''
suffraganeos, quos huius Adaldagi studio recepit*.
IT*. Adaldagus itaque primo ut ingressus est^ episco-
patum, Bremam longo prius tempore potestatibus ac iudi-
20 *) LIIII. a
II: a) Hie — secimdi Al, fehlt BC; in Bl.C fcingt Jcein neues Buck an.
b) bone L.
1: a) Cap. L. 51; Cap. LI. C(l). 2; Cap.l. B2. (C2). b) ut dicitur fehlt C.
c) genere B. d) spetie A 1 ; specie decorus C. e) a C 1 . f ) est fehlt C. g) Hil-
25 dinensi Bl. h) Adalalwardus A 1 ; Adaluardi B2. i) A 1, vgl. auch III, 65 (64), An-
fang; cognitissima BV^.2. C; eher cogintissima als cognit. Bl^^. k) ferunt hinter
Sclauorum C. 1) populis BC. m) eo predic. tempore C. n) quos Al. o) Scithas
Bl^; Scytas CI. p) commendatur Al. q) a magno Ott. suscepit C; Octone
B la. r) pallium B. s) archiepiscopale BC. t) Leone septimo
30 (VII. B 2) J?. u) Manus J.1. v) precessores, von anderer, gleichzeitiger Hand
korr. predec, Al. w) sui 51«. x) Mogontino £1^. C; Mogantino Bl^; Mo-
gentino B2. y) Hamburgensis B. z) suffrag. habuit C. a) recipit B2;
accepit C2.
2: a) kein neues Kap. in BC.
35 1) Vgl. Vergil Aeneis VI, 846: Uuus qui nobis cunctando resti-
tuis rem. (L). 2) Sallust lug. 10-^,2: quorum et fides coguita. (K).
Sulp. Severus V. Martini Kap. 5: cuius tunc in Dei rebus spectata et
cognita fides habebatur. 3) Ehoas friiher, denn Adalward ist schon
am 27. Okt. 933 gestorhen. (L). 4) Wie Adaldag hei Hofe die Gunst
40 der Konigin Maihilde gewunn, erzdhlt die V. Mathildis reg'mae (altera)
Kap. 8, SS. IV, 288. (L). .Adeldag ivar in der Kanzlei Ottos I. tdtig,
vgl.Bre^lau, Urlcundenlehrel^,4:^'df., Stengel, Diplomatik der deutschen
Immnnitdtsprivilegien S. 141. 6) Im J. 937 zwischen dem 4. Februar
imd 30. Juni ; Hauck III^- *, 1005. 6) Das erhaltene Stiiclc der Ur-
*5 Jcunde (J.-L. n. 8612; Curschmann n. 15j halt Curschmann S. 84. 86
fiXr Falschung, Brackmann S. 506 fiir edit. 7) Hildibert? (f 81. Mai
937). Sein Nachfolger Friedrich wurde am 9. Juni 937 geiveiht.
8) Vgl. Sallust lug. 43, 2: Is ubi primum magistratum ingressus
est. (K).
62 M. ADAM BREMENSIS
ciaria manu compressam^ precepto^^ regis absolvi et instar
reliquarum urbium immunitate simulque^ libertate fecit
donari. Precepta regis haec continentia^ presto sunt et
alia. Mox de legatione sua, quae pro gentium salute primo
a decessoribus '^ suis recepta^ hoc sibi ordine provenit, ut, 5
quod alii in^ lacrimis seminarunt ^, ipse in gaudio meteret^,
toto, inquam, animi desiderio succensus aestuabat, quo-
modo perficeret, quod religioso pietatis formabat affectu.
Rom. 8, 28. Et "^quoniam diligentibus Deum omnia cooperantur in bo-
num"*, dedit ei Dominus ad voti successum et prosperitatem la
temporis et gratiam regis. Cuius ita usus est familiaritate,
quod a latere eius raro unquam divelleretur^-^; nunquam^
tamen aut parrochiae necessitatis defuit aut legationis suae
curam^ posthabuit. Quin immo™ victoriosi et iustissimi
Matt^. 16, 23. animum^^ regis in omnibus, 'quae Dei sunt*, paratum cer- is
nens tum° precipue studium eius^ ad conversionem paga-
norum incitare non cessavit. Quod*i etiam pro sententia
eius^' ita evenit, Deo cooperante* et piissimi regis dexte-
ram in omnibus corroborante.
III*. Otto igitur rex divino fultus auxilio, cum pri- 20
mum^^ ab insidiis fratrum suorum ereptus est, iusticiam*^
et indicium ^ populis fecit. Deinde postquam omnia ferme
regna, quae*^ post mortem Karoli ^ defecerant, suo ^ imperio
a) oppressam C. b) precepta Al. c) que fehlt Al. d) predecess. C.
e) suscepta Bl. f) in fehlt Al. g) seminaverunt B2. h) JSl. C; develle- 25
retur J.1; avelleretur £ 2 ; vgl. unten II, 24 (21), S. 82, Z. 14; //, 11 (9), S. 68, Z. 13.
i) nq. (nonq.) Al. k) necessitati parochiae C2. 1) coram B2. m) quinimmo
CI. n) regis anim. BC. o) cum ^1. 51b; tum precip. fehlt C. p) eius
fehlt Al. q) quod Bl.C. r) eius fehlt BC.
3: a) Jcein neues Kap. in Bl. C2, aber in CI; Cap. II. B2. (C2). b) quam- 30
primum B2, c) iudicium et iusticiam BC. Helm. d) qui B2. e) Carol.
£lb. 2. C2.
1) DO. J. 11 vom 30. Jiini 937 verleiht Adaldag fiir die mona-
steria seines Bistums talem libertatem et tuitionem . ., qualem cetera
per nostrum regnum monasteria noscuntur habere. DO. I. 307 vom 35
10. August 965 nimmt die Bremer Kaufleiite in Schutz, dafS sie in
omnibus tali patrocinentur tutela et potiantur iure quali ceterarum
regalium institores urbium, nemoque inibi (in Bremen) aliquam sibi
vendicet potestatem nisi prefati pontificatus archiepiscopus et quem
ipse ad hoc delegaverit. 2) Ps. 125, 5: Qui seminant in lacrimis, 40
in exultatione metent. (L). 3) Fast dieselben Worte unten
Kap. 11 (9) filr die Jahre 961 — 965; fiir diese Zeit passen sie,
nicJd fiir die ganze Zeit Adaldags; vgl. Hauck III^-^, 92, N. 6;
Beliio I, 107 — 109. Wieder dieselben Worte unten Kap. 24 (21).
4) Vgl. Marc. 16, 20: Domino cooperante et sermonem confirmante 45
sequentibus signis. 5) iudicium et iustitiam (so BC) (populo)
facere hduflg m der Vulgata; z. B. Ps. 98, 4; 2. Beg. 8, 15; 1. Bar.
18, 14 usw. (K). 6) Vgl. ludith 2, 3: Ut omnem terram suo sub-
iugaret imperio.
LIB. IT, CAP. II. III. 63
subiugaret% in Danos arma corripuit ^^ quos antea^*^ pater
eius bello compressit. Illi ^ vero bellare ^ moliti apud Heidi-
bam*^ legates Ottonis cum marchione trucidarunt®, omnem
Saxonum coloniam funditus extinguentes. Ad quam rem
5 ulciscendam rex cum exercitu^ statim^ invasit Daniam^.
Transgressusque' terminos Danorum, apud Sliaswig^ olim
positos, ferro et igne vastavit^ totam regionem usque ad
mare novissimum ^, quod Nortmannos"^ a Danis dirimit et
usque in presentem diem a victoria regis Ottinsand"-* dici-
10 tur. Cui egredienti° Haroldus^ apud Sliaswig^i occurrens
bellum intulit. In quo utrisque viriliter concertantibus^-^
Saxones victoria potiti^ sunt, Dani victi ad naves cesse-
runt^. Tandemque* condicionibus ^ ad pacem inclinatis
HaroldusP Ottoni subicitur, ef^ ab eo regnum'^ suscipiens
15 christianitatem in Dania recipere spopondit\ Nee mora
baptizatus"^ est ipse HaroldusP cum uxore"^ Gunhild^-'^ et
filio parvulo'^, quem"" rex noster a sacro fonte susceptum
a) subiugarat Bl^.2. C. b) ante C. Annul. Saxo. c) Enim vero tunc
rebellare BC; Illi vero t. reb. Ann. Saxo. d) Heidhbu B 1 ; Hedaby B 2 ; Heide-
20 bam C. e) bellarunt, von derselben oder ganz gleichzeitiger Hand korr. trucida-
runt, Al. f) excercitu hier Al, stets Bl^. g) statim fehlt C. h) am Rande
£1*: Bellum Ottonis et Danorum. i) que fehlt C2. k) Sleswich Bl-^; Sles-
wigh £lb; Sliaswigh B2. 1) totam vastav. reg. C. m) Danos a Nordmannis
CI; a Danis Nordmannos C2. n) Al. Ann. Saxo, vgl. unten IV, 1; Oddesund
26 £la; Oddesunt 51b; OttesundJ5 2; Ottinsunt C. o) regred. C. p) Haral-
dus B2. q) Slaswig B2; Sliswig CI; die iibrigen Ess. wie in N. k. r) cer-
tantibus BC; vgl. N. 5. s) potiti Danos ad naves cedere coegerunt C. t) que
fehlt C. u) regnumque ab eo C. v) spospondit 51. w) am Rande Bl^: Harol-
dus rex baptizatur IIII; baptiz. est hinter parvulo C. x) ux. sua G. C. y) Gron-
30 hild £lb; Gunild B2. z) quem filium rex C.
1) Dieser ganze Bericht iiher Ottos 1. Ddnenzug ist sagenhaft;
vgl. 0. Griind, Forscli. z. deutschen Gesch. XI, 561 — 592. Vgl. unten
II, 24, *S'.82, N.l. 2) Ohen I, 57 (59), S. 56/".; dort ist auch von dem
marchio, der colonia Saxonum und der Reichsgrenze hei Schleswig die
35 Bede, Biereye S. 88 will daJier II, 3 ebenso wie I, hi anf den Bericht
des quidam episcopus Danorum zuriickfiihren. 3) Bent. 34, 2:
usque ad raare novissimum; vgl. Joel 2, 20; Zachar. 14, 8. (K) ; usque
— dicitur fast ivorllicli (mit einer Auslassung) ebenso unten IV, 1.
4) Adam denkt an das Meer zwischen Ddnemark und Norwegen, also
40 das Kattegatt. Ber Name Odde Sand Jcommt im Lim fjord vor, zwischen
der Insel Hiyholm, und dem Festlande, daran konnte hi BC gedacht
sein; vgl. Kohlmann S. 110. Aber Adams urspriingliche Form pafSt
wohl Jcaum dazu, 5) Vgl. unfen II, 31 (29), S. 92, Z. 12 f.: in quo
viriliter utrisque certantibus. 6) Vgl. unten JZJ, 34(33): Tandem
45 seditionibus ad pacem inclinatis. 7) Die Namen der Konigin und
ihres Sohnes und vielleicht etwas iiher ihre Schicksale konnte Adam im
Liber fraternitatis Bremensis ecclesiae gefunden haben, vgl. unfen II,
28 (26) und Schol. 37 (38). Fine andere Gattin Haralds nennt ein
Runenstein, Tove die Tochter des Mistivi (des Fiirsten der Abotriten),
50 Steenstrup, Danmarks Rigeshistorie I, 360; Wimmer I, 2, 73 — 79.
(Jan. 2).
64 M. ADAM BREMENSIS
Sueinottu'^ vocavit. Eo tempore Dania cismarina, quam
ludland^ incolae appellant, in tres divisa episcopatus^
Hammaburgensi episcopatui^ subiecta est. Servantur in
Bremensi ecclesia precepta regis 2, quae signant Ottonem^
regem in sua ditione regnum Danicum tenuisse, adeo ut 5
etiam episcopatus^ ille donaverit. In privilegiis autem
^^P; Romanae sedis videri potest, quod Agapitus^ papa^ Hamma-
burgensi ecclesiae de salute gentium congratulatus omnia,
quae a decessoribus^ suis Grregorio, Nicolao^, Sergio et
ceteris Bremensi archiepiscopatui^ concessa sunt, et ipse 10
concessit Adaldag^o. Cui etiam sua vice ius ordinandi epi-
scopos tam in Daniam quam in ceteros^ septentrionis po-
pulos apostolica auctoritate concessit ^
IIII*. Igitur beatissimus pater^' noster primus^ ordi-
navit episcopos'^ in Daniam, Horitum (Haredum)® ad^is
Sliaswigs, Liafdagum ad Ripam, Reginbrondum^ ad Haru-
sam'-*. Quibus^ etiam commendavit^ illas ecclesias, quae
a) Suenotto B.C2. b) Wiudland orf^r Windland JB1«; Jutland jBI^. 2; lut-
lant C. c) archiepiscop. est subiecta C. d) regem Ottonem C. e) ille epi-
scopatug C. t) Agapetus B2. C2. g) predecessor. C. h) Mcholao CI. 20
i) episcopatui B 1^ ; concessa sunt archiep. C. k) ceteros feftlt BC. 1) am Rande
Bl^^: De tribus primis Danie episcopis.
4: a) keiti neues Kapitel in BC. b) archiepiscopus statt pater BC. c) nost.
omnium primus C. d) episc. fehlt B; in Dan. episc. C. e) horitu j| haredum
Al, Lappenberg konjizierte: Horit vel Haredum; die Vorlage (oder Urhs.) von Al 2b
wird gehabt haben: i^qS^^', Haroldum BC; Horedum Chron. breve Brem. f) a,Al.
g) Sleswicli £la; Sleswigh i?lb; Slesuicli B2; Sliaswich C. h) Reginbrundum
Bl^^.2; Regnubrandum Bl^; Reinbrandum C. i) Arusiam Bl; Arhusiam jB2;
Arhusan CI; Arliusam C2. If) quibus Bl. 1) ill. commend, eccl. C.
1) Ehenso unten IV, 1. 2) DO. I. 294 vom 2Q. Juni 965 Tcann 30
cdlein gemeint sein, ivorin Otto I. die Besitzungen der ddnischen Bischofe,
die in marca vel regno Danorum gelegen smd, von Zinszalilung an
seine Grafen und alien Eingriffen derselhen hefreit, audi iiber die JLeib-
eigenen und Kolonen der Bischofe Verfilgungen trifft. Die Echtheit
ericeist A. M. v. Liliencron, Die Beziehungen iisw. Kap. 1. 3) Die 35
vorhandene Urk. Agapets II. (J.-L. n. 3641; Curschmann n. 11) hat
fast nichts, loas Adams Angahen entsprdche, kann also nicht echt sein;
vgl. Curschmann S. 66, N. 7. 4) Diese drei Bischofe werden in den
AJcten der Synoden zii Ingelheim und Mouzon vom 7. und 13. Jan. 948,
Constit. I, 13 f., Bicheri' Historiarum II, 69, SS. rer. Germ.^ S.lSf;4.o
Flodoardi Ami., SS. Ill, 395/1 erwdhnt. Als Hareds Todestag geben
das Necrolog. Merseburgense und das Dipiychon Bremense den 21. April
an; nach dem Or do Slesvicensium, episcoporum, SS. VII, 392, ware er
24t Jahre Zan^ (948 — ^12) Bischof gewesen, urns sicherlich falsch ist. (L).
Vgl. iiber diesen Ordo F. Wigger, MeckUnburg. Jahrbb. 42, Anhang D, 45
31^'.; H.Bre/Slau, Deutsche Zeitschr. f. Geschichtswissenschaft XI, 162;
Biereye a. a. 0. S. 50/f.
LIB. II, CAP. Ill -VI. 65
trans mare sunt, in Fune*, Seland^ et Scone ^ ac in
Sueonia. Anno^ archiepiscopi factum est hoc^ XII. Et
haec quidem initia celestis misericordiae secutum est tale
incrementum, Deo cooperante \ ut ab illo tempore usque
5 in hodiernum diem ecclesiae Danorum multiplici borealium
gentium fructu redundare videantur^
Y^ Ferunt^^ etiam ipso tempore fortissimum Ottonem**
regem universes populos'^ Sclavorum imperio^ subiecisse.
Quos^ pater eius uno grandi bello^ domuerat^, ipse* tanta
10 virtute deinceps constrinxit, ut tributum et christianitatem
pro vita simul et patria libenter offerrent victori, baptizatus-
que^ est totus gentilium populus^, ecclesiae^ in Sclavania^
tunc primum constructae^ De'^ quibus rebus circa finem',
ut^ gestae sunt, oportunius^ aliquid sumus dicturi.
15 Yl\ Invenimus^ adhuc in scriniis ecclesiae nostrae (5).
Coloniensem archiepiscopum, qui tunc claruit, Brunonem *,
postquam Hammaburg nostram vidit^ habere suffraganeos,
veterem^ de Brema instaurasse^ querelam^/, sperans se
quae voluit eo facilius adepturum, quod^ regis erat con-
aofrater** Ottonis. Sed dum frustra laborasset^.^ omnibus
modis, nee papae consilium^ nec^ dicitur fratris meruisse
*) ipse Otto tauto deinceps Dei adiutorio B; ipse Otto dein-
ceps tanta Dei adiutorio potentia C.
'**) filius BC.
25 a) Fionia B; Fiune 01; Fiane C2. b) Selandia Bl. c) Scania JSl:
bcane B2. d) Hoc fact, est anno archiep. XII'>. C. e) videntur B2.
5: a) Cap. LI. £1.02; Cap. III. B2.(C2); kein neues Kap. in CI. b) Quo
etiam tempore fortissimus rex Otto O. c) regem Otton. B; vgl. C in N.h.
d) bclav. pop. BC. e) suo imperio B; suo subiecit (subiicit 02) imp. O. f) Ouos-
30 que £la; quosque £1^.2; Et quos O. g) praelio B2. h) Baptizatusque B:
sicque baptizatur gentil. pop. universus 0. i) Eccles. B; et eccles. O. k) Slauon.
B2. Ann. Saxo; tunc prim, in Sclav. O. 1) sunt constr. O. m) de 52 O
n) gestae ut sunt 0 2. o) oport. sumus aliq. dicturi B2; oport. aliq. dicemus C.
oc n 1 .^- .^^ ein neues Kapitel in A 1. CI; nicht in B.C2. b) Igitur post hec
35 Ooloniensis archiepiscopus Bruno videns iam Hammaburg nostram divina opitu-
lante gratia suffragan, habere, veterem de Brema, sicut in scriniis eccles. nostre
invenimus, mstauravit querelam 0. c) videt B2. d) vet. instaur. de Brema
querel. B. e) quQrelam Al. f) qu. reg. erat filius Ott. B2; qu. erat regis
films Ott. Bl ; qu. filius erat Ott. regis O. g) omn. modis laborasset O. h) con-
40 cuium^lb. 02. 1) nee patris dicitur mer. auxil. B; nee pat r is meruit habere
1) Vgl S. 62, JSf. 4. 2) I, 56 (58), S. 56, ZAlf. 3) Ndmlich
am Ende der Bt'zdhhmg von den Taten Adaldags, unten 11. 26 (24) ;
vQl. auch II, 20 (17), 8. 75. 4) Erzh. von Koln 953-965. (L). In
*5 BC ist anscheinend Ottos Bruder Bruno von Koln mit seinem Sohne
Wilhelm von Mainz verwechselt. Nach HaucJc III 3- *, 93 mit N, 4
hdtte schon Wicfrid, Brunos Vm-gdnger, die Sache mit Hamburg-
Bremen anhdmgig gemacht. 5) Vgl. Vergil. Georg. I, 378: veterem
ranae cecinere querellam. (K). 6) loh 9,' 29: frustrA laboravi; ebda.
50 39, 16: frustra laboravit. (K).
Adam Bremensls. 5
Q6 M. ADAM BREMENSIS
auxilium. Ita vir nobilis idemque'* sapiens auctoritate
pontificis Adaldagi facile superatus in gratiam^ nostrae
ecclesiae^, ut scribitur \ cum satisfactione^ redivit"^, predi-
cans Hammaburgensem ecclesiam, quae in tanto gentilium
periculo constituta sit, non debere laedi^ ab aliquo, verum 5
dignam esse, quae omni consolationis amore foveatur et
celebretur ab omnibus ubique ecclesiis. Adhuc posteris in
memoria est quendam Erp^, diaconem pontificis Adaldagi 2,
quia fideliter ei astiterit in prefata contentione, Ferdensi
ab rege^ episcopatu donatum. Simula et alios fratrum, 10
qui in predicatione Danorum et Sclavorum cum archiepi-
scopo studiosi fuerunt, pro labore suo maioribus asserunt
cathedris intronizatos^.
(6). YII*. Nempe studium patris Adaldagi totum^ fuit in
conversione gentium, in exaltacione ecclesiarum, in salute^ i5
animarum, pro cuius rei magisterio'^ meruit vir dilectus®
Deo et hominibus*, ut omnibus^ in veneratione® haberetur,
etiam inimicis.
(7). YIII^ Post haec^ cum rex victoriosissimus Otto ad
liberandum^ sedem apostolicam vocaretur^ in Italiam^ con- 20
silium fertur^ habuisse'\ quem post se vicarium potestatis
ad faciendam iusticiam relinqueret^ in his partibus, quae
barbaris confines sunt terminis. Nonduni enim post tem-
pera Karoli^ propter veteres illius gentis seditiones Saxo-
nia ducem accepit nisi cesarem. Qua necessitate rex per- 25
suasus^ Hermanno primum tutelae vicem in Saxonia com-
misit. De quo viro et progenie viri, quoniam tam Bre-
a) atque C. b) nostre grat. eccles. C; nostre eccl. fehlt B2. c) eccles.
cum digna satisf. C d) rediit BC. e) lecti ^1*. f) Erponem (Exponem
£lb) dyaconem Bl; quendam Archidiaconum pontificis B2; Erp diaconum C2. 30
g) simul B2. C. h) intronixatos Bl^; intron. et de studio Adaldagi ad predi-
cationem gentium et origine ducum norma jBI. CI; et de stud. — norma in
Klammern C2.
7: a) Cap. LII. Bl. C(l). 2; kein neues Kap. in B2. (C2). b) totum in
convers. fuit gent. C. c) salutem B2. d) ministerio B2. e) Deo et homin. 35
dilectus C; dil. Deo, ut hominibus in vener. B2. f) ab omnibus Bl.
8: a) Cap. LIII. Bl. C(l).2; Cap. IIH. B2. (C2). b) hec veto cum C.
c) liberandam C. d) vocaretur — habuisse fehlt A 1. e) Ytal. CI. f) consil.
habuit C. g) reliquerunt Al. h) Carol. B 1^.2.0 2.
1) In einer verlorenen Urkunde. 2) Vgl. Tliietmar III, 6 (4): 40
Erp, prepositus Bremensis, intercessione Aetheldagi archipresulis
ordinatur (praesul Verdensis). (L). 3) Von Otto II. i. J. 976 nacli
Thietmar a. a. 0. (L). Vgl Uhlirz, Otto IL, S. 73 (N. B) und S. 62.
4) Eccli. 45, 1: Dilectus Deo et hominibus. 5) Vgl. ohen S. 2, Z. 3:
Hac ego necessitate persuasus. 45
LIB. II, CAP. VI-X. 67
mensi ecclesiae quam aliis magno excidio* surrexisse viden-
tur^-^, altius ordiri necessarium duxi.
Vim*. Yir iste^ pauperibus ortus natalibus primo, ut (8).
aiunt, septem mansis totidemque manentibus ex hereditate
5 parentum fuit contentus. Deinde, quod^ erat acris ingenii^
decorisque ^ formae, cum*^ pro merito fidei et humilitatis,
quam dominis et paribus® exhibuit, facile* notus^ in pa-
latio^ ad familiaritatem pervenit^^ ipsius regis. Qui com-
perta iuvenis industria suscepit eum in numero ministrorum,
10 deinde^ nutricium precepit esse filiorum; mox etiam succe-
dentibus prosperis ^ commisit ei vices prefectorum'^-^. In
quibus officiis strennue administratis dicitur manentes suos
pro furto in iudicium^ delates data sententia simul omnes
dampnasse ™ ad mortem. Cuius novitate '^ facinoris et tunc
15 carus^ in populo et clarissimus deinceps factus est in pa-
latio. Postquam vero ducatum Saxoniae^ meruit, iudicio
et iusticia^ gubernavit provinciam, et in defensione eccle-
siarumi' sanctarum^ studiosus^ permansit^ usque in finem.
Nam et Bremensi ecclesiae ac matri Hammaburg fidelis
20 extitit ac^ devotus, multa bona faciens in fratres ^^ et in
omnes Saxoniae congregationes.
X*. Igitur tali viro piissimus rex et archiepiscopus (9).
noster vices ^ suas in hac regione commendantes in Italiam^"
discesserunt*^. Ubi rex habito® concilio^ episcoporum lo- ^^1-
25 a) surrexisse vid. excidio C. b) videtur BC verderbt, vgl. N. 1.
9: a) Cap. LIIII. B1.C2\ kein neues Kap. in 5 2. 01. (2). b) quia CI.
c) que fehlt A 1; decore forme Ann. Saxo. d) turn £!»(?). Ann. Saxo. e) pa-
tribus C2. f) notus esset in BC. g) curia C. h) ips. regis pervenit C.
i) Deinde Al. k) prefecture C. 1) in iud. lehlt Al, steht Ann. Saxo; in
30 iudicio Helm. m) ad mort. dampn. C. n) clarus B2; charus (7 2. o) mer.
Saxonie C. p) sanct. eccles. BC. q) studiose B. r) usque in fin. per-
mansit C. s) et B2.
10: a) Cap.LV. £1. C(l).2; Cap.V. £2. rC2;. b) vires C 2. c) Ytal.
jBla. CI. d) disscess. J. 1 ; decesserunt B2. e) episc. hab. concil. C. f) con-
35 silio 51b. 2.
1) Hermanns Nachkommen im 11. Jh., Bernhard IL, Ordulf und
Magnus sind hier gemeint, nicht Hermann selbst. 2) Der sagenlmfte
CharaJcter des Folgenden ist allgemein anerkannt; vgl. z, B. Kopke-
Dummlerj Otto L, Exlcurs III, S. 570—576. 3) Sallust lug. 6, 4:
40 lugurtha, ut erat . . acui ingenio. Ebenso unten 111,2, (L). 4) Sail.
Jm^. 63, 4: facile notus. (K). 5) 6^en. 40, 23: succedentibus prospe-
ris. (K). 6) Praefectus ist gleich comes, Graf; vgl M. Tangl, MIOG.
XX, 204/". 7) Ahnlich unten II, 35 (33): Cuius novitate miraculi;
IV, 40 (39): Cuius rei novitate pervestiganda. 8} Vgl. oben S. 62,
45 N. 5. 9) Vgl. unten III, 66 (65): in defensione sanctarum eccle-
siarum ; so hat hier BC; der Text von A 1 darf aber nicht gedndert
werden, weil Ann. Saxo und Helm, ihn ebenso bieten. 10) Die Kano-
niker in Hamburg und Bremen.
5*
68 M. ADAM BREMENSIS
hannem papam, cui Octaviano^ cognomentum^ erat, mul-
tis^ acciisatum criminibus depoiii^ fecit, quamvis absentem
— nam fuga iudicium subterfugerat® — , et in locum eius
F^r P^'^^^"^^*^ Leonem ordinari^. A quo^ ipse mox coronatns
■ imperator et augustus a populo Romano consalutatus est, 5
anno^ regni^ XXYIII ^, post coronatum Romae Karulum^
CLIII*.
(9). XI^. Eo^ tempore imperator cum filio^ quinquennium *=.®
in Italia'* commoratus filios'^ Beringarii^ debellavit Romam-
que pristinae ^ reddidit libertati. His diebus annisque toti- lo
dem noster archiepiscopus, apud quem summa consiliorum*^
pendebat^, in regno ^ Italia e** conversatus est; non^' sponte,
inquam, sed quod' a regum latere divelli ^^ non potuit.
Ingens^ lucrum de peregrinatione sua Bremensi ecclesiae
paravit. Tunc enim collegisse traditur patrocinia sancto- is
rum^^, quibus nunc et in aevum triumphat* hoc nostrum
episcopium. Fertur"" eius populus non ferens diuturnam"
boni pastoris ^^ absentiam nuntiis et litteris metum ingerenti-
bus tandem effecisse, ut suum gregem visere° dignaretur.
a) Octauianus Bl. C. b) nomen C. c) multis fehlt 0 2, d) fecit 20
deponi C. e) declinaverat B. f) promptum Bl. C; promtum B2. Alb. Stad.
g) ordinari precepit C. h) Anno 41.1a. B1^.2.C2. i) regni sui C. k) Karo-
lum jBla. CI; Carolum £ lb. 2. (7 2; Karol. Rome C.
11: a) Cap. LVI. B1.C2; kein neues Kap. in B 2. 01. (2). b) Eodem B2.
c) in Ytal. (It. C2) per quinquenn. C. d) Ytal. J51a. CI. e) Berengarii B. C2. 25
f) conciliorum C 2. g) regna A 1. !». h) Non Al. B 1^. 2, C; vgl. N. k. i) quod —
quasi (S. 69, Z. 2) lautet so in G: quod a regum latere divelli non poterat, unde
magnum ecclesie sue lucrum paravit. Tunc eciam sanctorum, quibus nunc et in
evum hoc triumphat episcopium, patrocinia collegisse traditur. Populus itaque
boni pastoris diuturnam graviter ferens absentiam nunciis et litteris metum 30
ingerentibus tandem, ut suum reviseret gregem, sollicitare curavit. Cui eciam
demum in patriam venienti totus simul populus, et extranei cum ipsis, itinere
tridui occursantes et pre gaudio flentes, quasi ... k) ingens Al. Bl^; die in
N. h. k mitgeteilte Satzteilung der Hss. ergibt einen abweicJienden, von Adam wohl
nicht beabsichtigten Sinn. 1) hoc triumph, episcopium C. m) Fertur quia 35
populus eius non B. n) diuternam A 1. 1*. o) revisere B; vgl. C in N. i.
1) protus ist gleich protoscriniarius. (L). 2) Otto I. ist he-
kanntlich von Pax)st loliann XII. am 2. Fehriiar 962 ziim Kaiser
gekront, dieser ist dann abgesetzt imd der Protoscriniar Leo (Papst
Leo VIII.) am 6. Bez. 963 an seiner Stelle zum Papst qewdhlt ivorden. 40
(L). 3) Vielmehr im 26. JaJire. (L). 4) Im 162. Jahre. (L).
5) Otto II. ist erst auf dem dritten Zuge im Oktober 967 fiach Italien
gekommen. (L). 6) Drei Jahre und vier Monate, von August 961
his Januar 965. (L). 7) Adalbert, Wido und Cono. 8) Sielie
das Wort- und Sachregister unter pristinus. 9) Vgl. DO. I. 248 45
vom 6. Okt. 962 : consultu atque interventu . . venerabilis archiepi-
scopi Adeldac summique regnorum nostrorum consiliarii ; DO. I. 274
vom 8. Jan. 965: Adaldag venerabilis archiepiscopus et . . nostri
dilectissimi consiliarii. (L). 10) Vgl. oben S. 62, Z. 12; unten
S.82, Z.14t. 11) tJber Meliquien, die damals nacli Sachsen gekommen 50
sind, vgl. Dummler, OUo L S. 331. 343. 347. 354. 357. 12) loh. 10, 11 :
Bonus pastor. (K).
LIB. II, CAP. X— XII. 69
Cui etiam venienti perhibent suos et extraneos itinere
tridui occurrisse, pre gaudio flentes, et quasi* alteri lo-
hanni^*^ clamabant dicentes: 'Benedictus qui venit in wo- MaUk. 21,0.
mine Domini'.
5 XII*. Re versus ergo in^ patriam archiepiscopus, sicut*' (10).
'audivimus et cognovimus et patres nostri narraverunt no- ps. 77, 3.
bis'*^, duxit in comitatu suo Benedictum papam ordinatum, 965.
sed tunc^ ab Ottone® depositum. Quem® ille in Hamma-
burg custodiae mandari^ precepit, archiepiscopus vero
lomagno^ cum honore detinuit^ usque ad obitum eius. Nam
vir sanctus litteratusque ^ fuisse^ dicitur, et^ qui dignus
apostolicae^ sedi videretur™, a populo Romano nisi quod
per tumultum electus"^ est, expulso eo, quem ordinari ius-
sit° imperator. Igitur apud nos in sancta conversatione ^
15 vivens ^ aliosque sancte vivere docens, cum iam Romanis
poscentibus ^ ab cesare restitui deberet^, apud Hammaburg
in pace quievit. Transitus** eius IIII. nonas lulii contigisse Jw/. 4.
describitur^ [Propositus^ illius temporis Bremae claruit
Eilhardus, vir spontanea paupertate clarus, et custos^ re-
20 gulae canonicae. Tuncque* scolas ecclesiae nostrae" floren-
tissimo studio rexit Tiadhelmus'', qui^ erat ex discipulis
magni Octrici Magdeburgensis^-"^].
a) vgl. S. 68, N.i. b) lohanni ausgeschrieben Al.l<^. C, also hat Adam
80 geschrieben; ihu JSl*; Christo BV>.2.
25 12: a) Cap. LVII. J51. C2; Cap. VI. 52. /"C 2;,- kein neues Kap. in CI.
b) archiep. in patr. C. e) sicut — nobis fehlt G. d) item B; tunc fehlt C.
e) Ott. imperatore dep. C. — quem B2. C. f) mancipari C. g) cum magno hon. B 2.
h) detin. eum usque Bl; usque ad obit, eius detinuit C. i) dicitur fuisse B2.
Is) qui et C. 1) apostolica sede B2. (72. m) videtur B2. n) est electus
30 JBl. o) preceperat C. p) debuisset C. q) Cuius trans. IIII* (III.C?2).C.
r) das eingeklammerte nur BC, fehlt J.1. Quo in tempore Bremae claruit Eilh.
vir spont. paup. clarus, ecclesie propositus C. s) reg. canon, custos C. t) Tunc
et C. u) nostre B, feldt C. v) Tyadh. B. w) qui fuerat magni Octr,
Magdaburg. discipulus C. x) Magidburgensis B 1».
35 1) Es mu/3te hei/3en: lesu. Matth. 21, 9, vgl Ps. 117, 26; Marc.
11,10; (Luc.l9/SS). Es liegt wohl ein Geddchtnisfeliler Adams vor;
anders Kohlmann S. 75. 2) Vgl Dilmmler, Otto I. S. 362, N. 2.
3) Tob. 14, 17: in sancta conversatione. (K). 4) Vgl Thietmar ed.
Kurze II, 28; IF, 18; 62; VII, 28. 5) Dilmmler, Otto 1. S. 383
40 imd N. 2 dertM an die Wahl d. J. 965 und zieht die von Adam allein
uberlieferte Nachricht in Zweifel, weil Benedikt schwerlich sclion 965
gestorben ist (vgl ehda. S. 379 N. 2). Der Wunsch der Homer konnte
vielleicht audi nach dem Tode lohanns XIII. i. J. 972 ausgesprochen
loorden sein, vgl Dilmmler S. 506. tjber Fapstwahlen jener Jahre vgl.
45 SS. XXXI, 213 mit Holder- Egg ers Noten 5 und 7 und Archiv IX,
623/". 6) Zum gleichen Tage nennen ihn die Nekrologien von Weifien-
burg, Magdeburg und das Diptychon Bremense. 7) Als envdhlter
Erzbischof von Magdeburg starb er 981. Vgl iiber ihn Thietmar von
Merseburg und Richer. (L) ; dazu Uhlirz, Gesch. des Erzbistums Magde-
50 bwrg S. 82/7'.
70
M. ADAM BREMENSIS
(11). XIII ^. Archiepiscopus autem reliquias^ sanctorum mar-
tyrum, quas ab urbe Roma portavit^, magna per parrochias
suas diligentia distribuit^. Antecessores*^ sui Deo servien-
tium animarum quinque cenobia fundasse dicti sunt ^-2. His^
ille YI. addidit apud Hesilingun^-^, ubi nobilissima virgo^5
Christi Wendilgart^-* et pater eius Haldo^*^ nomine, totum^
Deo et sancto Vito™ martyri patrimonium suum offerens,
magnam^ virginum turmam congregavit. Septimam con-
gregationem "^ in Frisia Ripesholt^-^ fecit sanctorum virorum
de predio et oblatione quarundam fidelium* matronarum, lo
ReingerdP et Wendilae*^, ubi reliquias
^1.
sancti locavit Mauritii"^, et
alia alibi.
BC.
sanctorum locavit. Haesunt^
reliquiae sanctorum, quas'^ do-
minus Adaldagus ab Ytalia^
porta vit'; corpora* Quiriaci
et Cesarii, item^^ Yictoris et
Coronae, Felicis et Felici-
ani'^, Cosmae et Damiani^.
15
^) nobilium BC.
20
13: a) Cap. LVIII. £1. 0(1). 2; kein neues Kap. in B2. (C2). b) sanc-
torum mart, reliquias C. c) deportavit O. d) Nam antecess. C. e) funda-
ruut C. f) hiis CI. g) Basilingun ^l*; Basili . . von erster Hand, Baschugum
von zweiter Hand, Bl^; Basilingim B2; Heslinge C. h) Christi virgo C. i) Wendil-
gard B 1. C; Vendilgarth B2. k) Habdo J5; Haddo C. 1) tot. patrim. suum 25
offerens Deo et sancto mart. Vito magnam C. m) viro B, martyri fehlt daselbst.
n) in Fresia congregacionem fecit BC. o) Ripesh. fehlt BC. p) Reingerb
J51a.2; Reimgerb Bl^. q) Wendele C2. r) quas ab Ytal. archiepiscopus
deportavit C. s) Italia B2.C 2. t) corp. videlicet Quir. C. n) item feMt C.
V) Feliciane B. 30
1) Adam sagt nicht etiva: ad Bnccensem ecclesiam transtulit.
Vgl. unten N. 9. 2) I 48 (45), .S'. 45. 3) Vql Albert von
Stade z. J. 1136, 8^. XVI, 323; Thietmar II, 42 (26). (L). 4) Thiet-
mar a. a. 0.: geminae venerabiles matronae, quibus unum erat voca-
bulum Winnilgerd dictum. 5) qiiidara comes, Hed nomine Thiet- 35
mar, der ilin aber nicht als Vater einer der ersten Leiterinnen hezeichnet.
6) Siehe DO. II. 302 vom 9. Jan. 983. (L). Dm-t sind aiich genannt
duae sorores, una Reingerd vocata, altera Uuendila. 7) J'-L-
n. 14645 vom 15. Mai 1182 ist ausgestellt: ecclesiae sancti Mauricii
de Ripesholt. 8) Vgl unten III, 45 (44) den Zusatz in BC: Haec 40
sunt munera tisw. 9) Die in zivei Fassungen ilberlieferte Urkunde
Adaldags, Hamburg. UB. I, n. 48, nach deren zweiter Fassung alle
diese Heiligen nach Kloster Bilcken ilbertragen sein soUen, ist off'enbar
falsch und in zweiter Fassung ivohl mit Hilfe dieser Adamstelle verun-
echtet. Vql. oben N. 1 imd unten II, 33 (31) ilber die Versetzung der i5
Kirchenschdtze nach Biicken. Uber den in der Urkunde noch ge-
nannfen hi. Secundus vgl. unten Schol. 74 (75).
LIB. II, CAP. XIII— XVI. 71
XIIII*. Cumque sanctus pontifex omnium ecclesiarum (12).
suarum paternam, ut apparet^, sollicitudinem^ gereret,
xenodochii Bremensis'^ dicitur magnam habuisse curam.
Quod ipse^ multo maioribus auxit reditibus^ quam ante-
6 cessores eius, adeo ut preter hospites, qui frequenter susci-
piebantur, cotidie pascerentur in hospitali pauperes^ XXIIII.
In quo ministerio fidelissimus extitit Libentius^, quem secum
duxit^ ab Italia^ pontifex ^
XV ^. Ipso tempore magnus Otto subiugatis christia- (13).
10 naeque fidei copulatis^ Sclavorum gentibus inclytam urbem
Magedburg'^ super ripas Albiae fluminis condidit, quam
Sclavis metropolem^^ statuens Adalbertum, summae sancti-
tatis virum^, ibidem consecrari fecit archiepiscopum. Is
primus in Magedburg^ ordinatus XII annis ^ strennue^ ponti- 968.
15 ficatum administravit, multosque Sclavorum populos^ ille^
predicando convertit. Cuius ordinatio facta est anno impe-
ratoris et nostri archiepiscopi XXXV*, et sunt anni^ post
ordinationem ^ sancti Ansgarii CXXXVII.
XVI^ Magedburgensi^ archiepiscopatui '^ subiecta est (14).
20 totaSclavania^ usque '^Penemfluvium; episcopatus suffraganei
quinque, quorum Mersiburg*^ etCiscia^-^ super Salam flumen
condita, Misna vero super Albiam, Brandanburg^ et Hevel-
berg^ interius vadunt. Sextus episcopatus^ Sclavoniae^ est
*) episcopatui Al.
25 14: a) Cap. LIX. Bl. 0(1). 2; Cap. VII. B2. (C2). b) ut appar. fehlt G.
c) ger. sollicit. C. d) Bremensis magn. habuit curam C. e) etiam C.
i) reddit. Bl^.2. C. g) viginti quatuor pauperes Bl; cotid. in hosp. XXIIII o""
paup. pasc. C. h) Libentius pontifex, quem sec. duxit ab Italia B; Libentinus
51b; pontifex fehlt C. i) Ytal. Bl^.
30 15: a) Cap. LX. 51.C(1). 2; kein neues Kap. in B2. (02). b) co-
pula - 1| Sclau. J. 1. c) Magedbrug 4 1 ; Magdeburgh Bl^; Medenburg B2;
Magdaburg C. d) metropolim B2.C. e) Magdeburgh JSlb; Magdeburg B2.
C2; Magdaburg CI. f) strecie Bl^; strenue BV>. g) populorum Al; po-
pulo C2. h) ille fehlt B2. C. i) anni fehlt C.
35 16: a) Cap. LXI. Bl. C 2; Cap. VIII. jB2. /'C'2y; kein neues Kap. in C 1;
A 2 beginnt hier, die Aufschrift siehe oben Praef. S.l, N. a. b) Magadburgensi
A 2; Magdeburgensi £lb; Magdburg. jB 2 ; Magdaburgensi autem C. c) Slauonia
B2. C2. d) usque ad Pen. Bl. C. e) Mersiburgh jBlb; Mersburg C. f) Tiscia
jBI; Tyscia B2, ivo et fehlt; Cicia C2. g) Brandinburgh £lft; Brandinghburgh
40 £lb; Brandenburg JS2. C2. h) Heuelbergh Bl; Heuelbierg 52; Hauelberg C.
1) Episcopus B2. k) Sclauan. 51. CI; Slauon. 5 2. C 2.
1) Richtiger sagt Thietmar IV, 18 (12): Liaevizo . ., qui papam
Benedictum exulem a patria suimet, quae sita est in confinio Alpium
et Suevorum, hue secutus. Vgl. ehda. VII, 28 (VI, bS). 2) V. Rim-
45 hcrti Kap. 2: Ansgarium, summae sanctitatis virum. (K). 3) 968 —
981, also IB Jahre. (L). 4) Das ist das Jahr 971. 5) Adam setzt
1, 16 (18) Ansgars Wei/ie ins Jahr 832, das 137. danach ist 969.
6) Zeitz liegt nicht an der Saale; vgl. Kohlmann S. 6, N. 7.
72 M. ADAM BREMENSIS
Aldinburg^ Eum, quod*" vicinior nobis^ est, imperator
968? Hammaburgensi^ archiepiscopatui subiecit. Ibique'^ archi-
episcopus® noster^ primum ordinavit ^ episcopum Euraccum^-^
vel Egwardum^, quern Latine' dicimus Euagrium.
(15). XYIT^. Et quoniam* occasio se^ locorum prebuit, 6
utile videtur exponere, quae gentes trans Albiam Hamma-
burgensi^ pertinentes sint dyocesi. Haec clauditur ab occi-
dente occeano Brittannico *^, a meridie^ Albia flumine®, ab
oriente Pene flumine^, qui currit in mare Barbarum, ab
aquilone vero Egdore^ fluvio, qui^ Danos dirimit a Saxoni- lo
Schol. 11. bus^. Transalbianorum' Saxonum populi^ sunt tres. Primi^
ad occeanum sunt^ Tedmarsgoi"^, et eorum ecclesia mater "^
in Melindorp^. Secundi^ Holcetae^, dicti a silvis, quas acco-
lunt; eos Sturia' flumen interluit^ ecclesia Scanafeld*.
Schol. 11 (12). Sturmarios alluit* ab oriente Bilena^ flu- 16
vius, qui mergitur in Albiam fluvium*', sicut ille superior'
a) Quern quia nob. vicin. est C. b) est nobis B. c) Hamaburg. B2.
d) ibique BC. e) archiepiscopatus A2. f) noster Edwardum prim, ordin.
episc. C. g) A2; Curaccum Al. B2; Euraccum vel fehlt Bl. C. h) Edwar- 20
dum JSla. C; Edelbardum Bl^, am Rande daselbst von zweiter Hand: Eduardum^
80 B 2. i) Latini dicunt B2.
17: a) ein neues Kap. in A1.2. CI, nichi in B. C2. b) se occas. loc. Bl^;
cocas, loc. se C. c) Hammaburgensis ecclesie pertinentes sint parrochie C.
d) Brintanico Al; Brictann. Bl^; Britanico B2; Britannico C. e) fluvio BC. 25
f) fluvio B.C2', fl CI. g) Egodore C2. h) Saxonia J52. i) Transalb.
atque Sax. JSl*; trans Albianam Saxonum Bi^. k) tres sunt pop. C. 1) sunt
fehlt C, daselbst primi. ni) Thedmarskones Bl^: The . . (unkserlich) von erster
Hand, am Rande von zweiter Hand Ditmarscones, B 1^ ; Thiedmarsi B 2 ; Thiatmars-
goi C. n) mater in fehlt C. o) Milindrop B !» ; Milindorp Bl^.2; Mildinthorp C. 30
p) secundi 51a. CI. q) Holscette £1; Olcetae -B2; Holsati CI; Holtzati C2.
r) Stiriha B2. s) interfluit BC. — quorum eccles. C. t) Sconeuelt jBI;
Scanefeld B 2 ; Sconenfeld C.
Schol. 11: a) affluit C2. b) Hilena Bl^. c) flumen C.
1) F. Curschmann, Die Entstehung des Bistums Oldenburg. Histor. 35
Vierteljahrsschrift XIV, 182 — 198, hat hemesen, da ^ das Bistum Olden-
burg 948 gegriindet nnd dem Erzbiscliof von 3Iainz unterstellt, erst
968 dem Erzhistum Hamburg untergeordnet worden ist. Die vielbesproche-
nen Nachrichten Helmolds und Adams widersprechen sich fiicht. 2) Der
erste Biscfiof von Oldenburg, Marco, iiber den Helmold hericMet, war 40
von Mainz geweiht. 3) Lappenherg hielt das fiir den deutsclien
Namen Eh'ochar ; vgl. Koldmann S. 76. — E. icurde 968 oder bald
danach Bischof; vgl. Hauck III^- ^, 107 f.; Bresslau, Forscli. z. brand, u.
preufi. Gesch. I, 402. 4) Vgl. unten IV, 10: Nunc autem quoniam loco-
rum se prebuit occasio. 5) Ahnlich umschreibt Clemens II. (J.-L. 45
n. 4146^ 1047 die Hamburger Diozese: iu illis partibus, quae sunt a
meridionali Albiae usque ad fluvium Pene et ad fluvium Egidose.
6) Vgl. Ann. Fidd. z. J. 873: ad fluvium Egidoram, qui illos (Danos)
et Saxones dirimit. (K). 1) Die St(yr. — Sprachlich vgl. IV, 17:
cum ilia superior etc. 50
LIB. II, CAP. XVI-XVIII. 73
Tercii et* nobiliores Sturmarii dicuntur, eo^ quod seditioni-
bus ea^ gens frequens^ agitur. Inter quos metropolis
Hammaburg caput extollit^, olim viris et armis potens^,
agro et frugibus felix; nunc vero peccatorum vindictae
5 patens'^ in solitudinem* redacta*" est; et quamvis''' decorem
urbis amiserit, vires^ adhuc retinet metropolis, viduitatis^
suae dampna consolans in provectu^ filiorum, quos per
totam septentrionis^ latitudinem suae legation!^ cotidie videt
accrescere. De quibus etiam^ tarn laeta clamare videtur:
10 "^Annuntiavi et locuta"^ sum, multiplicati sunt super nu- p*. 39, 6.
merum\
XYIII^. Invenimus quoque limitem Saxoniae ^, quae^ (15b).
trans Albiam est, prescriptum a Karolo*' et imperatoribus^
ceteris, ita se continentem, hoc® est: Ab Albiae ripa orien-
15 tali usque ad rivulum, quern Sclavi^ Mescenreiza vocant.
A quo sursum limes § currit per silvam Delvunder^ usque
in fluvium Delvundam\ Sicque^ pervenit in Horchenbici^
et Bilenispring™. Inde" ad Liudwinestein^ et Wispircon** ^
*) quaravis occulto Dei iudicio vastata decorem C, occulto —
20 vastata in Klammern 'in C2.
**) Wifpircon A 1.2; Wisbircon C.
a) qui et C. b) ilia C. c) frequenter C. Ann. Saxo. d) potens Al.
e) est redacta C. f) vires tamen adh. C. g) Viduit. ^1.2; Viduicatis Bl^.
h) profectu ^1*; prouectaBlb; prouentu5 2. i) semptentr. J. 1 ; septemtr. £la.
25 k) sua legatione Al; suQ legatione 42. 1) tarn leta etiam £la, 2, richtig BV>',
leta eciam C, tarn iehlt daselbst. m) locutus BC. Vulg.
18: a) Cap. LXII. £1. C(l).2; Cap.IX. £2, rC2>. b) qui C. c) Carol.
£lb. 2. C2. d) ceteris imperat. BC. e) Hoc est ab£la. f) Scani^l. g) lis-
mes £la; lisines ^H*. h) Delwnder £1*; Delunder B2. i) Delwndam Bla;
30 Deluudam, von zweiter Hand, Bl^; Delundam B2. k) sicque CI. 1) Horchem-
bici J31a; Houehembici B2; Horchembeke C. m) Hylemspring JBla; Hilim ||
pring^2; Heilmspring CI; Heilinspring C2. n) inde J5 1*. CI. o) Luidwinest.
JSla; Ziuduinsten B2; Ludwinestein C.
1) 60 — agitur ist eine Erkldrung in der von Adam vielbeliebten
35 etynwlogisierenden Art. 2) VgL Ps. 82, 3: extulerunt caput.
3) potens armis Vergil. Aen. I, 531. (L) ; chda. Ill, 164. (K). Vgl. oben
I, 1, 8. 4, Z. ISf.; unten II, 21 (18), S. 76, Z. 5. 4) in solitudinem
redigere Gen. 47, 19; Exod. 23, 29; Levit. 26, 31; Jerem. 50, 13.
5) F. Bangert, Spuren der FranJcen am nordalhingischen Limes Saxo-
40 niae. Zeitschr. d. histor. Vereins f. Niedersachsen 1904, S. 1 — 62, hat neben
manchem Anfechibaren auch icertcoUe Namenbestimmungefi gebracht, die,
soweit sie gesichert scheinen, im Begisier verwertet sind. C. Schuchhardt,
Ausgrabungen am Limes Saxoniae, Zeitschr. d. Ver. f. Lilbeck. Gesch. u.
AltertumsJcde. XV, 1—26; S. ISff'., berichtigt die Limeslinie nach arcJido-
■^5 logisclien Beweisen und tritt fur Jcarolingische Anlage einiger Telle des
Limes ein. 6) Bangert S. 21 deutet Wispircon als Weisbirken und
setzt es in die Gemarkung Eichede zwischen Franzdorf und Barkhorst.
Schuchhardt nimmt das an. Die Form Wifpircon in A 1.2 mu/S wohl
als ein auf a zuri'ickgehender Schreibfehler gelten.
74 M. ADAM BREMENSIS
et Birznig^-^ progreditur. Tunc in Horbistenon*^ vadit
Schol. 12. usque ^ in Travena^ silvam, sursumque per ipsam in Buli-
lunkin^. Mox in Agrimeshou^-^, et recto ^ ad vadum, qui^
dicitur AgrimeswidiP', ascendit\ Ubi^-* et Burwido' fecit
duellum contra campionem Sclavorum, interfecitque'" eum; 5
et^ lapis in eodem loco positus est in memoriam"-*. Ab
eadem igitur aqua sursum procurrens terminus in stagnum
Colse vadit; sicque ad orientalem campum venit Zuentifeld,
Schol. 13. usque in ipsum flumen Zuentinam. Per° quem limes Saxo-
niae usque in pelagus ScythicumP et mare, quod vocant^io
(16). orientale, delabitur^. De cuius freti natura breviter in
Gestis Karoli^ meminit Einhardus*. cum de belle diceret
Sclavanico".
Schol. 12 (13). Travenna flumen* est, quod^ per Waigros^
currit in mare Barbarum, iuxta*^ quem fluvium mons® est uni- 15
cus Alberc^ et^ civitas Liubice^^ (A2. Br.2.C).
Schol. 13 (14). Zuentina''^ fluvius currit a lacu, in quo Plunie^
civitas sita est. Inde^ per saltum vadit "^^ Isarnho*^ mergiturque^
in mare Scithicum^ (A 2. B 1^ 2. C).
*) Hoibinstenon A2. 20
a) Hyrzing £la.2; Hirzing £ lb. C 1 ; Husinc C2. b) usque feMt C2.
c) Travennam BC. d) Bulijunkim, wie es scheint, Bl^; Bulinlunchin JS2;
Bulilunken C. e) Crimeson Bl. C2; Crimesou B2. CI. f) recte BC.
g) quod BC. h) Agrimesuidel 5 2 ; Agrimeswedel C i) ascenditur J51«. k) ubi
Bl. 1) Burgwido Bl^. C; Burgelbido JSlb; Byurguido B2. m) que fehlt B2. 25
n) ubi et lapis in monimentum (monum. C2) positus est C. o) per B.C2.
p) Scithic. 4 2; Zliytic. £!»; Zhitic. Bl^; Scytic. B2. q) dicitur C. r) dila-
bitur^2. B2. s) Caroli jBlb.2. C2. t) Heinhardus Bl^; Einhardus meminit C.
u) J.1.C1; Slauanico C2; Sclauonico JL 2. JSl ; Slauon. £2.
Schol. 12: a) fluvius £2. C. b) qui C; quod — Barbarum jehlt B2. m
c) Ungros B 1* ; Wagros C d) luxta A 2 ; prope quam (so) condita est Lybic
ciuitas B2. e) est mons Bl^; hinter fluvium folgt Rasur von 1 Buchstaben CI;
mons un. est C. f) Albere Bl^. C; Alber . . civitatis L. A 2. g) est Bl^. C.
h) Lybecke BU; Liubeke CI; Luibeke C2.
Schol. 13: a) lliiena (Llumena) Bl^] Zwdntina CI. b) Plinne B2; Plone C. 35
c) inde £lft. CI. d) fiir vadit war in A 2 auf dem abgeschnittenen Rande schwer-
lich Raum. e) Isatuho Bl»-. f) que stand schwerlich in A 2, das also wohl las:
per salt. Is. mergitur in; mergitur inque C2. g) Scytic. Bl»; Scythic. B2. C;
non longe ab oppido Kyi fiigtC2 hitizu. In B2 heiPt das Schol.: Zuentina fluuius
oritur a lacu, in qua (so) civitas Plinne sita est, et mergitur in mare Scythicum. 40
1) Birznig nach Bam^ert S.23ff. gleich altslavisch brezinica, Birk-
wald, wnhrschemlich das Jieutige Barkhorst. 2) Die Silder-Beste, ur-
kundlich noch 1327 ah Horebesfe bezeichnet. Banger t S. 26. 3) Agri-
mesov bei Helmold 1, bl. 63 ist ein Bach (S. 120, 11), die Tensfelder
Au; bei Adam diirfte es doch dasselbe sein. Nach Bangert S. 53/'. ist 45
es bei Adam eine Siedelung, Dorf Tensfeld; nach v. Schroder und Bier-
natzki, TopograjMe II, 49 (Ohnesorge, JBG. 1909, II, 482^ Doi'f Krems
bei Warder, das aber kaum gemeini sein kann. 4) Ubi — in memo-
riam ist vieUeicht Ziisatz Adams zu seiner Vorlage; dafilr sp7'icht wohl
auch das igitur Z. 1. 50
LIB. II, CAP. XVIII— XXI. 75
XIX*. Sinus, ait, quidam ab occidentali occeano orientem^ Einh.V.Kar.
versus porrigitur, longitudinis quidem incompertae, latitudinis vero,
quae nusquam C milia^ passuum excedat^, cum in multis locis
contractior inveniatur. Hunc multae circumsident ^ nationes. Dani
6 siquidem^ ac Sueones, quos NortmannosS vocamus, et septentrio-
nale litus et omnes in eo insulas^^ tenent. At^ litus australe Sclavi^
et aliae diversae incolunt^ nationes, inter quos vel precipui sunt,
quibus tunc a rege helium™ inferebatur, Wilzi^. Quos" ille una
tantum et quam per se gesserat, expeditione ita contulit^ ac do-
10 mult, ut ulterius imperata facere mini me rennuendum iudicarent.
XX ^ Haec ille; nos^ autem, quoniam mentio Scla- (17).
Yorum totiens^ incidit, non ab re arbitramur, si de natura
et^ gentibus Sclavaniae^ historico aliquid dicemus^ com-
pendio, eo quod Sclavi eo tempore^ studio nostril ponti-
15 ficis Adaldagi*^ narrantur ad christianam religionem fere
omnes ^ conversi^\
XXI*. Sclavania^ igitur*, amplissima Germaniae^ pro- (18).
19: a) kein neues Kap. in BC. b) vers, orient. Al; orientem jehlt CI.
c) milia iehlt Al', c A2. d) excedit Al. e) circumsedent A2.B. Einh.
20 f) quidem BC. g) Nordmann. stets BC. h) insulant Al. i) Ad B2.
02. k) dahinter et Aisti Einh. 1) nat. incolunt C2. m) bellum a rege 41*
n) quos BC. o) A1.2. BU. Einhards Ess. Al. 3.3-^. C2; contudit B1^.2.C.
Einhard.
20: a) kein neues Kap. in Al; Cap. LXIII. £1. C(l). 2; Cap. X. £2. ^^0 2;.
25 b) Nos J81a.2. 02. c) tocius Al; toties B2. d) et j et gent. Al. e) Sla-
uon. B2; Slauan. C2. f) dicamus B2. C2. Annal. Saxo. g) pontif. nostri C.
h) Adald. ad christ. fere sint omnes relig. conversi C.
21: a) Cap. LXIIII. jBI. 02; kein neues Kap. in B2. 01 (2). b) Slauon.
jB2; Slauan. 0 2.
30 1) Welatabi Einhard an dieser Stelle; aber im selben Kapitel:
Sclavis, qui nostra consuetudine Wilzi, proprie vero, id est sua locu-
tione, Welatabi dicuntur. 2) Ndmlich nach der Errichtiing des
Magdeburqer Erzbistums, um 970; circa fin em (gei^torum Adaldagi)
oben II, 5, S. 65; unten II, 26 (24), S. 86. 3) Dehio S. ISO/", und
35 Hauck IIl^-*, 136 f. halten diesen BericM von den Erfolgen Adal-
dags (vgl. aiich unten II, 26 (24); 43 (41 )J in der Hauptsache fur glaub-
umrdig; doch ist zubeachten, da ^ Adam in AngeJegcnheiten Hamburgs und
seiner Kirclie stets iibertreibt; vgl. oben S. 18, N,Q; 29, N.4; 35, N. 4 usw.
4) Erne dhnliche Beschreibung des Slavenlandes bietet Clm. 560, genannt
40 Descriptio civitatum oder Geographus Bavarus, bei ZeufS, Die Deut-
schen und die Nachbarstdmme S. 600, und offer; vgl. Kmiig Alfreds
tibersetzung des Orosius ed. Siveet S. 15/". (Zeu/S S. Q02) ; Abraham
Jakobsens Bericht iiber die Slavenlande vom Jahre 973 (richtiger 965^,
in Geschichtschr. d. deutschen Vorzeit ^ Bd. 32 (Widukind), S. 138 — 147.
45 Zur ErloMterung vgl. Zeu(^ S. 636 — 666 ; L. Giesebrecht, Wendische Ge-
schichten I, 1 — 16; F. Wigger, Mecklenburg. Annalen bis z. J. 1066,
8. 100 — 122; Westberg, Memoires de V academic . . de St. Petersbourg
VIII, Hist. phil. CI. Bd. Ill, n. 4, 1898. Vgl. aiich Schafarik, Sla-
vische AUertiimer II, 546—624. 5) Vgl. Einhard, V.Karoli Kap. lb:
50 omnes barbaras . . nationes, quae inter Rhenum ac Visulam . . .
76 M. ADAM BREMENSIS
vintia, aWinulis^-^ incolitur, qui olim dicti sunt Wandali 2;
decies^ maior esse fertur^ quam nostra Saxonia, presertim
Schol.14. si Boemiam*^ et eos, qui trans Oddaram^ sunt, Polanos^,
quia nee habitu nee lingua discrepant, in partem adieceris
Sclavaniae^. Haec autem regie cum sit armis, viris et 5
frugibus^ opulentissima, firmis undique saltuum veP' termi-
nis fluminum clauditur. Eius latitude est a meridie^ in*
boream, hoc est ab Albia fluvio usque ad mare Scythicum'^.
Longitude autem ilia videtur, quae initium habet ab nostra
Hammaburgensi parrochia et porrigitur in orientem infinitis lo
aucta spatiis usque in Beguariam\ Ungriam et"- Greciam.
Populi" Sclavorum multi ^, quorum primi sunt^ ab occi-
Schol. 15. dente confines Transalbianis WaigriP; eorum^ civitas Aldin-
burg'' maritima. Deinde^ secuntur Obodriti*, qui nunc"
Schol. 14 (15). Trans Oddoram^ fluvium^ primi ^ habitant 15
Pomerani*^, deinde Polani®, qui a latere habent hinc Pruzzos^,
inde Behemos^, ab oriente Ruzzos^^ (A2. Bl^.2. C).
Schol. 15 (16). Aldinburg ^ civitas magna Sclavorum, qui
Waigri dicuntur, sita est iuxta mare, quod Balticum vel Bar-
barum dicitur, itinere diei ab Hammaburg (A 2). 20
a) Winniilis i?l«; Wimulis, am Rande von zweiter Hand Vinnulis, JBl^;
Vinulis jB2. b) deciesque (que von zweiter Hand nachgetragen in Bl^) J51.
c) dicitur C2; esse quam nostra Saxon, fertur B2. d) Bohemiam Bl^; Bo-
hemia B2, e) Oddoram Bl^.C. f) Polanas Bl^; Polonos J52. g) Slauon.
J5 2; Slauan. C2. h) et flum. term. BC; vel flum. term. Ann, Saxo. i) meri- 25
die in J. 2. BC. Ann. Saxo; meridie usque in J.1. k) Scytic. (so B), korr. Scy-
thic, -4.1; Scithic. J.2. CI. 1) Beuguariam .51; Benguariam B2. m) Al. BC;
vel A 2. A7in. Saxo. n) Populi igitur Sclavorum sunt multi C. o) sunt fehlt
hier C; ist vom Schreiber uber der Zeile nachgetragen in A2. p) Vagri B2', sunt
Waigri C. q) Eorum ^1.2. B. Ann. Saxo. r) Aldinburgh Bl^; Aldenburg C2. 30
s) deinde CI. t) Obotriti B2. u) numero B; altero nomine C.
Schol.14: a) Oddoram, korr. Oddaram, A 2; Odderam B2; Oderam C2.
b) ft ^2. CI; fefilt B2. c) primo B2. d) Pomera J51". e) Polam BU.
f) Pruzlos Bl^; habent Pruxelanos B2, hinc und inde — Ruzzos fehlt daselbst.
g) Boemos C. h) Ruzlos Bl^. 35
Germaniam incolunt, und das Folgende. Kohlmann S.dAf. EhensoAnn.
q. d. Einhardi z. J. 789 : Natio quaedam Sclavenorum est in Germania.
1) Winnill, Winili ist der alte Name der Langobarden, Paidus
diac. J, 1. 7—9. (L). Die gleicJie Benennung der Wenden (Vinidi,
Venedi, W'mdir usiv.) ivie Adam hat Benedikt vom 3Ionte Soracte in 40
seinem Chronicon Kap. 30 (SS. 111,111): gens quae Guinula vocaban-
tur. 2) Das ist ein Irrtum Adams. 3) Vgl. oben J, 1, S. 4:
Saxonia viris, armis et frugibus inclita. 4) Kolilmann S. 11 fuhrt
eine dhnliclie Stelle des Martianus Capella (§ Qil) an, in der auch das
Wort usque (der Hs. A I) nicht corkommt. 5) Vgl. unten IV, 22 : 45
Populi Sueonum multi sunt. 6) Das Scholion ist dasselbe ivie unten
n. 29 (29), nur von A 2 loillkiXrUcli hierher versetzt.
LIB. 11, CAP. XXI. 77
Reregi^-^ vocantur, et ci vitas eorum Magnopolis^-^. Item
versus nos Polabingi, quorum civitas Razispurg^. Ultra
illos^ sunt Lingones'-^^ et Warnabi*^-*. Mox^ habitant Chiz- Schol. 16.
zini^-^ et Circipani *^, quos a Tholosantibus '^ et Retheris^-^
6 sepa^'at* flumen'' Panis\ et civitas Dimine™-^. Ibi est ter-
minus Hammaburgensis^^ parrochiae ^^. Sunt et alii Sclavo-
rum ° populi, qui inter Albiam et OddaramP degunt, sicut
Heveldi*'^'*^-^^, qui iuxta Habolam^ fluvium^ sunt*, et Do-
Schol. 16 (17). Ghizzini* et Circipani cis Panim flumen^
10 habitant, Tholosantes et ^ Rehtarii ^ trans Panim flumen ^. Hos
quatuor populos a fortitudine^^ Wilzos appellant® vel Leuticios^
(A2. B1K{2).C).
*) Lingones vel Lonoges Al, vel Lon. von gleicher Hand iiher
der Zeile nachgetragen ; Linoges vel Lingones A 2, vel Lingones ebenso
15 nacligetragen.
**) Heveldi vel Heruli'S qui Al.^. Ann. Saxo, vel Heruli hei
alien dreien iiber der Zeile von gleicher Hand nachgetragen; Heruli vel
Heveldi Helmold I, 2.
a)Keregi£2. b) Magnopolus £!«. c) Razisburgh £1; Razisburg 52.
20 ci; Racisburg C2. d) Ultra quos Lingones sunt C. e) Warnahi jBI*. C;
Warnalii Bl^; Varnahi B2. f) mox CI. g) Chyzini 51*. 2; Chyzzini J51b.
h) Reteris B; Retharis C. i) fl. Panis separat C. k) iluvius BC. 1) pnus
Oder puus (parvus?) J51a. m) Dimine -4.1; Dymin B2. n) Hamab, A2.
o) Slauorum JS2. (7 2; Sclavaniae i. p) Oddoram J. 2. 51; Odderam 52. C2.
25 q) Helueldi 52. r) Haliolam 51. C; Haloam 5 2. s) fi J.1.2; flumen (71.
t) sunt fehlt BC.
Schol. 16: a) Chyzini (Chyzim . . Circipam?) 51a. b) fl CI; fluvium
51a. C 2. c) vel 5 la. C. d) Retharii 51a. c. e) appell. hinter Leut. C.
f) Leuticos 51a. (72. In 5 2 lautet das Schol.: Hi quatuor populi Tholosantes et
30 Reteri, Chizini et Circipani, dicti sunt Vilzi uel Leutici a fortitudine.
1) Vgl. zu diesem sonst nirgends iiherlieferten Namen Ann. regni
Francm'um a. 808. 809, ico von einem Handelsplatz Reric der Abodriten
die Rede ist. 2) Maqnopolis, Michilinburg, fast stets aiif den Burg-
loall bei Dorf Melienburg siidlich von Wismar bezogen. Vgl. z. B.
35 Wigger S. 124 b. Westberg S. 10 f. denkt an Schiverin. 3) Im Lande
Linagga mit dem Hauptorte Puttlitz. (L). Vgl. Wigger /S. 118. 4) An
der War now. 5) Der Name lebt in dem des Dorfes Kessin bei Rostock
fort. (L). 6) Zivischen Recknitz, Nebel, 7 rebel und Ostpeene ; vgl. Wigger
S. 118. 7) Zwischen der Ostpeene (Kummeroiver See) und Flu (i und
40 See Tollense. 8) liber ihre Wohnsitze sielie Wigger S. 119 f. 9) Dem-
min lag schon im Lande der Tholosanten. 10) Vgl. oben Kap. 17 (15),
S. 72, Z. Sf; u/nten IV, 13. 11) W. Seelmann, Das norddeutsche
Herulerreich, Jahrb. f. niederd. Sprachforschung 12 (1886), 53 — 57 hat
diese auf a (Adam selbst?) zurilckgehende Gleichsetzung der Heveller
45 mit den Herulern in A 1.2 angenommen und verivertet; L.Schmidt,
Gesch. der deutschen Stdmme bis zum Ausgang der Volkerivande-
rv/ng I (Berlin 1910^, 336, N. 6, 846, N. 2, lehnt seine Ansichten ab.
12) Vgl. unten III, 22 (21). — lAutici kommt vielleicht vom slavischen
Stamme Ijut, strenuus, ferox. Wigger, Mecklenburg. Annalen S. 114: b.
78 M. ADAM BREMENSIS
xani^-^, Leubuzzi^'-^, Wilini*^ et Stoderani* cum multis aliis.
Inter ^ quos medii et potentissimi omnium sunt Retharii*^,
civitas® eorum ^ vulgatissima Rethre ^, sedes ydolatriae.
Templum^ ibi^ magnum"^ constructum est demonibus^, quo-
rum princeps est ^ Redigast. Simulacrum * eius auro, lectus 5
ostro paratus^. Civitas ipsa IX portas^-^ habet, undique
lacu profundo^ inclusa^^; pons^^ ligneus^ transitum prebet,
per quem tantum sacrificantibus aut responsa petentibus
via conceditur, credo "^ ea significante causa, quod perditas
animas^ eorum, qui idolis serviunt, congrue lo
Aen.vi,i3d. novics Stix interfusa cohercetP.
*) Wilini vel Walani et Stod. A 1. 2. Ann. Saoco, vel Walani
hei alien dreien ilber Wilini von gleicher Hand nachgetragen.
a) Doxam Bl^. CI. Helm.; Doxam . . Wilim . . Stoderam (nicht ganz deut-
lich) £la. b) Leubuxxi, von zweiter Hand korr. Leubutzi, Bl^; Leubuzi JB2; 15
Liubuzzi C. c) Cap. LXV. Bl. C2; Cap. XI. B2. (C2); ein neues Kap. auch in
A2, nicht in A 1. CI. d) Rhetarii B2. e) Civitas Bl^. f) templum Bl.
CI. g) ibi constr. est demon, magnum C. h) est fehlt B2. C. i) Simu-
lachrum Bl. 02; symulachrum CI. k) paratus est JBl; est par. Ann. Saxo.
1) portos Al; partes B2. m) lign. Al. n) hec ea J51. C; Haec eo sign. 20
causam B2; vgl. oben 8.4:7, ^.14/.; unten S.85, Z.l. o) eor. animas C.
p) coercet A2. Blb.2. C.
1) An der Dosse, mit dem Hauptort Wittstock. (L). 2) Vielleicht
die Einwohnei' der von Ihietmar genannten Stadt Liubusua (Lebuse bei
Schlieben). Vgl Zeu/S S. 653, N. *. 3) Ihre Sitze sind sehr um- 25
stritten. L. Giesebrecht, Wend. Gesch. I, 11, und andere halten sie fur
die Vuloini bei Widukind III, 69 (ed. K.A.Kehr S. 120; siehe dxyrt N. 3j.
Wigger, Mecklenb. Ann. S. 117, setzt die Vuloini (=■ Wilini) an die
Insel Wollin. Keinesfalls sind die Vuloini ein Teil der Bedarier ge-
wesen, wie Kehr meinte (vgl. Wigger a. a. 0.). Die Vuloini mogen wohl 30
einen Zusammenhang mit Wollin liaben, die Wilini sind wohl eher,
auch nach dem Zusatnmenhange hier, im Lande Bellin bei Fehrbellin,
Belin zii suchen; sieJie Biedel, Mark Brandenburg I, 36Q/f. 4) Im
Havellande. Siehe Ann. Quedlinb. z. J. 997; Thietmar IV, 29 (20);
Helmold I, 37. 38. (L). 5) Da/3 Stadt und Tempel am Tollensesee, 35
z. T. auf der Fischerinsel im See gelegen haben, steht nach vielen Unter-
suchungen nunmelir fest; vgl. zuletzt zusammenfassend G. Oesten, JEr-
gebnisse der Bethraforschung. Zeitschr. fiir Ethnologic XLIV (1912)^
354 — 366. Friihere Einzelforschungen vgl. in den Jahrqdngen 1883.
87. 1904—1906. 1908. 6) Irrtiimlich nennt Thietmar VI, 23 (17) die 40
Stadt in pago Riedirierun Riedegost nomine. Bedigast ist Personen-
name, ivie mir A. Leskien mitteilte, Adams Angaben sind hierin wahr-
scheinlicher als die Thietmars. Die Deutung von Schafarik II, 580
Bethre = Batara, Kriegstempel, Betheri = Batari, Krieger, ist nach
Leskien wiUkiirlich. 7) Vgl. Helmold I, 21. 71, SS. rer. Germ. ed. 2, 45
S. 43. 137. 8) Thietmar: urbs . . tricomis ac tres in se continens
portas. 9) Tollensesee. 10) Der Tempel lag auf der Fischerinsel;
Zeitschr. f. Ethnologic XL, 916/". 11) Beste der Briicke sind vor-
handen; Zeitschr. usw. 1887, S. 495/:; XXXVIII (1906), 1006.
LIB. II, CAP. XXI. XXII. 79
Ad quod templum ferunt a civitate Hammaburg iter* esse
1111°^ dierum.
XXII*. Ultra Leuticios^, qui alio nomine Wilzi^ di- (19).
cuntur, Oddara'^ flumen occurit, ditissimus amnis® Sclava-
5 niae^ regionis^. In cuius ostio, qua Scyticas^ alluit^ paludes,
nobilissima civitas lumne^-^ celeberrimam^ prestat stacionem
Barbaris et™ Grecis, qui sunt in circuitu^ De cuius pre-
conio urbis, quia magna quaedam et vix credibilia reci-
tantur, volupe arbitror pauca inserere digna relatu. Esf^
10 sane maxima ° omnium, quas Europa claudit, civitatum^,
quam incolunt Sclavi cum aliis gentibus, Grecis et Barba-
ris; namP et advenae Saxones parem cohabitandi legem
acceperunt, si tamen christianitatis'i titulum ibi morantes
non publicaverint. Omnes enim adhuc paganicis ritibus
15 oberranf"-^, ceterum^ moribus et hospitalitate nulla gens
honestior aut benignior poterit inveniri. Urbs ilia merci-
bus omnium septentrionalium nationum locuples nihil non
habet iocundi* aut rari. Ibi est 011a Yulcani^, quod in-
colae Grecum ignem vocant", de quo etiam meminit Soli-
2onus*. Ibi cernitur Neptunus triplicis naturae: tribus'^ enim
fretis alluitur ilia insula^, quorum^'' aiunt unum esse viri-
a) iter quatuor esse dierum C.
22: a) Cap. LXVI. 51. C(l).2; Cap. XII. £2. rC2;. b) Leuticos £C.
c) Mulzi (?) £la; Miltzi Bl^; Vilsi B2. d) Oddora BC; Oddara oder Oddora
25 konnte man lesen in A2. e) ampnis Bl^; Ampius jBlb; amn. ditissimus C.
f) Slauanice £1. CI; Slauonicae 5 2. (Ann. Saxo); Slauanicae C2. g) religionis
ill. la. h) Sciticas A2. Bl. Ann. Saxo; Scythicas C. i) aluit B2. k) B2.
CI; Uimne A1.2. Ann. Saxo; lunume J51a; Vmme Bl^; lulimim C2, 1) celeb.
Barb, et Grec. qui in circ. sunt prest. stationem C. m) acjBla, n) Et51a.
30 o) maxime omn. quos ab Eurupa claudit civitatuum J. 1.1a; ^on anderer Hand,
wie es scheint, korr. in Al^; maxime auch Bl^. p) Nam A2. jBlb. 2. C2.
q) Christ, cultiim vel tit. B2. r) aberrant J. 1.1a, §) cet. maioribus mori-
bus B2. t) iucundi B2. u) vocans £!«; vocant ignem C. v) Tribus A2.
Bl^.Cl. w) quor. unum virid. aiunt esse C.
35 1) Nach dllgemeiner Ansicht die beriihmte Jomshurg mit den Joms-
viJcingern, auf dem Silberberge nordlich von Wollin bei Divenoiv. Wei-
hull S. 178 — 195 hat die historische Existenz der Burg und der Krieger
iiberhaupt bestritten. Dagegen Finnur Jonsson, Jomsvifcingerne. Historisk
TidssJcrift (Kjobenhavn) VIII, 3, 263 — 274. AuffdUig bleibt, da/3 Adam
40 in seiner an sicli merJcwiirdigen Schilderung nichts von der Burg und
den Kriegern weifi. 2) V, Bonifaiii auct. Willibaldo Kap. 6, ed. Levi-
son S. 27: Hessorum populum paganicis adhuc ritibus oberrantem. (K).
8) Was Adam damit gemeint hat, Idftt sich mit Sicherheit nicht sagen,
am wahrscheinlichsten ist loohl noch die Deutung auf ein Leuchtfeuer.
45 Vgl. Kohlmann iS'. 21— 31. 4) Bei Solinus (ed. Mommsen"^, 1895)
findet sich weder der Ausd/ruck olla Vulcani noch Graecus ignis wort-
lich so. tjber die Insel Hiera Vulcano sacra vgl. a. a. 0. S. 54, 18 ;
iiber Medicum oleum (der Sache nach griechisches Feuer) ebda. 99,
11 — 13. 5) Wollin, umgeben vom Stettiner Haff, Kamminer Bod den
50 und der freien Ostsee. So zuerst Lonborg S. 76.
80 M. ADAM BREMENSIS
dissimae speciei, alterum subalbidae, tertium^ motu furi-
bundo perpetuis saevit tempestatibus. Ab^ illa^ civitate
brevi remigio traiicitur'^ hinc ad Dyminem^ urbem, quae
sita est in hostio^ Peanis fluvii ^, ubi^ et Runi^ habitant^.
Inde' ad Semland provinciam^, quam possident Pruzi^ 5
Iter°^ eiusmodi est, ut ab Hammaburg" vel ab^ Albia flu-
mine p YII™*^ die^ pervenias ad lumne^ civitatem per terram;
nam^ per mare navim ingrederis*^ ab Sliaswig'^ vel Aldin-
burg% ut pervenias ad lumne^. Ab^ ipsa urbe vela ten-
dens XIIII^™^ die ascendes^ ad Ostrogard^-^ Ruzziae*. lo
Cuius^ metropolis civitas est^ Chive ^, aemula* sceptri Con-
stantinopolitani, clarissimum'^ decus Greciae. Sicut® ergo
predictum est, Oddara^ flumen oritur in profundissimo saltu
Schol. 17. Marahorum^, ubi et Albia noster^ principium sortitur. Nee
longis ab invicem spatiis, sed diverse^ currunt meatu. Alter i5
enim, id est Oddara^, vergens in boream transit^ per
Schol. 17 (18). Marahi^ sunt populi Sclavorum, qui sunt
ab oriente Behemorum^, habentque in circuitu*^ hinc^^ Pomera-
nos et Polanos®, inde Ungros et crudelissimam gentem Pescina-
gos^, qui humanis carnibus^ vescuntur (A'2. Bl^.C). 20
a) tertium fehlt B; tercius vero C. b) ein neues Kap. beginnt in A 2;
Cap. XIII. B2. fC2). c) ilia autem civ. C. d) traucitur J. 1. !»; traicitur A2.
Ann. Saxo; remig. trahuntur ad Dim. urbem B; rem. ad urbem trahuntur Diminem
(Deminem C2) C e) Diminem A2. B.Cl. f) ostio ^2. B.C2. g) ubi fehU
£la. h) Uhuni BC. i) Ibi BC. k) navigatur fUgt hier Bl ein; hinter Pruzzi hat es 25
C2. 1) Pruzzi J.2. i?lb. 2. C; Pruzy £lft. m) Item ^ la. 51. CI. n) Hamma-
burc J.1. o) ab fehlt C2. p) fluviojBl; flum. fehlt B2. q) die per terram
ad lumne (lulinum C2) perven. civ. C. r) Uimne A 2. Ann. Saxo; lummem
iJla; lumme, am Rande von zweiter Hand Umme, Bl^\ lumnoe JS2. s) Nam
J. 2; Nam si £C. t) ingrediens £2. u) Sleswichi?l; SlaswigJ5 2. v) Aldin- 30
burcyll; Aldniburg BU; Aldinburgh Bl^; Aldenburg B2. C2. w) Uimne A2;
pervenias lumm. BC; lummem 51"; lumme, korr. Umme, Bl^; lumnem B2. CI;
luminem C2. x) ab BC. y) 52. CI. Ann. Saxo; ascendens J. 1. 2. C2; ascen-
dis 51. z) Ostrogord 52; Ostragard C2. a) Ruscie 51«. C; Russiae 51^;
Ruziae 5 2. b) cuius J. 2, est ist daselbst iiber der Zeile nachgetragen. c) ChivQ 35
Al; Chiwt) A2; Clyue 51"; Chyue 51b. 2. d) quod clariss. decus est Gr. 5 2.
e) ein neues Kap. beginnt in A2. f) Oddora 51^.2, C. g) Marachorum 51;
Maracorum52; Merahorum saltu C. h) nostra 52; Alb. fluvius (ft CI) C.
i) diversis A2. k) per med. Winul. transit C.
Schol. 17: a) Marachi 51". C. b) Boemorum C. c) incircuit -4. 2 . 40
d) hunc 51a. e) Poldanos C2. f) Poscinagos CI; Postinagos 51". C2.
g) vesc. earn. C.
1) Demmin liegt nicht an der Milndung der Peene. Zur ErJcld-
rung vgl. H. Krahbo, Nordeuropa in der Vorstellung Adams von Bremen,
Hansische GescliicUsbldtter XV (1909), 43. 2) Die Einwohner von 45
Biigen. (L). Adams Vorstellungen sind hier reclit ungenau. 3) Ostra-
gard erlddren Lonhorg S. 109 ^md Schliiter, S.-B. der gelehrten Estni-
schen GeseUsch. 1202, ^S'. 21— 23, als Nowgorod an der Wolclioic; Schafa-
rik, Slav. Alteriilmer JI, 94 als Ostrow. BJornbo S. 158 ; Krahbo S. 43,
N. 4. 4) Vgl. Sallust Catil. 10, 1 : Carthago, aemula imperi Ro- 50
mani. (K).
LIB. II, CAP. XXII. XXIII. 81
medios Winulorum populos, donee pertranseat* usque ad
lumnem^, ubi*^ Pomeranos dividit a Wilzis. Alter *^ vero^,
id est® Albia, in occasum^ ruens primo impetu Becbemos^
alluit cum Sorabis^, medio cursu paganos dirimit^ a Saxo- Schol. 18.
5nia, novissimo alveo Hammaburgensem parrochiam scin-
dens^-^ a Bremensi victor occeanum ingreditur Brittanni- Schol. 19.
cum^
XXIII*. Haec de Sclavis et patria eorum, quoniam ('20).
virtute magni Ottonis^ ad christianitatem eo tempore omnes
10 conversi'^ sunt, dicta sufficiant. Nunc^ ad ea, quae post
mortem imperatoris et reliqua tempestate nostri pontificis
acta sunt, calamum® dirigamus.
Schol. 18 (19). Sorabi ^ sunt Sclavi, qui campos inter Albim
et Salam interiacentes incolunt; sunt que eis contermini fines Thu-
15 ringorum ac Saxonum. Ultra* Aram fluvium^ alii Sorabi commo-
rantur ^ (A2) .
SchoL 19 (20). Beda*. Brittannia oceani insula, cui quondam
Albion nomen fuit, inter septentrionem et occidentem locata est,
Germaniae, Galliae, Hispaniae, maximis Europae partibus, multo
20 intervallo ad versa. Habet a meridie Galliam Belgicam, cuius proxi-
mum litus transmeantibus apparet^ civitas, quae dicitur Rutubi
portus. Hibernia insula omnium post Brittanniam maxima est, ad
occidentem quidem Brittaniae sita; sicut contra aquilonem est
brevior, ita in meridiem se trans iUius fines plurimum pretendens^
25 usque contra Hispaniae septentrionaHa ^ (^^)-
a) perveniat C. Ann. Saxo; usque fehlt BC. b) Uimnem J. 2; lummem
51a; lummen, von zweiter Hand korr. Vummen, £1^; luminem C2. c) Ubi £!».
d) alter CI. e) ide (idem) (nicht ganz deutlich in Al). 51^; Alter vero est
Bl^. f) occursu Al; occasu, das a ist nicht ganz deutlich in A2. g) Bethe-
30 mos J.1; Behemos A2. Bl. Ann. Saxo; Bohemos B2. C. h) Sotrabis Bla,;
Scarabis J5 2. i) a Saxon, dirimit C2. k) a Brem. scindens C. l).Brittanic.
Al; Brictann. Bl^; Britann. CI; der erste Teil von A 2 hort hier auf.
23: a) kein neues Kap. in BC. b) Ott. eo temp, ad christ. omnes C.
c) sunt conversi C. d) Hunc Al; nunc CI. e) calamus dirigatur BC.
35 Schol. 18: a) Ultra — commor. steht in A2 fiir sich am oberen Rande von
Blatt 2. b) ft A2.
Schol. 19: a) aperit Beda. b) protendens Beda. c) onalia Beda, in A2
nicht mehr lesbar; Lappenberg ergdnzte: septentrionalis portum, das hat weder A2
noch Beda.
40 1) Vgl. schon ohen I, 2, S. 4 die ganz dhnliche Beschreibung des
EMaufes. 2) Vgl oben 1, 12 (13), *S'. 16, Z. 7. 3) Sorabi — Saxonum
stammt aus den Ann. q. d. Einhardi z. J. 782, loie E. 0. Schulze, Koloni-
sierung und Germanisierung der Gehiete zwischen Saale und Elbe,
S. 19, N. 15, bemerkte. Adam hat diese Annalen nicht gekannt, die Be-
45 nutzung in Schol. 18 beiveist, da/S dieses (und Schol. 19j, ivie alle nur in
A 2 ilberlieferten Scholien, nicht von Adam herriihrt. 4) Hist, eccl, 1, 1. (L).
Das Scholion ist in A 2 teilweise durch Beschneiden des Randes zerstort,
der aber nirgends zweifelhafte Text nach Beda liergestellt.
Adam Bremensi s. 6
82 M. ADAM BREMENSIS
(21). XX1III^ Anno pontificis Adaldagi XXX ^« Villi ^° * i
magnus imperator Otto^, domitor*^ omnium septentrionis'^
973. nationum, feliciter migravit ad Dominum ^ et sepultvis ^ est
in civitate sua Magadburc®. Cui^ filius^ Otto medianus
succedens per decem annos strennue gubernavit imperium. 5
Is statim Lothario et Karolo^ Francorura regibus* subactis^,
cum in Calabriam bellum transferret\ a Sarracenis^ et
983. Grecis victor et victus ^ apud Eomam decessit^-'^. llli™ ter-
cius Otto, cum adhuc puer esset, in regnum substitutus
annos XYIII** forti et iusto sceptrum ornavit imperio. lo
His tribus aequo fortissimis ac iustissimis imperatoribus tarn
earns ac" familiaris erat sanctus° Adaldagus pro virtu tis^
merito et doctrinae magisterio, ut a latere eorum vix aut
raro divelleretur^. sicut'i ostendunf precepta imperatorum
ad nutum archiepiscopi disposita'"; in quibus etiam hoc est is
notandum, quod tercius Otto consistens^ in Wildashusin*
973. precepta fecit ^. Eodem tempore Hermannus" dux^ Saxo-
* num obiens^-^^ heredem"^ suscepit filium Bennonem^^, qui
etiam vir bonus et fortis ^^ memoratur, excepto quod degene-
*) XXX^VIIP BC, **) viginti octo (XXVIII) BC. 20
24; a) Cap. LXVII. £1. C(l).2; Cap. XIIII. £2. ('Ce;. b) Otto magn.
imp. C. c) dominator J5 2. d) septentrionalium C. e) Magedburg £!«;
Maigeburgh, von zweiter Hand iibergeschr. Magdeburg, BV>; Magdeburg B2.C2;
Magdaburg 01. f) cui 51a; Cuius i?2. g) fil, eius Otto C. h) Carol. 51b. 2. C 2.
i) transferet Al. k) Saracen. B2. I) discessit B2. C2, Helm. m) Huic C. 25
n) et C. o) presul C. p) virtutum BC. q) Sicut Al. B2. r) ostendunt
hinter disposita C. s) in Wild, consistens C. t) Wildahusin 51b; Wildashusen
C2. u) Herimannus CI. v) Saxon, dux C. w) obediens Al. x) Benn.
fil. suum reliquit heredem C.
1) Nach I, 62 (64) ivdre das 975. 2) Vfjl unten IV, 9: feli- 30
citer uiigravit ad Christum. 3) Bei dem steUeniveise auffdlligen An-
Mang an das Chron. Suericum universale sei de^sen Wortlant liier ver-
zeichnet, SS. XIll, 69: (Otto imperator . . apud Parthenopolim obiit
et sepelitur. . . Otto secundusj . , Otto imperator apud Calabriam,
occiso a Grecis et Sarracenis exercitu . . aufugit . . Otto imperator 35
Romae . . moritur et ibi sepelitur. Otto tertius . . admodum puer,
annos 18. 4) Karl, der Brudtr des Konigs Lothar, loar Herzog von
Lothringen. (L). 5) Daf5 dies sehr iihertnehen und falscli ist, hedarf
Jcaum der Erwdhnung. 6) victor et victus schon oben I, 38 (40),
S. 40, Z. 13. 7) Adam hat, ivas Lappenberg anmerkte, den Zug 40
Ottos II. gegen Harald Blaatand nicht ericdhnt, tceil er ilin Otto I,
zuschrieb. Vgl. oben S. 63, Z. 1 ; K. Uhlirz, Unterstichioigen ziir Ge-
schichte K. Ottos IL; MIOG. Egbd. VI, 4:1 ff. 8) Vgl. oben S. 62, Z. 12;
S. 68, Z. 13. (L). 9) BD. O. Ill 40—42, vom 4. bis 21. Mar z 988. (L).
10) Hermann ist schon am 27. Mdrz 973 gestorben. Widukind III, lb; 45
Nekrologien von Fidda, Limeburg. (L). Nekrologien vofi Merseburg
(28. Mdrz), Mollenbeck. Vgl. Thietmar II, 31 (20) iiber Hermanns Be-
grdbnis. 11) Der von 973—1011 Herzog ivar. 12) Horat. Carvi.
IV, 4, 29: Fortes creantur fortibus et bonis. (L).
LIB. II, CAP. XXIIII. XXV. 83
rans a patre populum rapina gravavit. Apud Magedburg*
quoque defuncto ^ pontifice Adelberto^ Gisilharius^ succes-
sit^ in® cathedram, et^ ipse vir sanctus, qui novellos^ Winu-
loruin^ populos doctrina et virtutibus illustravit.
5 XXY^. Haroldus^ rex Danorum, religione ac fortitu- (22)-
dine insignis, christianitatem in regno suo iam dudum ^
benigne suscepit^ et constanter retinuit^ usque in finem^.
Unde et regnum suum sanctitate et iusticia * confirmans
ultra mare in Nortmannos^-^ et Anglos^ suam dilatavit
10 potentiam. Emund'^ filius Herici®-^ tunc in Suedia^ regna-
vit. Is Haroldo*" confederatus christianis eo venientibus
placabilis fuit. In Norveia^ Haccon^-^ princeps erat, quern,
Schol. 20 (21). Annoio Domini DCCCCoLXoVP Dani ad fidem
sunt per Popponem quendam conversi, qui ferrum candens
15 et ignitum in modum cyrotecae^ formatum^^ coram populo sine
lesione portavit, quod videns rex Haraldus^ abiecta ydolatria^
cum to to populo ad colendum varum Deum se convertit, Poppo
autem in episcopum est promotus (CI von zweiter Hand. C2).
a) Madeburc J. 1 ; Magdeburg £ 2 ; Magdaburg C. b) Adalberto 5; Adalb.
20 pontifice C. c) Gisliilarius B 2 ; Gisilarius C. d) succedit B 1*. e) in cath.
fehlt C. f) et ipse /eM 5 2. g) novellus £ la. h) Vinilorum £ 2.
25: a) Cap. LXVIII. £1. C(l).2; Cap. XV. S2. ^02^. b)Harald. 52.
c) susceptam usque in fin. constanter retinuit C. d) Nordmann. stets BC.
e) J.1. JSlb; Erici JSla. 2. C. f) Sueonia BC. g) Nordwegia Bl.C; Not-
25 uagia B2. h) Hacon B2; Hacquin C.
Schol. 20: a) chirothecae 0 2. b) Haroldus (72. c) Idololatria C2.
1) Am 20. Jimi 982; UJilirz, Otto II. S. 156, N. 17. 2) Vgl
oben I, 59 (61), S. 57. 3) Vgl. Hehr, 8, 6: si fiduciam . . usque ad
finem firmam retineamus; ebda. 3, 14. 4) Vgl. unten II, 56 (,54):
30 iustitia et sanctitate insignis. 5) Wichtigste Quelle fur Harold sind
seine eigenen Aussagen auf dem groften Jellingsfein, Wimmer I, 2
{S. 17 — 40), S. 28/'.; er riilimt sich da auch der Untenverfung Nor-
wegens. Vgl Weibull S. 25—49. 6) Siehe unten S. 84c, Z. 11— 13.
Unter Mijdverstundnisf^en hahen Adams Bericht ericeitert die Ann.
35 lAindenses, SS. XXIX, 199, Z. 22—24, und die Ann. Byenses, SS. XVI,
899, Z. 5/1 7) WeibuU S. 10 ff. halt diesen fi'ir den Konicf Emund
Slemme, der in einem Grenzrertrag zwischen Ddnemark und Schtveden
(Sveriges traJctater udg. af 0. 8. Bydberg I, n. 23, *S'. 46 ff.) genannt ivird.
Aber ein Konig Emund Slemme lebte im 11. Jk., Adam III, 15 (14):
40 Emund pessimus. 8) Das ist ivohl der oben S. 59, Z. 8 genannte
Herich: vgl. H. ScMick (oben S.b^, N. S) S. 10. 9) Genannt der
Bose (malus, nequam), Tlieodericus monachus Kap. 4 — 10, ed. G. Storm
S. 11 — 18; Historia Norvegiae ed. Storm S. 111. 10) Das nur in G
iiberlieferte, au£h in der Bandnote einer Hs. der Ann. Lundenses (SS.
45 XXIX, 199j benutzte Scholion stammt aus Sigebert von Gembloux 966,
SS. VI, 351. 11) Saxo Gramm. ed. Holder S. 338 sagt: caudentem
ferri laminam chirothecae formam habentem. Anscheinend hat er das
aus diesem Scholion.
6*
84 M. ADAM BREMENSIS
w«965(?) dum Nortmanni superbius agentem regno depellerent, Ha-
roldus^ sua virtute restituit^ et christicolis placatum effecit^.
[Haccon'^ iste crudelissimus, ex genere Inguar'^-^ et gigan-
teo sanguine^ descendens, primus inter® Nordmannos^ reg-
num arripuit^, cum antea^ ducibus regerentur. Igitur 5
Haccon^ triginta quinque annis^ in regno exactis obiit,
Hartildum ^ relinquens^ sceptri heredem, qui simul Daniam
possedit atque Nordmaniam']. Anglia'', ut supra '^ dixiraus
et in Gestis Anglorum scribitur, post mortem Gudredi^ a
filiis eius Analaph, Sigerih™ et Reginold*^ per annos fere C 10
permansit in ditione Danorum. Tunc vero Haroldus^ Hiring
filium'^ cum exercitu misit in Angliam. Qui subacta insula
tandem^ proditus et occisus est a Nordumbris^-^.
(23). XXVI ^. Adaldagus igitur archiepiscopus ordinavit in
Daniam plures episcopos, quorum nomina quidem repperi- 15
Schol.21. mus; ad^ quam^ [vero] sedem [specialiter*^] intronizati®
Schol. 21 (22). Anno Domini DCCCCoLXXIIIo ^ Wencezlaus^
princeps Boemiae a fratre suo Bugezlao ^^, qui® principatum sibi
a) Harald. B2. b) reddidit C. c) Hacon B2; Haquin 01; Hacquin (72;
das eingeklammerte nur BC, fehtt Al. d) Inguar oder luguar (?)£!». e) apud C. 20
f) Normann. C2. g) ante h B2. h) sceptri rel. heredem C. i) Nordwegiam C.
k) Angl. autem, ut C. 1) Gundredi A1.C2; vgl. I, 39 (41), S. 43, N. n. m) Sig-
trich Bl. C; Sigthric B2. n) filium suum misit C, cum exerc. fehlt daselbst.
o) Nordimbr. getilgt, von zweiter Hand Northumbris, Bl^; a Northumbr. tandem
prod, et occisus est C. 25
26: a) Cap. LXIX. Bl. C(l).2; Cap. XVI, jB2. ^0 2;. h) Xd Al. BC.
c) quam sedem Al; quas vero sedes Bl. C; quam vero sedem B2. d) spec.
nur BC, fehlt A 1. e) intronixati JBla.
Schol.21: a) DCCCCLXXIIII. 0 2. b) Wentezlaus 02. c) quia 01;
propter preripiendum princip. Sigeb. 30
1) Theodericus Kap. 5: Hocon . . adiutus a rege Danorum Ha-
raldo . . solus obtinuit regnum Norwagiae annis triginta, tamen
sine regio nomine. 2) Des oben S. 39/40 genminten Normannen-
fiirsten'^ Ingre gleich Odin deutet Munch, Det fiorske Folks Historic
I, 2, S. 3, X. 1,'nach den isldndischen Sagas. 3) Nacli Munch war 35
er der Sohn des Siward und seiner Gattin aiis dem Geschlecht des
Biesen Tjasse. 4) Harald Sclwnhaar im 9. Jh. ivar der erste Konig
von Norwegen. Adams Irrtum ist vielleicht daraus enistanden, daft
Hakon nicht koniglichen Bluies, sondern vor seinem Konigtum Jarl
war. 5) Theod. mon. a. a. 0.: anuis triginta; Hist. Nor r eg. S. 115: 40
XXXIII annis. 6) Munch a. a. 0. vermutet, daft Harald Blauzahn
oder Harald Graafeld, der Sohn des Erich Blntaxt, gemeint seien, doch
ist das sehr zweifelhaft. Nach Sven Tunberg in der (Svensk) Historisk
Tidsskr. 31 (1911), S. 54 ist Adams Bericht hier roll von Fehlern.
7) Oben I, 39 (41), S. 43, mit N. 4. 8) liber diese drei vgl Symeonis 45
monachi Dunelmensis Historia Begum, .920. 26. 37. 43. 50 (Thorpe 11.
12S ff.), meist aus Florentius Wigorniensis. Vgl. Simeon ^ SSff'. (ed.
Thorpe II, dBff.). 9) Vgl. Lappenherg, Gesch. v. England I, 392.
Flor. Wigorn. 950, ed. B. TJiorpe I, 135. 10) Bolizlao Sigeb. 973,
tvoher das ScJiol. entlehnt ist. (L). 50
LIB. II, CAP. XXV. XXVI. 85
sint% haud"^ facile potuimus invenire. Aestimo^-^ faciente*^
ea causa, quod in® rudi christianitate^ nulli episcoporum
adhuc certa sedes designata est", verum studio plantandae
christianitatis quisque in ulteriora progressus verbum^ Dei
5 tarn Guis quam alienis communiter predicare certabant.
Hoc hodieque'^ trans Daniam per Nortmanniam et Sue-
diam^ facere videntur. Igitur episcopi'^ in Daniam^ ordi-
nati sunt hii°^: Hored, Liafdag^, Raginbrond^-^, et post
eosE[arig^ StercolfP, Folgbract'i-^, [Adelbrect^-^,] Merka^-"^
10 et alii. Odinkarum* seniorem^ ferunt ab Adaldago in
Sueoniam ordinatum strennue in gentibus legationem suam
perfecisse". Erat enim, sicut nos^ fama tetigit, vir sanctissi-
mus et doctus in his, quae ad Deum sunt, preterea quan-
tum ad seculum"^ nobilis et^ oriundus ex Danis. Unde et
15 facile y barbaris quaelibet de nostra potuit^ religione per-
suadere^. Ceterorum^ vero episcoporum vix aliquem^ sic
usurpavit, martyrizatu r , pro quo Deus urbem Pragam, ubi re-
quiescit, multis miraculis illustrat (CI von zweiter Hand. C2).
a) sunt B2. b) haut J.1. c) estimo Bl. d) fauente Al; Est. ea
20 fac. BC. e) pro rara BC. f) christianitatem J.1. g) esset B2; fuerit C.
h) que fehlt C. i) Sueoniam BC. k) episcopi qui in BC. 1) Dania (72.
m) siint in Hored (Inhor. C) Bl.C; sunt: ut Hored B2. n) Ziafdag A 1 ; Liafdagus
£la; Liaffdagus Bl^. o) Ragimbrondus Bl^; Rarimbrondus, von zweiter Hand
korr. Regimbrondus, 5 lb; Ragimbrond B2; Reimbrund C. p) Stercolff B2.
25 q) Folgbracht Bl^; Folcbreth CI; Folcbrecht C2. r) der Name fehlt A1.C2;
Adalbrictt B2; Adelbreth 01. s) Merha £C. t) Ordink.^1; odink. 51a. CI.
u) adimplesse C. v) fama nos C2. w) secundum Bl^. x) et origine Danus BC.
y) facile barbaris ' facile de J.1, quaelibet fehlt daselbst. z) potuit de nostra BC.
a) Episcoporum vero ceter. Bl. b) aliorum CI.
30 1) Vgl ohen S. 47, Z. U; S. 78, Z. 9. 2) Vgl. ohen S. 29, Z. hf.
3) Vgl. ohen Kap. 4, S. 64. (L). 4) Unfen Kap. 64 (62) loird er
Haricli genannt. (L). Saxo Gramm. Buck X, SS. XXIX, 64 nennt
Hored von Schlesioig fdhchlicli Haric. Ob audi dieser Harig Adams
hier in Wahrheit Hored von ScJdeswig ist oder ein anderer unheJcannter
35 Bischof, ld/3t sich kaum entscheiden. 5) Der oben S. 64, N. 4 ge-
nannte unziiverldssiqe Ordo setzt ihn nacli ScJdeswig und qiht ihm
7 Jahre Datier (984—991); er kommt im DO. III. 41 vom 18. Mdrz
988 vor, aher der Name seines Bistums ist dort verderht. AJs
Biscliof von Ribe tvird er in der Hist. Danorum Boskildensis ge-
40 nannt, SS. XXJLX, 23, danacli bei Saxo Gramm. ebda. S. 65. Vgl.
H.Bre/SIau, Deutsche Zeitschr. f. Geschichtstvissenschaft XI (1894),
156, N. 7. 6) Lappenberg ivoUte diesen Bischof mit einein in dem
vielerwdhnien Ordo genannten Adaldag {von 972 - 984) gleichsetzen.
Das ist unmoglicli, dieser Adelbrect ist sonst ganz unbekannt. 7) Das
45 ist der schon oben S. 72, N. 2 genannte Marco; vgl. H. Brel^lau,
Deutsche Zeitschr. usiv. XI, 154—163. 8) Albus hei/3t er in der
Hist. Dan. Roi>kild., die im iibrigen hier Adam (II, 26 (23) nnd 36 (34)j
zu folgen scheint. 9) Vgl unten IV, 28: facile paganis fidem per-
suasit.
86 M. ADAM BLIEMENSIS
clarum antiquitas^ prodit preter Liafdagum E-ipensem^,
quern dicunt etiam miraculis celebrem transmarina ^ predi-
casse [hoc'^ est in^ Sueonia vel Nordwegia^].
(24). In? Aldinburff^-^ ordinavit archiepiscopus prime, ut dixi-
yoo— yo6. ixius^, Egwardum' vel Evargum^-^, deinde Wegonem^-*, 5
postea Eziconem™-^, quorum tempore Sclavi permanserunt"
christian!. Ita etiam Hammaburg in pace fuit. Ecclesiae^
in Sclavaniai' ubique erectae sunt; monasteria etiam viro-
rum ac mulierum ^ Deo servientium constructa sunt plu-
rima. Testis est Danorum'^ rex, qui hodieque^ superest, lo
Suein^; cum recitaret SclavaniamP in duo de XX* pagos
dispertitam" esse, affirmavit nobis absque tribus ad chri-
stianam^ fidem omnes fuisse converses, adiciens^ etiam
principes"^-"^ eius temporis, Missizla''-^, Naccon^-^ et Sede-
rich^^. 'Sub^ quibus', inquit, 'pax continua fuit, Sclavi 15
DeuAAi.^^^ tribute servierunt\
a) prodit antiq. C. b) Ripensem, qui et miraculi Celebris fuerat et
transmarinis predicavit C. c) trans maria^l. d) das eingeklammerte nur BC,
fehlt Al. e) est Sueonibus et Nordmannis C. f) Noruegia B2. g) kein
neues Kap. in Al. Bl. C; Cap. XVII. B2. (C2). li) Aldinburgh Bl^; Aldin- 20
burgo B2. 1) Eguardum (von zweiter Hand in Bl^J. B2; Edwardum C.
k) Ewargum jBI". 2; Euagrium von zweiter Hand Bl^; vel Ev. fehlt C. 1) Wf-
g6nem J.1, i ist nicht getilgt, e mit anderer Tinte iiber der Zeile nachgetragen.
m) Eiconem, von zweiter Hand l^siconem, BV\ n) christ. permans. C. o) ecclesie
^la. p) Slauon. B2. q) rex Dan. BC. r) adhuc hodie C. s) Sueno 25
Bl. t) duos de viginti Bl. C. u) esse dispert. C. v) christianitatem statt
Christ, f idem B2. C. w) Adiciens J.1. x) Principes jB2. (7 2. y) Missizza Bl;
MissizaJ5 2; Misizza C. z) Nachon B2. a) sub BC.
1) tjher die Bischofe von Oldenhurg im 10. tind 11. Jh. (nach
Marco) siehe H. Bre(dlau, ForscJi. z. brand, tmd preu/S. Gescli. I, 402 — 30
407. 2) Ohen Kap. 16 (14), 8. 72. 3) Egicard ist am 13. Fehr.
eines unhekannten Jahres gestorhen, Necrol. MoUenbecc; Bre^lau S. 402.
4) Uber Wego vgl. Helmold I, 13. 14. (L). 5) Ezico ist ror 988, icalir-
scheinlich vor 984 geiveiht tvorden. Nach H. Bre/3lau S. 403 ware er schon
983 im gro/kn Slai:enaufstand vertritben icorden. 6) BJin monaste- 35
rium virginum Michilinbnrgense nennt Helm. I, 12. 7) tJber die
Obotriienfiirsten des 10. Jh. handelt im ganzen am besten J. Marqiiart,
Osteiiropdische und ostasiatische Sireifziige (Leipzig I90o) S. 305 — 329.
Ver fehlt ist Biereye S. 169—176. 8) Genau derselhe JSlame begegnet
nur bei HelmoJd 1, 13. 15, denn anf den Micisla Korners z. J. 932 40
(Wigger, Mecldenbnrg. Annalen S. 26) ist nichts zu gehen. Sprachlich
kann er nach A. LesJcien nur gleich Mistislav (bedeuiet: Bachernhm
habend) aiifgefa/3t werden, auch sachlich Jcann er sehr tvohl der Mistiz-
lavus bei Thietmar IX, 5 (VIII, i) sein. 9) Ihn nennen Widukind
III, 50 z. J. 954 und Ibrahim -ibn-Ja'^kub z. J. 965 ah Fi'irstcn der 45
Oboiriten. 10) Ein slavischer Fiirst des Namens ist nicht bekonnt.
Der Name scheint iiberhaupt nicht slavisch zu sein (das bestdtigte mir
A. Leskien), eJier nordisch, Sithric. (L).
LIB. II, CAP. XXVI— XXVIII. 87
XXVII ^. Novissimis^ archiepiscopi temporibus^ res (25).
nostrae inter barbaros fractae, christianitas*^ in Dania tur- ^^^/^•
bata est, pulcrisque divinae religionis initiis invidens'^ ini-
micus homo supersominare zizania^ conatus est. Nam tunc
5 Suein Otto^, filius magni Haroldi^, regis Danorum, multas
in patrem^ molitus insidias^, quomodo eum iam longaevum
et minus validum regno privaret, consilium ^^ habuit et cum^
his, quos^ pater eius ad christianitatem coegit^ invites.
Subito igitur facta conspiratione Dani christianitatem ab-
10 dicantes Suein "^ regem constituunt, Ilaroldo" bellum indi-
cunt. At ille, qui^ ab initio regni sui totam spem in Deo
posueratP-*, tunc^ vero et^ maxime commendans^ Christo
eventum rei, cum bellum execraret*, armis se tueri decre-
vit. Et quasi alter David procedens ad bellum filium
15 lugebat Absalon"-^, magis dolens^ illius scelus quam"^ sua"^
pericula. In quo miserabili et plus quam civili bello ^ victa
est pars Haroldi^. Ipse^ autem vulneratus ex acie fugiens
ascensa navi elapsus est ad civitatem Sclavorum, quae
lumne^ dicitur.
20 XXVIII ^ A quibus contra spem, quia pagani erant, (26).
humane^ receptus, post aliquot^ dies ex eodem vulnere
deficiens, in Christi^^ confessione migravit®. Corpus eius
in patriam reportatum^ ab exercitu apud Roscald^ civita-
tem^ sepultum est in ecclesia, quam ipse primus construxit
25 in honore^ sanctae trinitatis. De cuius fine, cum istum
27: a) Cap.LXX. £1. C(l).2; Cap. XVIII. £2. f'C2y. b) Noviss. itaque
arch. O. c) christianos J. 1 . d) inim. invid. homo G. e) Suenotto JSl. C;
Suen otto B2. f) Harald. B2. g) partem Bl^. h) et consil. habuit cum
his jB2. i) dum (?), durch Radieren korr. cum, Al. k) quos ad christ. pater
80 eius invitos coegit C. 1) invitos coegit BO. m) Suenotto £la; Suenonem
£lb; Suen i? 2. n) Harald. JS2; et Haroldo^lb; bellumque. Haroldo C.
o) qui fehlt B2. p) posuerit C. q) tum J5 2. r) et fehlt C. s) Christo
commendans B; Chr. ev. rei commend. C. t) execraretur B2. u) Absolon
B.C2. V) illius dolens C. w) am Rande Bl^: De fine Haroldi regis.
35 x) peric. sua 0 2. y) ipse Bl^. CI. z) lumne oder Uimne, aber eher lumne
Jcann in Al gelesen werden; vgl. oben S. 79, N. k, <S. 80, iV^.w; lumme Bl;
lumnoe B2; lulinum 02.
28: a) kein neues Kap. in BC. b) humane fehlt BC. c) aliquos Al; dies
aliquot 52; vgl. S.135, Z. G. d) confess. Chr. BC. e) decessit. Cuius corpus in C.
40 f) ab exerc. report. C. g) Roscheld £1^; Roschild £lb. 2; Hoskild C. h) civit.
in eccles. quam ipse primus in hon. sancte trin. constr. est sepultum C. i) hono-
rem JSlb. 2. 02.
1) Kurz vor 988, etwa 985 oder 986. 2) 3Iatth. 13, 25 : iui-
micus . . superseminavit zizania in medio tritici. (L). 3) Ganz
d5 anders, aber stark tendenzioa entstelU ivird das in den Gesta Cnutonis
regis erzdhlt, SS. rer. Germ. S. if. Vgl. Weibull S. ^bff., der aber
nicht ohne Irrtiimcr dariiber handelt. 4) Vgl. oben I, 56 (58), S. 56,
Z. Iff. .5) Vgl. IT. Reg. IS, 33. 19, Iff. '6) iMcan Pharsal. I, 1:
Bella . . plus quam civilia. (L).
88 M. ADAM BREMENSIS
pronepotem suum, qui nunc in Dania regnat, Suen* inter-
rogare raaluerim^, velud^ alter Tideus^ crimen avi reticuit,
me vero parricidium exaggerante: *Hoc est', inquit^, 'quod
nos*^ posted luimus et"^ quod ipse parricida suo piavit
exilio^ At^ ille noster Haroldus^, qui populo Danorura 5
christianitatem primus indixit, qui totum septentrionem
predicatoribus^^ et ecclesiis replevit, ille^, inquam, innocens
vulneratus et pro Christo'"^ expulsus martyrii palma^, ut
936_986. spero"", non carebit^. Regnavif^ autem annos L. Obitus°
Nov. 1. eiusP in festivitate omnium sanctorum. Memoria^i eius"^ et lo
uxoris Gunhilde^ apud nos perpetua'' manebit*. Haec in
diebus Adaldagi pontificis comperimus* facta, cum tamen^
eius ^ virtutes explorare non omnes potuimus\ Sunt autem
qui affirmant''^
^1. C.
per eum gratias sanitatum^
factas et tunc, cum adhuc
viveret, et post mortem ad
sepulcrum eius, et'' alia'^.
[videlicet y cecos frequenter
illuminates fuisse aliasque
multas contigisse virtutes J.
B. 15
et tunc, cum adhuc viveret,
et post mortem ad sepul-
chrum eius per'' eum gra-
tias sanitatum^ factas. Ad
sepulchrum eius^ sermo fra- 20
trum est cecos frequenter^
illuminates fuisse et alias
contigisse virtutes.
Certissimum vero est eum tarn nostro populo quam Trans-
albianis^ et Fresonum genti leges et iura constituisse, 25
quae adhuc pro'' auctoritate viri servare contendunt^. In-
a) Suenonem Bl; Suein C. b) velut alter Tydeus BC. c) ayt, korr.
ait, Bib, so B2: ul (vel) Bl^. d) poster! nos J5 2. e) et fehtt C. f) Ut B2.
g) Harald. B2. h) eccles. et predicat. C. i) Ille Bl. k) Chr. a regno
exp. C. 1) gloria BC; vgl. N. 3. m) speramus C. n) Cap. XIX. B2. (C2). 30
o) obitus C. p) eius contigit in B; eius in fest. omn. sanct. contigit C.
q) memor. CI. r) eius apud nos et uxoris eius Gunhild perpetua C. s) Gun-
hild Bl. C; Gunild B2. t) facta comper. BC. u) tamen non omn. eius virt.
expl. potuimus C v) potuerimus £ la. w) affirment CI. x) et alia jehU C.
y) das eingeklammerte C, fehlt Al. z) per — sepulchr. eius feMt Bl^. a) illu- 35
minatos, frequenter et alias cont. virt. £2. b) Transalbinis B2. c) pro
tanti auct. C.
1) tlber malle = velle hei Adam siehe das Wort- und Sach-
register. 2) Adam denht vieUcicht an Statius, Thehais I, 4:6b ff., he-
sonders 466/'.; sed mens sibi conscia fati Cunctatur proferre patrem. 40
Allerd'mgs ist das Subjekt dieser Verse niclit Tydeus, sondern sein
Gegner PoIyneiJces, aber es kann ein Mi/3i'erstdndnis oder Erinnerungs-
fehler Adams vorliegen. 3) Vgl. Sidpicii Sereri Epist. 2 ed. C. Halm (Cor-
pus SS. ecclesiast. Latin. Vindob. 1) /S'. 143: gloria tamen martyris non
carebit. 4) Hire Namen sind vielleicht im Liber fraternitatis der Bremer 45
Kirche (unten Schol. 31) verzeichnet gewesen. (L). 5) Harald s. 6) 1. Cor.
12, 9 : gratia sanitatum. 7) VgJ. oben S. 10, Z. 13 f. 8) Ob die von Lap-
penberg hier herangezogene Stelle (vgl. desselben Hamburg. EechtsaUertiimer
LIB. II, CAP. XXVIII. XXVIIII. 89
terea senex fidelis^ Adaldagus^ de legatione sua voti com-
pos efFectus^ et in omni opere suo domi fo risque prospe-
ratus in senecta uberi^ migravit ad Dominum^ anno sacer-
dotii nobiliter ministrati^ LIIII*^. Cuius^ excessus^ anno
5 Domini DCCCCLXXXYIIL contigit, et sepultus est in 988.
ecclesia Bremensi, a capite Leuderici episcopi a meridiali'^
plaga. Obiitque^ indictione prima '^ jjjo>f=* i^g^j Maii*^-^. Apr. 29.
XXVIIII^ Libentius sedit annos^ XXY. Palleum'^ (27).
suscepit a papa XV. lohanne*, virgam*^ episcopalem me- 988-1013.
10 ruit ab Ottone® tercio. Primus^ omnium consecratus est
a suffraganeis. Itaque^ vir litteratissimus et^ omni morum
probitate decoratus ab Italia^ quondam pontificem secutus
est^ Adaldagum ^. CuiusWitam aemulatus et°^ magisterium
solus ex dispositione tanti patris dignus inventus est, cui
15 Hammaburgensis cura parocbiae crederetur. Dicunt^^ ali-
qui vicedomnum Ottonem^, licet avunculo^ gloriatus sitSchol.22.
Schol. 22 (23). Otto iste, vir nobilissimus, apud Magdaburg^-^
vicedominus et canonicus fuit^ (BV.2. C) .
*)L1II. 52. **) quarto 5C ^pr.28.
20 a) senex prcsul Adald. C. b) Adald., de quo loquimiir, de leg. £1.
c) eher affectus als effectus ^la. d) statt Dominum — Mail heiht es in C: Dom. llll'^
kal. Mali, Anno scilicet (ficil. jehltC 2) incarnationis Dominicae DCCCCLXXXVIII
Indictione la, Anno autem sacerdotii eius nobiliter amministrati LIIII, et sepul-
tus est . . (wie im Text) meridiali plaga. e) administrati (ammin. CI) BC.
2b i) Cuius Anno Dom. DCCCLXXXVIII (so) transitus contigit £2. g) obitus^l.
h) meridionali B2. i) Obiitque fehlt Bl', obiitque B2. k) la ^i; una ^1.
29: a) Cap. LXXI. £1.0(1). 2; Cap. XX. £2. rC2;. b) annis 5C. c) pal-
lium B.C2; palleum CI. d) Virgam Al. e) Otthone B2. f) primus B2. C.
g) Erat itaque C. h) et fehlt Al, wo omnium statt omni; et in morum Bl^.
30 i) Ytal. Bl»^. CI. k) est fehlt CI. 1) Cuius eciam vit. C. m) atque £1.
n) Dicunt — obicere fehlt hier C; vgl. Schol. 22, N.h. o) a uinculo J.1; anniculo,
von zweiter Hand korr., 51b.
Schol. 22: a) Maideburgh BU\ Magdeburg J5 2. C2. b) fuit fehlt B2; fuit
et canon. C, wo das Schol. so heifit: Dicunt aliqui quendam Ottonem vicedominum
35 huius Libentii election! (Electum C2) cessisse, licet idem avunculo gloriatus sit
pontif. Adaldago. Otto iste — canonicus. In isto enim Libentio nichil reprehensi-
bile vel inim. poterat obicere. Vgl. oben Eap. 29, N. n.
7, S. VIII, N. 1) des Sachsenspkgels Buch III, Art. 64, s^ 3 von den Leuten
binnen dem hertoghdume (Sachsen), die sunderlik recht willeu hebben,
40 alse Holtseten und Stiirmere unde Hedelere lolrldich mit diesen merk-
wiirdigen Satzungen Hurald Blanzahns ctwas zu tun hat, kann doch
recht ztveifdha/t sein. Vgl. auch Sachse, Zeitschr. f. deutsches Becht X, 84 f.
1) jR5\ 91, 15: adhuc multiplicabuntur in senecta uberi. (K).
2) Vgl. oben II, 1, S. 61, Z. 3. 8) So auch Annal. necrol. Fnldevises,
45 SS. XllI, 206; Necrol. Merseburg. 8. 223; den 2H.Aprd, wie BC, haben
die Nekrologien von Limeburg und Hamburg. 4) I£ine tirkunde
lohanns XV. vora 8. Not\ 988 (J,-L. n. 3835; Curschmann n. IS), in
der er u. a. Erzb. Lievizo das Pallhim verleiht, ist erhalten, Cursch-
mann S. 66^. halt sie fiir echt, Bonwet^ch, Zeitschr. d. Ver. f. Hamb.
50 Gesch. XV, 86/: und Brackmann, GGA. 1911, II, S. 504/'. dufkrn
Zweifel. 5) Vgl. oben S. 71, N. 1; Thietmar VII, 28 (VI, h^) spricht
ausfilhrlichir ilbtr Lievizo. 6) Er scheint derselbe zu sein ivie Odda,
90 M. ADAM BREMENSIS
988—1013. Adaldago* pontifice, cessisse^ tamen hiiius election! Liben-
tionis^, in quo nihil reprehensibile vel inimicus posset*'
obicere. [Dicunf^ eum tantae castitatis, ut raro se mulieri-
bus videndum prebuerit, tantae abstinentiae, ut pallida
ieiuniis^ ora portaverit, tantaeque liumilitatis vel^ caritatis, 5
ut in claustro sicut unus fratrum vixerit]. Multae^ virtutes
eius; quippe contentus acquisitis raro curiam adiit pro
acquirendis. Domi^ sedens quietus parrochiae suae curam
egit diligentissimam totumque studium ^ vertens ad lucrum^
animarum districtissima, ut aiunt', regula custodivit^ omnes lo
congregationes suas. fArchiepiscopus^ etiam per se curam
hospitalis"' egit, fratribus et" infirmis cotidiano ministrans
obsequio, ipse quoque vice sua xenodochium nepoti" com-
mendavit Libentio]. DumP adhuc pax esset in Sclavania*i,
Transalbianos populos frequenter visitavit et matrem Hamma- i5
burg paterno fovit aniore. Legationem suam ad gentes
magno'', ut decessores^ sui*. studio" executus^ est^^', licet
obstaret"^ dierum malicia*. Quo^ tempore cum magnam^
Suein^ rex persecutionem christianorum exercuisset^ in
Dania, fertur^ archiepiscopus supplicibus legatis'^ et crebris 20
a) sit ab Adald. pont. J. 1 ; sit pont. Adald. B. b) Libentii Bl ; Libentium J52.
c) possit B. d) dns eingeklammerte fehlt A 1 ; Erat enim vir tante C. e) ac C.
f) Multe nimirum virt. C. g) domi Bl^. CI. h) lucra i?l". 2; lucrum, von zweiter
Hand an leergelassener Stelle ergdnzt, Bl^; ad lucra vertens C. i) ut aiunt fehlt C.
k) omnes congreg. suas custod. C 1) das eingeklammerte nur BC, fehlt Al. 2o
m) egit hospit. C. n) et fehlt B2. o) nep. suo C. p) Dum vero adh. C.
q) Slauia B 2 ; Slauan. C 2. r) magno fehlt C. s) predecessores C. t) eius BC.
u) studiose C. v) exec, vom Schreiber verdndert in exsec, J.1. w) est fehlt B 2.
x) dierum obstaret C. y) Cap. XXI. B2. (C2). z) magn. christ. persecut. in
Dania Suein rex exerc. C. a) Sueno B1; Suen B2; am Rande £1'^: Suenotto 30
christianos persequitur. b) exercuisset, in Dania fertur A 1 ; excercuisse B l".
c) fertur fehlt C, ivo: supplic. arciiiep. d) legatis crebrisque mun. laborabat,
quatinus (quaten. C2) C.
Priester in Magdebiirq, den TJevizo sterbend zum Nachfolger wilnschte;
s. Thietmar a. a. 0., Aim. Qucdlinburg. 1013 und 1018 (SS. Ill, 81. 84;, 35
in welch letzterem Jahre er sfarh. Vgl. Hamh. UB. n.hS, S. 63, N. 1. (L).
Infolge der Ereignisse von 1013 ^cliemt er von Bremen nacli Magdeburg
gegangen zu f^ein. Kaum mit Recht unterscheidet Pabst, Jahrb. Hein-
richs II. Bd. II, 448 zwel Manner des Namens Otto, einen von Bremen
und emen von Magdehurg. 40
1) TJiictmar VII, 29 (VI, 54j und Ann. Quedlinb. melden z. J. 1013,
da(^ Otto nach Lievizos Tode in Bremen gewdhlt, aber von Heinrich II.
ahgelehnt icorden set. Das hat Adam (nach der Tradition) wohl fdJsch-
lich auf 988 iibertragen. AlmJich (aber etiva<i anders) schon Pabst
a. a. 0. S. 402, N. 2. 2) VgL Hieronymns Einst. 60. 9 (Corpus SS. 45
eccles. Vindob. LIU, bbS): quod . . lurida ieiuuiis ora portaverit;
Adam hat diesen Brief ofter stilistisch beniitzt. Ganz dhnlich cha-
7-aJcterisiert Thietmar VII, 28 (VI, 53^ den Lievizo. 3) Vgl. oben
I, 30 (32), S. 35, Z. 13/. 4) Vgl Maith. 6, 34: sufficit diei malitia
sua. (K). 50
LIB. IT, CAP. XXVIIII. XXX. 91
muneribus laborasse, ut ferocis animum^ regis christianis''
mansuetum redderet. Quibus ille reiectis^ in sua'^ crudeli-
tate ac perfidia saevire cepit®. Secuta^ est ultio divina^
in^ regem Deo rebellem''. I^am cum bellum' susciperet
5 contra Sclavos, bis captus et^ in Sclavaniam^ ductus"^ to-
ciens a Danis ingenti pondere" auri redemptus est"^. Nee
tarn en adhuc reverti'' voluit ad Deum, quern prime in
morte patris offendit et deinde in nece fidelium irritavit,
et° iratusP est furore Dominus, et tradidit eum in manus
10 inimicorum suorum'^-^, ut disceret non blasphemare*.
XXX ^. Tunc potentissimus ^'' rex^ Sueonum Hericus ^ (28).
exercitu*' innumerabili sicut harena maris'' collecto Daniam
invadit, et occurrit ei Suein'\ derelictus^ a Deo, frustra
sperans in ydolis suis. Multa^ utrimque bella navalia^ — sic
15 enim ea gens^ confligere solet — , copiae'' Danorum omnes^
obtritae. Hericus^ rex victor obtinuit^ Daniam. Suein^
Q^m regno depulsus ^ dignam factis suis a Deo zelote ^
a) regis anim. C. b) mansuet. redd, christ. Bl.C; christ. redd, man-
suetum £2. c) relictis B2. Ann. Lund. d) sua nimirum crud. C. e) non
20 cessavit C. f) Unde et ult. div. regem Deo rebellem est subsecuta C. g) in
fehlt BC, vielleicht mit Recht; vgl. Ill, 16 (15) Anfang. h) am Rande Bl^: Ulcio
divina in perfidum regem. i) contra Sclav, bell, suscip. C. k) est statt et
jBlb, C2. 1) Sclauiam (71; Slauiam£2. C2. m) auri pond, est redemptus C.
n) ad Deum reverti vol. C. o) Et £1. CI. p) iratus furore Dominus tradidit C.
25 q) eius C.
30: a) Cap. LXXII. Bl.C 2; Jcein neues Kap. in B2.C1. (2). b) Sueon.
rex C. c) coll. innum. sicut arena mar, exerc. C. d) Sueno Bl; Suen B2.
e) a Deo derel. C. f) Sed cum utrimque bello navali C. g) gens ilia C.
h) omnes copie essent Dan. C; os in Al vom Schreiber oder von gleichzeitiger Hand
30 iiber der Zeile nachgetragen. i) Ericus Bl>^. k) Dan. obtin. C. 1) Sueno Bl;
am Rande Bl^: Suenotto a regno depellitur; Suen B2; Suein ergo a C.
m) depuls. a regno C.
1) Nach Weibull S. 90—101 ist die Geschichte Svein Gabelbarts
hei Adam (nach Svend Estridsen) eine geistliche Tendenzdichtmig mit
35 moralischer Spitze; in der Feststellung von Uhertreihungen und geist-
licher Sprache hat W. sicher recht, aber eine ivichtige, gegen seine
Folgerungen sprechende tatsdchliche Ubereinstimmung mit Thietmar
(siehe N. S) hat er iibersehen. — Zum Wortlaut vgl. unten HI, 16 (15)
Anfang. 2) Nach Thietmar VIII, 36 (VII, 26j ist Svein einmal
40 post mortem patris sui a Northmannis insurgentibus gefangen ivor-
den. (L). Die Spdteren (Dichter und Histariker) erzdhlen von drei-
maliger Gefangcnnahme. 3) Ps. 105, 40/41 : Et iratus est furore
Dominus . . Et trad, eos in manus gentium; vgl. Ps. 40, 3; 4. lieg.
21, 14. (K). 4) 1. Tim. 1, 20: ut discant non blasphem. (L).
45 5) Schivedisch genannt Segersaell, ddnisch Seyrsael, der Siegreiche.
6) frater Emund, filius Ring fiigen hier die Ann. Lundenses, SS.
XXIX, 200, Z. 32 hinzu. 7) innumerabilis — maris oft in der Vul-
gata; siehe Kohhnann S. 79. 8) Das hesidtigt Thietmar VIII, 36
(VII, 2Q): Potestatem namque suara (Suein) hostibus extraneis tunc
50 relinquens . . regnum exilio . . mutavit. 9) Exod. 20, 5. (L);
ebda. 34, 14. (K).
92 M. ADAM BREMENSIS
recepit mercedem. Haec^ nobis ^ iunior Suein^ recitavit
in avo suo contigisse^, iusto Dei iudicio, quoniam ilium
dereliquit, quern pater eius bonum defensorem habuit.
(29). XXXI '*. Ferunt eo tempore^ classem^ pyratarum,
994. quos nostri Ascomannos^ vocant, Saxoniae appulsam^ va- 5
stasse omnia Fresiae atque Iladuloae"^ maritima. Cumque
per Albiae fluminis ostium ascendentes irrumperent® pro-
vintiam, tunc^ congregati Saxonum magnates, cum parvum
habuissent exercitum, egredientes a navibus- barbaros
exceperunt apud Stadium, quod est oportunum Albiae lo
portus^^ et presidium. Magnum et memorabile^ nimisque'^
infelix^ erat^ illud prelium, in quo viriliter utrisque cer-
tantibus^ nostri tandem minores sunt reperti. Sueones™ et
Dani victores^ totam virtutem Saxonum optrivere, Capti
Schol.23. sunt ibi marchio*^ Sigafridus^, comes ThiadricusP-^ et alii i5
illustres viri, quos^i vinctis post terga manibus barbari traxe-
runt ad naves et^" pedes eorum catena strinxerunt, totam
exinde provintiam impune predantes^. Sed cum* de" cap-
Schol. 23 (24). De* hoc Sigafrido grande fertur miraculum,
quia cum cenobium Ramsolam invaderet predando, maligno statim 20
invasus spiritu non ante meruit liberari, quam sua ecclesiae resti-
tuit et de predio suo fratribus opulentam villam in servicium
donavit (C; vgl. B2 in N. &).
*) ^^^™^^ Al, comes rom Schreiher iiber der Zeile nachgetragen,
a) Et hec BC. b) hm. nobis in auo suo Suein recit. contig. C. c) Sueno 25
-Bl; Siien 5 2.
31: a) Cap.LXXIII. £1. C(l).2; Cap. XXII. B 2. (^02;. b) classe J. 1.
c) appuls. ac vast. B; appuls. omn. Fres. atque Hathule uast. marit. C. d) Ha-
dule B. e) irrump. in prov. B2. f) turn B2', tunc fehlt C. g) nav. apud
Stad. barb, excep. BC. h) praesid. et portus B2; et fehlt C. i) Al. Bl^.2; 30
menioriale £!«. C. k) minus que felix BC. 1) illud erat CI. m) Sueon.
ergo et C. n) vict, fehlt C; totam Sax. obtr. virtutem C. o) comites ambo
Helm.: Sigafr. marchio C. p) Theodericus Bl; Thiadr. (Thlader. C2) comes C.
q) quibus C. r) pedesque C. s) depredantes BC. t) dum B2 u) ex C.
Schol.23: a) B2 hat: De hoc marchione Sigafrido fertur, quod propter sacri- 35
legium a maligno uexatus sit spiritu, usque dum bona ecclesiae restitueret.
1) 994, siehe die Ayni. von Hddesheim, QuedJinhurg (Lampert)
und vor cdlem Thietmar IV, 23—25 (16). (L). 2) Asch gleich Schiff.
3) /. Reg. 1, 15: mulier infelix nimis. (K). 4) Dieselben V/orte oben
II, 3, S. 63, Z. 11. 5) Graf von Stade. Marhgrafen der Nordmark 40
sind die Graf en von Stade erst 1056 mit Graf Lothar-Udo geworden;
Wedehind, Noten zu einigen GeschicJitsclireibern II, 392; Meyer von
Knonau, JaJirb. Heinrichs IV. Bd. I, 39 mit JV. 28. Der dem Lande
fremde Adam nberio-ug z^mcklist den Zustand seiner Zeit aiif die Ver-
gangenJieit, der nicht in BC ilbergecjangene Zusatz in A 1 (wohl aus a) 45
ist vielleicht nachtrdgliche Bericliiigung von ihm. 6) Thiedricus
avunculus Ethelgeri Thietmar IV, 24 (16).
LIB. II, CAP. XXX-XXXIII. 93
tivis solus marchio'^'^ Sigafridus cuiusdam piscatoris^' auxilio 994.
furtim noctu sublatus evaderet^, pyratae mox in furorem
versi, omnes, quos in vinculis tenuerunt, meliores ad ludi-
brium'' habentes, manus eis pedesque truncarunt^ ac iiare
5precisa® deformantes ad terram semianimes^ proiciebant^.
Ex quibus^ erant aliqui nobiles viri'\ qui postea super-
vixerunt longo^ tempore, obprobrium imperio et miserabile
spectaculum omni^ populo.
XXXII ^. Quam^ plagam mox cum exercitu super- (30).
10 venientes dux Benno et Sigafridus^ marchio* vindicabant^.
Et® iili quidem pyratae, quos"^ apud Stadium egresses fuisse
diximus, ab^ eisdem contriti sunt.
Altera^ pars Ascomannorum, qui per Wirraham^ flumen
egressi Hadoloae^ fines usque ad Liestmonam^^ depredati
15 sunt, cum maxima captivorum multitudine pervenerunt ad
paludem, quae dicitur Chlindesmor^. Ubi™ a nostris, qui
pone sequebantur, offensi omnes usque ad unum obtruncati
sunt. Quorum numerus erat viginti milia. [Quidam" eques
Saxonum captus^ ab eis, dum facerent^ eum ducem itineris
20 sui, perduxiti eos in difficiliora loca paludis'^, in qua diu
fatigati^ leviter a nostris superati^ sunt. Heriward* nomen
habet, pereuni laude'^^ Saxonum celebratur].
XXXIII*. Ex illo nimirum tempore pyratarum crebra (31).
et hostilis eruptio^ facta est in hanc*^ regionem. In^ metu
25 erant omnes Saxoniae civitates^; et ipsa Brema^ vallo
*) ^ ^i^^ -4i, comes vom Schreiber ilber der Zeile nachqetraaen.
' marchio ' ^ "^
a) comes Helm. b) auxil. piscat. C. c) ludibrio hab. C. d) truncaue-
runt B; manibus pedibusque truncauerunt C. e) prescisa B 1". f) sei || oder
seu II nanimes £1", verderbt aus sei animes. g) proiecerunt C. h) quib. nob.
30 quidam viri erant C. i; multo B; multo supervix. C. k) omni facti pop. C.
32: a) Cap. LXXIIII. B1.C2; kein neues Kap. in B2. CI. (2). b) Quam
videlicet plag. C. c) Sigfridus jBI*. d) vindicanint, in tantum ut pyrate
omnes, quos C. e) et Bl^.2. f) ab ipsis auxiliante Domino fuerint (fuerunt
C2) contriti C. g) Cap. XXIII. B2. (C2); ein neues Kap. in CI; Altera vero
35 pars C. h) Wiseram fluvium Bl; Virraam B2. i) Hahele BC, fines fehlt da-
selbst. k) Listemonam B. 1) Chlindesmore iJla; Ehindesmore B\^; Glindis-
more B2; Glindesmor C. m) ubi Bl. n) das eingeklammerte nur BC, fehlt
Al; Quid, enim eq. C. o) ab eis captus C. p) eum ducem sui fac. itin. C.
q) in diff. eos pal. loca perd. C. r) fugati C2. s) sunt super. C. t) Heri-
40 wadus Bl"^; Heriwaldus ^Ib; Heriuad B2; Qui Heriward nomen habens C;
Heriwardus Helm. u) Saxon, laude C. Helm.
33: a) Cap. LXXV. B1.C2; Cap. XXIIII. B2. (C2); kein neues Kap. in
CI. b) pyr. hostilisque crebra irruptio C. c) hac regione CI. d) Nam et
omn. Saxon, civ. grandi metu perculse fuerant, tunc et Brema C.
45 1) Eingehender dariiher Thietmar IV, 25 (16). 2) Bischof Bern-
ivard von Hildesheim baule damals zicei Bur gen gegcn die piratae;
Thangmar, V. Bernwardi Kap. 1, SS. IV, 7G0/".
etwa
94 M. ADAM BREMP]NSIS
muniri cepit^ firmissimo ^. Timc^ quoque, sicut antiqui*^
meminerunt, Libentius^ archiepiscopus tesaurum ecclesiae
omniaque ecclesiastica deportari'^ fecit ad Bugginensem®
preposituram''^; tantus^ erat timor in omnibus finibus huius
parrocbiae. Nam et ipse^ Libentius, ut sermo est, pyratas^, 5
qui episcopatum vastabant, anathematis'' gladio dampnavit^.
994!!rio64. Quorum'-^ uaus fertur in Norvegia^ defunctus^ per LXX*
annos corpore integro permansisse* usque ad"^ tempora
domni Adalberti archiepiscopi, quando Adalwardus" epi-
scopus illo^ veniens defunctumP absolvit, et mox cadaver in lo
cinerem solutum^ est.
(32). XXXIIIP. Post vindictam ergo scelerura, quae in eccle-
sias Dei et christianos commiserat, Suein^ rex victus et a
suis derelictus^, quippe quern Deus deseruit, errabundus et
inops auxilii venit ad*^ Xortmannos, ubi'' tunc filius Hac- i5
conis^-^ Thrucco^ regnavit^-^. Is^ quoniam paganus erat,
nulla super exulem misericordia^ motus est. Ita ille^ in-
994. felix et a toto orbe^ reiectus in Angliam transfretavit,
frustra solatium quaerens'' ab inimicis. Quo™ tempore Brit-
a) cepit fehltAl; muro mun. cep. BC. b) firmissimo. Sed et Libent. C. 20
c) aliqui B. d) fecit ad Bucc. dep. prepos. C. e) Puggenensem Bl^; Bugge-
nensem Bl^.2; Buccensem C. f) Tantiis jBI^. 2; Tantus itaque tim. in fin.
huius parr. omn. erat C. g) ipse pontifex pyratas C. h) anatliemate dampn.
BC. i) Quorum unus in Norw. deficiens per ann. septuag. corp. int. (int. corp.
C2) permansit C. k) Nordwegia £ 1 ; Norwegia C. 1) defectus £!»; vgl. N.i. 25
m) ad domni Adalb. tempora C. n) Adaluardus B2; Alwardus C2. o) illuc
Bl.C; illius£2. p) def. vinculo excommunicationis absolv. C. q) est
solut. C.
34: a) Cap. LXXVI. 51. C'(l).2; Cap. XXV. £2. /'C2y. b) Suein rex
vict. fehlt Al; Sueno JBl; Suen B2. c) desertus BC. d) ad ad SI". 30
e) ubi Thrucco tunc fil. Hacquini regn. C. f) Hacconis, mit Rasur ilber dem a, J.1;
Hacconis oder (eher) Hactonis Bl"; Haconis5 2. g) Truncco J.1. Ii) Is licet
pagan, esset, nulla tamen super C. i) motus est miseric. C. k) infel. ille C.
1) reiectus orbe C. m) Eo C.
1) Aher nacli Bremen selbst sind die piratae nicM geJcommen; 35
Thietmar VII, 28 (VI, 53^ znm Schiu/3. (L). Dn(d e.s' sicli liier nur um
eine Ummauenmg der Domimmunitdt, nicht der Stadt Bremen handle,
bemerJct Biefschel, MarJct und Stadt in, ihrem rechtUchen Verhdltnis
(Leipzig 1897;, S. 82, N. 3. 2) Vgl ohen II, 13 (11), S. 70, N. 1. 9.
3) Dasselbe herichtet Schol. 67 (68), wo es heiftt: per annos LX; 40
vgl. die Note dmelhst und Schol. 136 (131). „ 4) Vgl. oben S. 48, N. 2.
5) Tryggve tvar nacli der isldndischen Uberlieferung (vgl. Theoderi-
cus 7non. Jig. von G. Storm S. 11^ der Sohn Olafs des Solines
Haralds Schonhaar, und Konig nur in Upland. (L). 6) Tryggve
war nacli den eben genannten Quellen damals Idngst tot, und Harald 45
der Bose herrschte in Nm'wegen. 7) Vielmehr kam er plilndernd ah
mdchtiger Seelzonig. Vgl. das Chron. Anglo-Saxon, z. J. 991 (ed. B. Thorpe
I, 24:\ff.; II, 10b f.) iiber die Einfdlle Siieins und Olafs Tryggveson in
England. (L). Vgl. oben S. 91, A^. 1.
LIB. II, CAP. XXXIII-XXXV. 95
tannis^ AdelracP filius Edgaris^-^ imperavit. Is non imme-
mor iniuriarum, quas Dani ex antique Anglis inflixerant,
exulem reppulit. Quem tandem miseratus infortunii rex
Scothorum'^-^ benigne recepit®, ibidemque^ Suein^ bis sep-
5 tem^ annos exulavit usque ad mortem Herici'^. Haec parri-
cidae avi pericula Suein§ rex nobis attonitis exposuit;
deinde ad Hericum victorem reflexit narrationem.
XXXY^. 'Hericus^ inquit, 'duo regna optinuit, Da- \?J\ ^.
norum Sueonumque, et ipse paganus, christianis valde ini-
10 micus\ Ad^ eum fertur legatus fuisse cesaris ac Hamma-^tm 990—995.
burgensis episcopi quidam^ Poppo*, vir sanctus et sapiens^,
Schol. 24 (25). Hericus rex Sueonum cum potentissimo rege 992—994/95.
Polanorum Bolizlao ^ fedus iniit. Bolizlaus filiam^ vel sororem^
Herico dedit. Cuius gratia societatis Dani a Sclavis et Sueoni-
15 bus iuxta impugnati sunt. Bolizlaus, rex christianissimus, cum
Ottone tercio confederatus "^ omnem^ Sclavaniam subiecit et Ruz-
a) Adelrad fil. Eggaris Britann. C; Brictann. Bl'>; Britann. B2. b) Adel-
raad J5 2. c) Egdaris Al, vielleicht hat Ad. so geschrieben; vgl. N. a; unten S. 113,
Eap. 53, N. d. d) Scotonim BC. e) suscepit B; suscep. eumque per bis sep-
20 tern ann. quibus exulavit secum detinuit. C. f) ibique B. g) Sueno Bl; Suen
B2. h) Erici B2.
85: a) Cap. LXXVIL £1. C(l).2; Cap. XXVI. £2. rC2;. b) Ad quem
missus leg. ces. ac Hammab. archiepiscopi Poppo quidam C. c) sapiens, tunc
in Sleswicensem ordin. episc. C
25 Schol. 24: a) fil. suam Her. ded, uxorem C. b) omn. ei Sclav. CI; omn.
vi Slauoniam C2. — Sclavon. £3a.
1) Aethelred cler Unheratcne, Solin Edgars, rcfjier'e 978-1016. (L).
2) Der Name ist nicht beJcannt. 3) Zwlschen Harcdds des Blauzalin
Tod (985 Oder 986) und Ericlis des Siegrewlien Tod (um 995^ hleiht
30 kein Zivischenraum von 14 Jaliren. Weibull fmdet audi, in dieser
Nachricht geistliche Fdrhung, imter Hinweis auf die 2x7 Jahre, die
Jakob um Raliel diente. 4) Nacli Widukiiul III, 65 tat vm 9(55
clericus quidam nunc vero religiosam vitam ducens, episcopus no-
mine Poppa vor Harald Blauzalin ein solches Wunder. Nach Saxo
35 Gramm. X, SS. XXIX, 64 ivdre Poppo Bischof von Aarhus geivesen.
Unter den Bischof en von Schleswig nennt einen Poppo aacli der oft
erwdlinte, unziiverldssige Ordo episc. Slesviccnshim, SS. XIII, 349/".
Hat es einen solchen gegeben, so Jcann es um 990 — 995 geivesen sein;
ihm und eine^n gleiclmamigen Erzbischof ron Trier (1015 — 1047; Gesta
40 Treriror. Kap. 81, SS. VIII, 173) ist dann diese Tat des dlteren Poppo
fdlschUch zugeschriebcn wovden. Vgl an ch Kopke , Widukind, S.llSf;
Dehio I, Krit. Ausf. S. 63/*. 5) Bolcslav Chrobry, Sohn des Miseco
(Mieszko), regierfe 992-1025. (L). 6) Thietmar VIII, 39 (VII, 2S):
Miseconis filia ducis, soror Bolizlavi. Die Spdteren nennen sie Sigrid
45 Storrada, doch ist diese nach Weibull S. 10(^/f". eine spate Sagenfigur.
7) Vgl. Eopell, Gesch. von Polen I, 105/". (L). ZeifJberg, Zedschr. f.
d. osterr. Gymnasien 1867 S. 313 ff. Ann. Ilildesheim. z. d. J. 992. 995.
96 M. ADAM BREMENSIS
et tunc ad Sliaswig*-^ ordinatus, de regno Danorum seu
pace christianoriim 2 cesaris partes expostulans^. Aiuntque
eum pro^ assertione christianitatis, cum barbari suo more
signum quaererent, nil moratum^ statim ferrum*^ ignitum
gestasse® manu et illaesum apparuisse. Dumque hoc facile 5
omnem gentilibus ambiguitatem^ erroris tollere videretur,
iterum^ sanctus Dei pro submovendo illius^ gentis paga-
nismo aliud^ dicitur ostendisse^ vel magnum miraculum\
Tunicam scilicet indutus ceratam, cum staret in medio
populi circo, in^ nomine Domini precepit eam"^ incendi. lo
Ipse vero oculis ac" manibus in celum tensis liquentes
flammas tam patienter sustinuit, ut° veste prorsus com-
bustaP et in favillam redacta hylari et iocundo vultu nec*i
fumum'^ incendii^ se sensisse testatus sit. Cuius novitate
miraculi^ et tunc multa milia crediderunt* per eum, et i5
usque hodie per populos et ecclesias^ Danorum celebre
(34). nomen'' Popponis effertur. Haec aliqui^ apud Ripam
gesta confirmant, alii apud Heidibam"^-*, quae Sliaswig^
dicitur.
XXXVI ^. Claruit etiam tunc in Dania felicis memo- 20
riae Odinkar^ senior, de quo supra diximus^, qui*^ in Fune"^,
Seland% Scone^ ac in Suedia^ predicans multos ad fidem^
christianam convertit. Eius discipulus et nepos fuit alter
ziam^^ et Pruzzos^, a quibus passus est sanctus Adalbertus,
cuius reliquias tunc'' Bolizlaus transtulit in Poloniam (Bl^.i^'^.C). 25
a) Sleswich Bl; Slasuich B2. b) in Bl^ folgen im Text in roter Schrift
die Worte: Duo miracula Popponis; C hat: expostulavit. Quem eciam aiunt pro.
c) moratum, sed stat. C. d) ignit. ferr. manu tulisse C. e) tractasse B. i) err.
ambig. C. g) Iterum Bl. h) gent, illius C. i) aliud aeque magn. ostendit
mirac. C. k) offend., durch radiereji Icorr. ostend., J^l. 1) In Bl. m) eum 30
B2; earn ieh.lt C. n) et B2. o) ut prors. amb. veste B2. p) ambusta BC.
q) nee fehlt B2. r) fum. quidem C s) se incendii £1. CI; se fehU B2.
t) per eum cred. C. u) ecles. Al. v) Popponis nomen C. w) aliqui gesta
apud B2. X) Heythbri J? la; Hettbu, am Rande von zweiter Hand Hettebu, ^l'';
Hedeby B2. y) Sleswich Bl; Slasuich B2; alii apud Sliaswig C. 35
36: a) kein neues Kap. in BC. b) Odinchar B2. c) BC; quod verderbt
A 1 ; denn das nun Folgende ist oben II, 26 (23) noch nicht gesagt. d) Fionia B;
Fiune CI; Finne C2. e) Selandia Bl. f) Scania Bl; Scane B2; Sconia C.
g) Sueonia Bl. h) christ. fid. BC.
Schol. 24: a) Ruzliam B 1". 3^; Rutzliam CI. b) Pruzlos Bl^; Prozlos £3a. 40
CI. c) tum jB3a.
1) tjher die Bisclwfe von Schleswig ist nacli Lappenherg, Arcliiv
IX, 395—408, Wigqer, Jahrhb. d, Ver. f.MeckIe?ib. Gesch. XLII, Anlage B,
S. 31 ff. zu vergleichen. 2) Vgl unten III, 18 (17). 3) Vgl. oben II,
9 (8), S. 67, N. 7. 4) Vgl. oben I, bl (59), S. 57, N. 1. 5) II, 26 (28), 45
S. 85. 6) Boleslav fuhvte 1013 und 1018 mit Ru/3Iand Krieg. (L).
Ropell S. 145/"., 147/7'. Strahl, Gesch. d. russischen Staates I, 155/7.
Hirsch, Jahrb. Heinrichs II Bd. 11, 392; III, 89 /f'.
LIB. II, CAP. XXXV. XXXYI. 97
Odinkar iunior, et ipse nobilis de semine* regio^ Danorum, 990—1000.
dives agri^, adeo ut ex eius^ patrimonio narrent"^ episco- Schol.25.
patum Ripensem fundatum^-^. Quern dudum Bremae scolis
traditum pontifex Adaldagus suis® fertur manibus bapti-
5 zasse, suoque nomine Adaldagus vocatus est. Is vero^ a
Libentione^ archiepiscopo nunc ordinatus in gentes apud
Ripam^ sedem accepit. Nam et illustri vita^ sanctae con-
versationis Deo et hominibus acceptus * erat, et christiani-
tatem in^ Dania fortissime defendit. Hos^ viros^ compe-
10 rimus illo tempore claros in ea regione, aliis qui adhuc
supervixerant™-^ a diebus Adaldagi non ociosis. Qui'^
etiam in Norvegiam^ et* Suediam^ progressi populum
multum lesu Christo collegerunt. A quibus traditur Olaph^
Trucconis*! filius, qui tunc Nortmannis'' imperavit, bapti-
15 Schol. 25 (26). Iste* Odinkar in Angliam ductus est a^ Knut*'
rege ibique eruditus litteris^. Deinde^ Galliam® discendo per-
vagatus, sapientis et philosophi nomen accepit. Unde et Deo^
carus "^ nomen sortiri meruit (B P. 2. C) .
*) et Suediam fehlt^ BC,
20 a) reg. semine BC. b) agris CI. c) eius fehlt £1^.2. d) narrarent
£lt>; narrant J5 2; episc. Rip. narrent fund. C. e) auis man. (man. sui3 0 2)
baptizavit suoque nom. Adaldagus vocavit C. f) ergo C g) Libentio BC.
h) vita et sancte C. i) fortiss. in Dan. B2. k) Cap. XXVII. B2. (C2).
1) vero BC. m) supervixerunt B2. n) qui JBl. CI. o) Nordwegiam Bl;
25 Norwegiam C. p) Olauus Bl. q) Trunconis J.1; Thrucconis BC. r) Nord-
mann. stets BC,
Schol. 25: a) Ille JBla. b) a rege Knut in Angl. duct, litteris est erud. C.
c) Chnut ii2. d) deindeCl. e) Gsdlia.m fehlt C 2. f) Unde Domino
car. B2.
30 1) Als filius Toki ducis Winlandensis ivi7'd er unten Schol. 35 (37),
S. 110, hezeichnet. Auf einem Rnnenstein kommt Asfrid (Vi-Asfrid) vor,
Odinkars Tochter, die Gattin des oben S. 48, Z. 10 genannten Konigs
Gnv/pa (CJmob), die Mutter des Sigerich (oben S. 53, Z. 'd), Wimmer, De
danske Runemindesmaerker I, 2, S. 56 — 72. Da/^ Odinkar in dieses
35 Konigsgeschlecht gehorte, hat hereits 11. v. Liliencron, Der Runenstein
von Gottorp (K^el 1888^ S. 18/"., rermutet. 2) Mne gro/Se Schenkung
fur die Kirclie nicht nur in Ribe, sondern in den excellentissime
tocius lucie civitates schreibt Saxo Gramm. X (SS. XXIX, 65; ed.
Holder S. M2) dem Othinkarus Albus, also dem alter en, zu, (L).
40 3) Der oft genannte Katalog der Bischofe von Schlesivig nennt einen
Adaldag, schwerlich mit Recht, unter den Biscliofen von Schlesivig.
4) Tob. 14, 17: ut accepti essent tam Deo quam hominibus. 5) Ahn-
lich unten Kap. 49 (47). 6) Im Hinblick auf Kap. 38 (unten S. 98
Z. 20 f.) konnte es scheinen, als ob die Worte et Suediam, zumal in diesem
45 Zusammenhange, in BC mit Recht fehlen, nachtraglicher Zusatz zum
Text (von Adam selbst aus a?) sind. 7) Von dem Gotte Odin und
Kar (gleich lateinisch carus) fjedeutet, in Adams beliebter etymologisie-
render Art.
Adam Bremensis. 7
98 M. ADAM BREMENSIS
990—1000. zatus^ ex ea gente primus fuisse christianus. [Olaph*
Thrucconis filius^ expulsus a Norwegian venit in Angliam
ibique suscepit christianitatem^, quam ipse^ primus in pa-
triara revexit ^, duxitque uxorem ® a Dania, superbissimam
Thore^-*, cuius instinctu bellum^ Danis intulit^]. 5
(35). XXXVII*. Alii dicunt olim et tunc ab Anglia® quos-
dam episcopos vel presbyteros euangelizandi gratia egressos
a domo^, ab eisque*^ Olaph"^ baptizatum et ceteros, quo-
rum^ precipuus esset^ quidam^ lohannes episcopus'', et
alii» postea dicendi '^. Si^ hoc verum est, non invidet', lo
inquam, mater Hammaburgensis ecclesia, si filiis suis bene-
^'^j^g^^g^* fecerint^ etiam extranei, dicens cum apostolo: 'Quidam
predicant^ per invidiam et contentionem, quidam autem
propter bonam voluntatem et karitatem. Quid enim?
Dum"^ omnimodo sive per occasionem, sive per veritatem i5
Christus annuntietur, et" in boc^, inquit 'gaudeo" et gau-
debo\
(36). XXXYIII*. Hericus igitur rex^ Suedorum in Dania
conversus ad christianitatem ibidem^ baptizatus est**. Qua
occasione predicatores^ in Suediam^ transeuntes a Dania 20
a) das eingeklammerte nur BC, fehlt Al; Olauus £1. b) Thrucunsoen B2,
c) Nordwegia Bl\ Noruegia B2; a Norweg. expulsus C, d) ipse fehlt B2.
e) a Dan. uxorem C. f) Thoram Bl; Thorem B2, g) Dan. eciam bell,
intulit C.
37: a) Cap. LXXVIII. Bl. C2; kein news Kap. in B2. CI. (2). b) do- 25
mino BC. c) iisque £ 2 ; et ab illis C. d) Olauum B\. e) Quorum precip.
erat BC. f) loh. quidam episc. B; loh. episc. quidam C. g) alii, de quibus
postea dicemus C. h) Sed si hoc ita est C. i) invida Bl; inuida est B2;
invideat C, inquam fehlt daselbst. k) benef. extran. eciam dicens Bl; eciam
extran. benef. die. C. 1) predic. sibi per jBI*; predic. Christum per Bl^. (Vulg.) 30
m) dum B. n) Et ^1. o) gaud, sed et Bl^. Vulg.
38: a) Cap. LXXIX. J?l. C(l).2; Tcein neues Kap. in B2.(C2). b) rex
Sueonum Bl^; Sueonum rex C. c) ibique B; ibi C. d) am Rande Bl^i Heri-
cus baptizatm:. e) pred. a Dan. in Sued, trans. C. f) Sueoniam JSl.
1) Das wird so nirgends sonst iiberliefert, und ist nicht richtig. 35
2) Das ist richtig ; vgl. z. B. Theodericus mon. Kap. 1, ed. Stoi'm
S. 14; Hist. Noricegiae ebda. S. 114. Konr. Maurer, Die Bekehrung des
Norweg. Stammes zum Christentum I, 276 — 278. 3) tjber den Aufent-
halt des Olaf i. J. 994 in England und seine Riickkehr nach Norwegen
vgl. das Chron. Anglo- Saxonicum. (L). 4) Nach spdterer tjberliefe- 40
rung die Schwester des Suein Gabelbart. Vgl. Weibull S. Ill — 122.
5) Vgl. unten S. 100, N. 5. 6) Ubei' die englische Mission in Nor-
wegen und Schweden vgl. Dehio I, 144—157; L. Bril, Les premiers
temps du christianisme en Suede. Bevue d^histoire ecclesiastique 12
(1911), 17—37; 231-241; 652-669. Dazu N.Archiv XXXVIII, 719, 45
n. 245. 7) Mit anderem Namen Sigfrid, spdter in Schweden tdtig ;
unten Kap. bl (55). DeMo I, 154/1 8) Unten IV, 33 (L); haupt-
sdchlich II, hi (55).
LIB. II, CAP. XXXVI— XXXVIIII. 99
fiducialiter ^ agebant in nomine Domini. Audivi* ego^ a 990—1000.
prudentissimo rege Danorum^ Hericum post susceptam
christianitatem denuo*' relapsum ad paganismum. Quod
vero cum Ottone "* tercio pugnaverit et victus est®-^, ab'
5 aliis comperi; rex tacuit*.
XXXYIIII^. Post^ mortem diu optatam Herici^-^ Suein« (37).
ab exilio regressus optinuit regnum patrum suorum*^-*, anno
depulsionis suae vel peregrinationis ® XIIII. Et^ accepit
uxorem Herici relictam ^ matrem Olaph^-^, quae peperit
10 ei Chnud^. Sed nihil illi profuit^ affinitas conubii, cui Deus
iratus est^''. [Olaph^ rex^ Sueonum christianissimus"^ erat
filiamque Sclavorum Estred nomine de Obodritis" accepit
uxorem. Ex" qua genitus estP filius Jacobus^ et^ filia In-
grad""-^^, quam rex^ sanctus* Gerzlef" de Ruzzia"" duxit in
15 coniugium^]. Olaph"^ sane, qui post obitum patris^ Herici
regnum super Suevos^ accepit, cum exercitu superveniens
infelicem* Suein^ a regno expulit, et ipse^ optinuit*^ Ba-
niam. Cognovit ^-^^ autem Suein^, quod Dominus ipse est
a) Domini. Dicebat tamen clarissimiis Suein rex Dan. C. b) g (ergo) Al.
20 c) den. ad pagan, rel. fuisse C. d) Otthone B2. e) Al. B2; sit Bl.C. f) rex
tacuit, sed ab aliJs audivi C.
39: a) Cap. LXXX. Bl.C 2; Cap. XXVIII. £2. fC2); kein neues Kap. in
CI. b) Mortuo post hec Herico C. c) Sueno Bl; Suen B2. d) nrorum
(nostrorum) A 1. e) depuls. sue et peregr. JB; depuls. et peregr. sue C. f) XIIII
25 accepitque relictam Herici uxorem C. g) Olaui B 1. h) Chund A 1 stets;
Knut Bl. C; Chnut B2. i) profuit illi Bl; prof, ei jB2; sed nichil illi affin.
connub. prof. C. k) erat JSl.C. 1) Olauus Bl\ Olaph autem C, Kap. SI beginnt
dort (7 2; das eingeklammerte nur BC, fehlt Al. m) christ. filiam Sclav. C.
n) Obotritis B2. o) ex C. p) est ei fil. C. q) a Bl^. r) Ingard Bl^. C;
30 Ingred B2. s) vir £ la. t) sanctus lehlt C. u) Gersleff Bl^.2', Gerzleff C.
V) Russia jB1^>. 2. w) coniugem B2. x) Olauus Bl. y) patr. sui Her. C.
z) Suecos B2; Sueones C. a) infeliciter Al; I ifelicem, das erste I verwischt,
vielleicht ungiiltig, Bl»: b) Suenonem^l; Suen JS2; Suein iterum a C. c) ipse
fehlt C. d) Dan. obtin. C. e) Suein autem cognoscens, quia Dom. ipse est
36 Deus, rediit in C. f) Sueno Bl ; Suen B2.
1) Act. apost. 9, 28: fiducialiter agens in nomine Domini. (K).
Ebda. V, 27 ; 14, 8. 2) Daruher ist sonst nichts bekannt ; vielleicht
kann man die Nachricht auf den Kampf mit den schwedischen Af^co-
mannen v. J. 994 deuten, wie Dahlmann, Gesch. von Ddnemark J, 91 ;
40 Behio I, 135, N, 6 tun. 3) Er starb 994 oder 995; L. Giesebrecht,
Wendische Geschichten I, 231; H. Schiick, Sceriqes . . Konungaldngd
(oben S. 59, N. S) S. 35. 4) 1. Mach. 15, 3: obtinuerunt regnum
patrum nostrorum. (K). 5) Vgl. oben S. 95, N. 6. 6) Olaf von
Schweden, genannt Schofikonig. 7) Prov. 22, 14; Malach. 1, 4: cui
45 iratus est Dominus. (K). 8) Der Zasaiz in BC ist nur ganz dufier-
lich in den Text geseizt, nicht hineivgearbeitet tvorden, wie Z. lb zeigt:
Olaph sane. 9) Von den Schweden Anund Jacobus genannt. (L).
Unten II, 69 (57). 10) Ingagerd, die Gattin des Gro/3fursten von Rut-
land Jaroslav, des Sohnes des Wladimir. 11) 2. Paral. 33, 13: et cog-
50 novit Manasses, quod Dominus ipse esset Deus. (K); vgl. WeibullS. 100/1
7*
100
M. ADAM BREMENSIS
990_1000. Deus, et reversus ^ in* semetipsum peccata^ sua*^ pre oculis
habuif^ penitensque oravit ad Dominum. Qui exaudivit^
eum^ et dedit' illi gratiam in conspectu inimicorum suo-
rum^ et restituit* eum Olaph^ in regnum suum, eo quod
matrem suam habuerit^; feceruntque pactum ad' invicem 5
firmissimum, ut christianitatem in regno suo plantatam
retinerent et in exteras effunderent^ nationes.
(38). XL*. Audiens autem^ rex Nortmannorum Olaph^, filius
Trucci'^, de^ coniunctione regum iratus est contra Suein®,
ratus eum* quasi derelictum a Deo* tociensque depulsum lo
a sua etiam multitudine facile posse depelli. CoUecta igi-
tur classe innumera bellum intulit^ regi Danorums. Hoc
factum est inter ^ Sconiam*' et Seland*, ubi solent reges^
navali bello^ confligere. Est autem brevis traiectus Baltici
maris apud* Halsinburg"", in quo loco Seland"" a Sconia° i5
videri possitP'', familiare latibulum pyratis. Ibi ergo con-
gressi^, Nortmanni a Danis victi*i et fusi sunt. Olaph'^ rex,
qui forte solus remansit^ in mare se precipitans dignum
vitae finem invenit. [Uxor* eius^ post mortem viri" fame
inediaque"" miserabiliter vitam consumpsit, ut digna'"" fuit""]. 20
Narrant eum^ aliqui christianum'' fuisse^^, quidam^ chri-
a) siehe S. 99, Z. 35, N. e. b) semetips. et pecc. C. c) sua fehtt B 1.
d) habens C e) exaudiens eum dedit C. f) suorum feJdt B2\ suorum resti-
tuitque C. g) Olauus SI, h) habuer. uxorem C. i) ad invic. fehlt B2,
k) nat. effund. C 25
40: a) Cap. LXXXI. £1 ; Cap. XXIX. B2. (C2); Cap. 82. C2 ; kein neues Kap.
in 01. b) autem Olaph Thrucci fil. rex Nordm. de C. c) Olauus B 1. d) Thruc-
conis Bl; Trucis B2; Thrucci C. e) SuenonemBl; Suen52; Suein nimis,
ratus C, vgl. Kohlmann S. 81. f) ilium quasi a Deo derel. C. g) Danorum inter C,
1B.0C fact, est fehlt daselbst. h) Scaniam S. i) Selandiam SI. k) conflig. bello C. 30
1) apud fehlt BC. m) Alsinburg J51a; Aldinburgh Sib; Helsingburgh S2; Hal-
singeburg CI; Halsingburg C2. n) Selandia Bl. o) asconia J.1; Scania B;
et Scan. 51^.2, Sib Jcorr. a Scan. p) potest S2; possit videri C. q) Dan.
sunt victi et fusi (conf usi C 1) C; am Rande B la : Dani Nordmannos stern unt.
r) Olauus SI; Olaph namque rex C. s) remanserat C. t) Ux. autem eius C; 35
das eingeklammerte tiur BC, fehlt Al. u) mariti S2. v) ined. ut digna erat
vit. miserab. consumpsit C. w) dignum S2. x) enim Sib; Narr. itaque
aliqui ilium chr. C. y) alii C.
1) Luc. 15, 17: In se autem reversus. (K). Vgl. audi die folgen-
den Verse. 2) Vffl. 2. Paral. 33, 13: et exaudivit orationem eius, und 4^0
viele dhnliche Sfellen. (K). 3) Vgl. Act. apost. 7, 10 : et dedit ei gra-
tiam . . in conspectu Pharaonis, und viele dhnliche Stellen. (K).
4) 2. Paral. 83, 13: reduxitque eum . . in regnum suum. 5) Nach
der spdteren Tradition hdtten vielmehr die Konige von Ddnemark und
Schweden den von Norwegen angegriffen ; vgl. Weihull S. Ill ff. 6) Vgl. 45
2. Reg. 11, 1. 1. Paralip. 20, 1: (tempore, quo) solent reges ad bella
procedere. (K). 7) Vgl. unten IV, 7. 8) Einen anderen Ort der
Schlacht, genannt Suolder, bei Piigen, nennen die Spdteren. (L). Vgl.
Weihull a. a. 0. 9) TJiore, ohen S. 98, Z. 5. 10) Alle noricegi-
schen und isldndischen Quellen preisen ihn hochlichst tvegen seines Eifers so
filr die Einfiihrung des Christentums.
f^SMPBELL
^^.ECTlo^
LIB. IT, CAP. XXXVIIII— XLII. 101
stianitatis desertorem ^ ; omnes autem affirmant peritum
auguriorum^, servatorem sortium, et in avium prognosticis*
omnem spem^ suam posuisse. Qnare etiam cognomen acce-
pit, ut Olaph^ Craccaben"^-^ diceretur. Nam et artis ma- Schol. 26.
5 gicae, ut aiunt, studio deditus omnes, quibus ilia redundat
patria, maleficos habuit domesticos eorumque deceptus
errore periit.
XLI*. Suein^ interfecto Craccaben duo^ regna pos- (39).
sedit. Ipse igitur mox destructo ritu ydolatriae christiani-
10 tatem in Nortmannia^ per edictum suscipere^ iussit. Tunc
etiam Gotebaldum^ quondam ab Anglia venientem episco-
pum in Sconia^ posuit doctorem. Qui aliquando in Suedia^,
sepe^ dicitur^ euangelizasse in Norvegia\
XLII*. Interea millesimus ab incarnatione Domini^ ^'*^)'
15 annus feliciter impletus est^-^, et hie est annus archiepi-
scopi XII "^ Sequenti^ anno fortissimus Otto^ imperator,
qui iam Danes ^, Sclavos^, itemque Francos et Italos® do-
muerat; cum iam tercio Romam^ victor intrasset^-'^, inma-
Schol. 26 (27). Olaph Trucci* filio interfecto Craccaben ^ duo
20 regna possedit. Qui mox destructo ydolatriae ritu christianita-
tem in Nordmannia per edictum suscipi iussit. Tunc eciam
Gotebaldum quendam ab Anglia venientem episcopum in Sconia
posuit doctorem. Qui aliquando in Suedia et in Norwegia euan-
gelizasse narratur (C).
25 a) prenosticis C. b) suam spem B 2. c) Olaf B 1*. d) Craccaben
fehU BC.
41 : a) Cap. LXXXII. B 1 ; kein neues Kap. in B2; das game Kap. fehlt hier C,
ist Schol. 26. b) Quo interfecto Crakaben duo Bl, vgl. N. 8; Quo interf. Suen
duo B2. c) Nordmann. JSl; Noruegia B2. d) suscipi B; vgl. Schol. 26. e) Gode-
30 baldum£l. f) Scania £. g) Sueonia^l. h) sepe fehlt Bl. i) dicitur ewan-
gel. et in Nordwegia B 1 ; dicitur euangel. etiam in Noruagia B 2.
42: a) Cap. LXXXIII. J5 1. C(l). 2; Jcein neues Kap. in B2. (C2). b) Do-
mini felic. implet. est annus C. c) Cap. XXX. B2. (C2); Sequ. vero anno C.
d) Ottho B2. e) Ytal. J51. CI. f) victor Romam B. Helm. g) intranset^l.
35 Schol. 26: a) Thrucci C2,
1) Das tvird nirgends sonst herichtet. 2) Da/3 Saxo Gramm. X
Ahnliches herichtet, hesagt nicht viel, denn er hat Adam gekannt. Vgl.
K. Maurer, Bekeliriing usw. J, 319 yf. 3) Von dein isldndischen
Worte Kraka, Krdhe, dem tveissagenden Vogel, und Bein, os. (L).
40 Der Beiname Jcommt im Norden ofter vor, z. B. hei Simeon von Durham
z. J. 912 (ed. Thorpe 11, 93;. 4) Orosius VII, 20, 2: millesimus a
condition e Romae annus impletus est. (K). 5) Adam meint ivohl,
was oben II, 'Mf. (29/*.) erzdhlt ist; S. 99, N. 2. 6) In den Jahren
985—987, 290 f., 997. Siehe Ann. Quedlinburgenses. Thietmar IV, 9 (8).
46 29 (20). (L). 7) Im Mai 996, Fehruar 998 und November 1000. (L).
8) In (Bl und) C ist das gdnzHch rericirrt, denn Craccaben ist ja
selbst der Olaph Trucci filius.
102 M. ADAM BREMENSIS
tura* morte preventus occubuit^-^. Post mortem eius^ reg-
(1011— 1013). num in contentione remansit^. Tunc^ vero*^ et Sclavi a '
christianis iudicibus plus iusto compress! excusso tandem
Schol. 27. 28. iugo servitutis libertatem suam armis defendere coacti® sunt.
Principes^ Winulorum erant Mystiwoi^-* et Mizzidrog ^, quo- 5
rum ductu sedicio inflammata est. His'^ ducibus Sclavi
rebellantes totam primo Nortalbingiam^ ferro et igne depo-
pulati sunt; deinde reliquam peragrantes Sclavoniam^ omnes
Schol. 27 (30). Sermo est® ducem Sclavanicum ^•'^ pelisse
filio suo neptem ducis Bernardi*-^ eumque promisisse^. Tunc*^ lo
princeps Winulorum ^ misit filium suum^ cum duce inYtaliam®-^
cum mille equitibus^, qui fere omnes ibi sunt interfecti. Gum-
que filius ducis Sclavanici pollicitam mulierem expeteret, Theo-
dericus marchio^^' intercepit consilium, consanguineam ducis pro-
clamans non dandam esse cani^ f'^P. 2; vgl. C 8. 105, N.o). 15
Schol. 28 (31). Theodericus * erat marchio^^ Sclavorum, cuius
ignavia coegit^^ gos fieri desertores^ (Bl^.2; vgl.C).
a) in matura A 1 ; immat. BC. b) occub. in Domino C 2. c) cuius mor-
tem C. d) vero et fehlt C. e) sunt coacti C. f) Princ. autem Win. C.
g) Mizzidrog (Missidr, B !*>) et Mistrowoi BC. h) His ergo due. C i) Nord- 20
alb BC. k) Slauon. B2', Sclavaniam £1*. CI; Slauan. C2.
Sciiol. 27: a) Slauoniae petiisse Neptim Due. Bern, pro filio suo B2. b) per-
misisse B 1*. c) Itaque B 2. d) Vinul. raisso filio B 2. e) Ital. B 2. f) equit.
eos omnes fere amisit. Reversus ex Italia petiit sibi promissara. quam Thiadricus
marchio intercepto consilio, consanguineam dicens, negabat ei dandam B 2. 25
g) eam Bl^; vgl. B2.
Schol, 28: a) Thiadricus B_2. b) desertorem B !«.
1) Zu Pnterno am 24. Januar 1002. (L). 2) Dieselben Worte
oben i, 22 (24), S. 28. Z. 2. 3) Ifher den gro/3en Slarenaufstand
von 983 handelt am besten Usinger, Jahrb. Heinrichs II. Bd. I, Exkurs 30
VIb, /S. 478— 486; icli stimme ihm in fast allem bei. Adam hat ver-
schiedene Ei'eigmsse von 983 bis 1018 in eins zusammenqezogen und
auf die Jahre 1010 (richtiger 1011^ — 1013 (unfen S. 105, Z. Ibf.) bezogen.
Anders Hauck III^-*, S.2^)Sf.; Dehio I, ISif., Krit. Ausfiihrungen
XVI, S. 65 f. 4) Er ist der Mistav des Jahres 966 bei Widukifid 35
III, 68, der Mistui oder Blistiivoi der Jahre 983/84 bei Thietmar III,
18 (11) und IV, 2 (2); vgl. oben S. 86, N. 7. Adain hat ihm alles zu-
geschrieben, was in Wahrheit er selbiit und Mistizlai: bei Thietmar IX, 5
getan und erlebt haben. 5) Mizzidrog ist sonst nicht bekannt.
6) Adams Nachrichten in den Scholien (27 — 31 gehoren ihm siclier) 40
sind, viel richtiger als die im Text. Die nach den Hss. liergestellte
Meihenfolge und Stellnng der Scholien ivird durch C (S. 105, N. o), im
wesentlichen auch durch Helmold 1, 16 bestdtigt. 7) Mistiivoi. 8) Nach
Adams gewohnlicher Ausdrucksiveise ist das Bernhard II., aber die
Sache paftt nur auf Bernhard I. 9) J/n J. 981? tfber Slaven im Heere 4:5
Ottos I. in It alien im Jahre 961 siehe oben S. 76, N. 1. 10) Er
starb 985, A^iti. Qiiedlinbnrg. SS. Ill, 67: Thidericus et Ricdach
marchiones praeclari obierunt. 11) Markgraf der Nordmark.
12) Vgl. Thietmar III, 17 (10): Gentes . . superbia Thiedrici ducis
aggravatae. so
LIB. II, CAP. XLII. XLIII. 103
ecclesias incenderunt et ad solum usque ^ diruerunt^; sacer- (1011— 1013).
dotes autem et^ reliquos ecclesiarum rainistros variis sup-
pliciis'' enecantes, nullum^ christianitatis vestigium^ trans
Albiam reliquerunt'^
6 XLIII ^ Apud Hammaburg^' eo tempore ac deinceps (41).
multi ex clero et civibus in captivitatem abducti'^ sunt^,
plures etiam interfecti^ propter odium christianitatis. Nar-
ravit^ nobis diu memorandus rex Danorum et^ qui omnes
barbarorum gestas^ res in memoria tenuit^, ac si^ scriptae
10 essent^, Aldinburg civitatem populosissimam de christianis* Schol. 29.
inventam esse. 'Sexaginta', inquit, 'presbyteri^ ceteris
more'' pecudum obtruncatis* ibi ad ludibrium servati sunt. Schol. 30. 31.
Schol. 29 (29). Aldinburg ^-^ civilas magna^ Sclavorum, qui
Waigri^ dicuntur, sita est*^ iuxta mare'^, quod Balticum vel
15 Barbarum^ dicitur, itinere^ diei ab Hammaburg (B1^.2.C).
Schol. 30 (28). Mistiwoi^'^^ cum nollet*^ christianitatem dese-
rere ^, depulsus a patria ^ fugit ^ ad Bardos ^ ibique consenuit ^
fidelis (BV.2.C).
*) obtr., quorum quarto nonas (nono B\^) lunii^ passio occur- J uni 2.
20 rit, ibi B\; rgl. C auf S. 104, N. ■'.
a) usque fehlt A 1, steht BC. Annal. Saxo. Helmold. b) et iehlt B2. C; reli-
quosque C. c) enec. suppl. C. d) nullum trans Alb. christ. uestig. relique-
mnt C.
43: a) Cap. LXXXHII. Bl; Tcein neues Eap. in B2. C. b) Hamab. B2.
25 c) ducti C2. d) sunt fehlt B. e) interf. sunt propter Bl. f) Cap. 84. C(l). 2.
g) Al. B2; et fehlt Bl. C. h) res gestas ac si scripte ess. in mem. ten. C.
i) si fehlt A 1. k) pecud. more C.
Schol. 29: a) Aldenburg B2. b) est statt magna hat B2; magna Sclav,
est C. c) Vagri B2; Wagri C2. d) est fehlt C. e) Barbaricum C. f) Vagri
30 dicuntur, distat itinere diei unius ab Hamaburg B 2.
Schol. 30: a) Mistiuoi B2. b) nollet fehlt C. c) desereret C2. d) patr.
apud Barb, consen. fidelis B 2, e) coufugit C. f) barbaros B 1*. 2. C, Bardos
emendierte Lappenberg nach Helmold I, 16. g) fidel. consen. C2.
1) aS. 102 Z. 6 his oben Z. 1 konnen sich auf die Ereignisse von 983
35 beziehen. 2) Die letzte Spur des Christentunis jenseits der Elbe ist
erst 1018 verWgt warden, Thietmar IX, 5 (VllI, 4,). 8) diu — teuuit
Tdiyigt ids sei von einem Verstorhenen die Rede. Nach dem einstimmi-
gen Zeugnis der ddnischen Quellen ist Svend Estridsen am 28. Api'il
1074 gestorben, die modernen Historiker nehmen 1076 an. Mit aus-
40 driicklichen Worten erwdhnt Adam den Tod nirgends. Vgl. aher unfen
IV, 25: sepe recolendus, ivas gleichfaUs einen Verstorhenen bezeichnet.
Vgl. die Einleitung § 5. 4) D. h.: von Christen stark bevolkert. (L).
5) Das diirfte eher zum J. 1018 als zu anderen Jahren gehoren. 6) Dies
Schol hat A2 schon oben (S.16 als n. \b) gebracht. 7) Vgl. oben S. 80,
45 N. 1 zur Erkldrung dieser and dhnlicher Ungenauigkeiten. 8) Das ist
deutlich Mistizlav, der 1018 vertrieben wurde, Thietmar IX, 5 (VIII, 4).
9) Das Datum hat gro/3e sachliclie Wahrscheinlichkeit nach Usinger bei
Birsch, Jahrb. Heinrichs II. Bd. I, S. 481, in Exkurs VI b.
104 M. ADAM BREMENSIS
(1011— 1013). Quorum maior loci prepositus Oddar* nomen habuit, noster
consanguineus. Ille igitur cum ceteris tali martyrio con-
Schol.32. summatus est, ut cute capitis in modum crucis incisa ferro''
cerebrum singulis aperiretur. Deinde ligatis post terga^
manibus confessores'' Dei per singulas® civitates Sclavo- &
rum tracti sunt® [aut^ verbere aut alio modo vexati], usque
1 . Cor. 4, 9. dum ^ deficerent. Ita^ illi 'spectaculum facti et angelis et
hominibus' in stadio^ medii* cursus exhalarunt^ victorem
spiritum. Multa^ in hunc modum per diversas Sclavorum**
provintias tunc facta memorantur, quae scriptorum"^ penu- lo
ria nunc^ habentur^ pro fabulis. De quibus cum regem^
amplius interrogarem: 'Cessa\ inquit, 'fili. Tantos^ habe-
mus in Dania vel Sclavania'' martyres, ut vix possint^ libro
comprehendi'.
Schol. 31 (32). Theodoricus* marchio^, depulsus ab honore i5
et ab omni hereditate sua, prebendarius^ apud Magdeburg^ vitam
finivit mala^ morte, ut dignus fuit (Bl^.2).
Schol. 32 (33). Anno 2 Domini M^X^. Gens Ungarie ad fidem
convertitur per Gislam sororem imperatoris, que nupta regi Ungarie
ipsum regem induxit, ut se et suos baptizari faceret, et in bap- 20
tismo Stephanus est appellatus. Qui postea sanctus fieri meruit
(C, von zweiter Hand nachgetragen in CI).
Juni2. '*) stadii medio 1111° nonas lunii^ victorem C; vgl. Bl auf
S. 103, J^. 19/: mit N. 9.
**) Nordalbingorura vel Sclavorum Bi; Slavorum aut Nordalbin- 25
gorum Helmold; Nordalbingorum i>2. Ann. Saxo.
a) Oddor B2. b) incisa, ferro interpungieren B2. C; incisa: ferro Al, mit
Rasur hinter incisa. c) tergiim B2. Ann. Saxo. d) professores BC. e) sing.
Sclav, tracti sunt ciii. C. i) das eingeklammerte nur BC, fehlt Al. Ann. Saxo.
Helm.; et aut Bl. g) quousque C. h) Ista illi spectacula verderbt Al. i) in 30
stadio medii exal. J51; in stadii medio exhal. B2. C; cursus fehlt BC. k) exha-
laverunt (exalav. Bl) BC; victor, exhal. spiritum C 1) Cap. XXXI. B2. (C2);
Multa enim B2; Multa nimirum C. m) scribentorum (horr. aus scribentur?; Al.
n) nunc fehlt BC. o) pro fab. habentur C. p) amplius regem J5 2. q) tantos
BC. r) Slauonia B2. s) quod vix possent 02. 35
Schol. 31: a) Thiadr. ab hon. omni et haered. delectus praebend. B 2.
b) Maydeburg BU; Magdeborg B2. c) malam £li; mala morte, ut dign. f.,
uitam finiit B2.
1) Das Jcann schiverlich der 985 gestorhene Markgraf TJieoderich
seln, ohen S. 102, N. 10; vgl Thietrnar IV, 22 (15), ed.Kurze S. 76/1 Wohl 40
mit Becht unterscheiden daher Wibtiarts, Jahrbucher . . unter Otto III.
S. 72, N.Q; L. Giesebrecht, Wend. Gesch. I, 277, N. 4, ztcei Markgrafen
Theoderich (Vater und Sohn?). Sclion Helmold I, 16, SS. rev. Germ,
ed. 2, S. 35, Z. 37, unterscheidet amdrilcklich zivei Markgrafen des Nanwns.
Anders Biereye S. 186 nach dem Ann. Saxo z. J. 98H, *S'»S'. VI, 631. 45
Z. 42—45 (auch S. QQOf.J. 2) Das Schol. stammt aus Stgehert von
Gembloux, SS. VI, 354. (L). 3) Vgl. S 103, N. 9.
LIB. II, CAP. XLIII— XLV. 105
XLIIII^ Omnes igitur Sclavi, qui inter Albiam et yr^^*
Oddaram^ habitant, per annos LXX^ et aniplius christiani-^ — U }.
tatem coluerunt, omni^ tempore Ottonum'^, talique modo
se absciderunt® a corpore Christi et ecclesiae, cui antea^
5 coniuncti fuerant^. 0 vere^ occulta^ super homines Dei
iudicia^, qui 'miseretur, cui vult, et quem vult indurat^! i?om. 9, is.
Cuius omnipotentiam mirantes videmus eos ad paganismum
esse relapses, qui primi crediderunt^, illis autem^ conversis^
ad Christum, qui videbantur^ novissimi^. Ille igitur 'index ps. 7, 62.
10 iustus, fortis"^ et patiens', qui olim deletis coram Israel
septem gentibus Chanaan* solos reservavit Allophilos"-^, a
quibus transgressi punirentur, ille, inquam, modicam genti-
lium portionem nunc indurare voluit, per quos nostra con-
funderetur perfidia".
15 XLY^. Haec facta sunt ultimo tempore senioris Libentii (^T*''
sub duce Bernardo % filio* Bennonis, qui populum Sclavo-
rum graviter afflixit. Eodemque^ tempore contentio*^ Fer- Schol.33.
Schol. 33 (34). Ramsolan* sita est in episcopatu Ferdensi
non longe a vico Bardorum^. Cuius ordinationem et ius guber-
20 *) Bernardo®, filio Hermanni (Herimanni CI), qui BC.
44: a) kein neues Kap. in BC. b) Oddoram JB2. C. c) omni uidelicet
temp. C. d) Otthonum £2, C2. e) absciderunt hinter fuerant C. f) ante BC.
Helm. g) vera ^1*. h) super horn, occulta Dei iud. C. i) autem fehlt BC;
illis ad Chr. conversis C. k) conversisis a Christum Al. 1) nov. videb. BC.
25 m) et fortis ac (et JSl^) paciens Bl. n) Allophylos B2. C2. o) in C folgt
hier im Text, mit neuem Kap. in CI, nicht in C2, wo das in Klammern ein-
geschlossen ist: Eo tempore dux Sclavie (Slav. C 2) petlit filio suo neptem duels
Bernardi dari in coniugium, qiiod et dux consensit. Tunc princeps Winulorum
misit filium suum cum duce in Ytaliam (Ital. C 2) cum mille equitibus, qui
30 fere omnes ibi sunt interfecti. Post hec cum filius ducis Sclavie pollicitam sibi
expeteret uxorem, Tiadericus (Thiader. 0 2) marchio intercepit consilium, procla-
mans consanguineam ducis non esse dandam cani. Iste Tiadericus (Thiad. C2)
Sclavorum (Slav. C2) erat marchio, cuius ignavia coegit eos fieri desertores. Qui
postmodum ab honore suo depulsus et ab omni hereditate sua, apud Magdaburg
35 (Magdeb. C2) prebendarius vitam, ut dignus erat, mala morte finivit. Eodem
tempore usw., siehe S. 106, N. *.
45: a) Cap. LXXXV. B1.C2; Cap. XXXII. £2. (C2); kcin neues Kap. hinter
consecrante in CI. b) Berhardo Al. c) que jfehlt B; Quo eciam temp. C.
d) cont. Bern. Ferd. ep. de Hams. C.
40 Schol. 33: a) Ramsola C2. b) Bardorum. Eam episcopus Ferdensis sibi
regendam petiit a pontifice Romano per legatum Oddonem, ut habet privile-
gium B2.
1) Vgl. oben S. 48, N. 2. 2) Die Slaven. 3) Die Schiveden
utid Norwefjer. 4) Vgl. BeiUeron.l,!. (K). Act. apost. 13,19: destruens
45 gentes septem in terra Chanaau. 5) VgJ. ludic. 3, 1. 6) IfJs ist
zueifelhaft, oh die Fassuncj BC, die mit Erivdhnung Bernhards I. z. T.
richiig hier auf die Ereignisse von 983 Jiimceist, von Adam herriihrt;
nacli seineni gewoJinlicJten Sprachgebrauch Jidtte er schrciben miissen:
Bennone, filio Hermanni.
1010
106 M. ADAM BREMENSIS
densis episcopi Bernarii^-^ de Ramsolan^ coram papa Ser-
gio^ terminata'' est*.
(ffO- XLyi**. Anno^ archiepiscopi XXII. Benno dux Saxo-
num obiit -, et Liudgerus^, frater eius, qui^ cum uxore
sua venerabili Emma Bremensi ecclesiae plurima fecerunt® 5
bona*. Apud Magadburg^ vero Gisillario^ archiepiscopo
Daganus successit ^ ; deinde Walthardus'^ meruit cathe-
dram^. Interea noster^ archiepiscopus de legatione sua in
gentes sollicitus plures ordinavit episcopos, quorum nomina
et sedes incertae [sunt^], quia tempus persecutionis incubuit. 10
Sicut vero^ patrum relatione cognovimus, Esico™-'' apud
Sliaswig"" Popponi^ successit"; Odinkar^-^, de quo supra
diximus^, apud Ripam insignis fuit^. Et sermo^*^ est post
obitum Adeldagi'i archiepiscopi totam [regionemj ludlant^
usque ad nostram aetatem in duos episcopatus bipartitam 15
nandi cum Ferdensis episcopus reposceret, apostolicae sedis de-
creto cessit ab inceplo. Oddo^^ legatus fuit ad papam, ut habet
privilegium^ (B2.C).
*) InC folgt auf finivit (Kap. 44, N. p, S. 105, Z. Sbf.) im Text
der Satz: Eodem tempore ^^ venerabilis comes Heinricus in Rosafel- 20
dan fecit preposituram, annuente Libentio archiepiscopo et eccle-
siam consecrante.
a) Berharii J.1. b) Ramsola C2, c) est termin. C.
46: a) kein neues Kap. in B.C2. b) Anno igitur arch. BC. c) Ludgerua
jBI.C. d) Qui J.1, e) bona fecerunt i?l. C. f) Magedburg £ la ; Maigebnrgh, 25
von zweiter Hand korr. Magdeburg, JSl^, vgl. oben S. 82, Kap. 24, ^. e; Magdeburgh
B2; Magdaburg C. g) Gisilhario J5 !«. 2 ; Giselhario jBlb; Gisilario C. h) Waldar-
du3 Bl; Valdardus B2. i) arch, noster C. k) sunt BC, fehlt Al. 1) enim
BC. m) Ezico von ziveiter Hand Bl^. n) Sleswich Bl; Slasuig B2. o) suc-
cedit B2. p) Odinkar, qui ap. Rip. ins. fuit, ut supra diximus C. q) Adal- 30
dagi BC. r) reg. BC, fehlt Al; lutland BU.C; luthland B2.
Schol. 33: a) siehe S.^lOb, Z. 40, N. b,
1) Bernhar II., Bischof von Verdun, 994—1014; Hanck III^-^
991. 2) Sergius IV,, von 1003 — 1012. Die Urkunde daruber ist
verloren. 3) Bernhard I. (Benno) sttarb am 9, Febr. 1011. (L). 35
4) Liiidger starb am 26. Febr. 1011. Uber die Grdfin Emma siehe
unten Kap. 67 (65) und 80 (76). (L). 5) Im J. 1004. (L).
6) Im J. 1012. (L). 7) Esico oder Ezico ist der urkundlich und
sonst von 1000 — 1026 oft genannte EkJcehard von Schleswig. Vgl. Lappen-
perg, Archiv IX, 400. mff.; Biereye S. 81—83. 8) Poppo hat ent- 40
weder sein Amt niedergeJegt, oder ein anderes Bistum in Ddnemark
erhalten, vgl. unten Kap. 49 (47). (L). Lappenberg, Archiv IX, 399/1
vermutet, da/3 er nach Aarhus qegangen sei, vgl. Saxo Gramm. X, SS.
XXIX, 64. 9) Od. d. JUngere, oben Kap. 36 (34), S. 96/: 10) Ebenso
unten IV, 2. 11) Vgl. oben S.Sdf. Otto ivar Gesandter von Bremen, 4.0
nicht von Verden, wie B2 (Vedel) das Scholion mi/Sverstanden hat.
12) 1001-1010. Hauck III^\ 1088.
LIB. 11, CAP. XLY— XLVII. 107
esse, tercio apud Arhusan* deficiente. In Sclavania^ vero
ordinavit^ archiepiscopus Folcwardum '^•2, deinde^ Regin-
bertum^-^; quorum prior a Sclavania^ pulsus in Suediam^ ^ i^.TT
vel Nordveiam^ missus est ab archiepiscopo, et ipse^ mul-
6 tos in Domino lucratus cum gaudio remeavit. Post haec
omnibus bene compositis obiit beatus archimandrita Liben-
tius, unaque Ferdensis episcopus*, anno'^ Domini millesimo 1013.
XIII^, et sepultus est in medio chori ante gradus sanctu-
arii, quod^ est pridie nonas lanuarii, indictione"' XL Jan. 4..
10 XLYII*. Unwanus^ archiepiscopus^ sedit annos*' XYL (^^)-
Ferulam*^ suscepit ab Heinrico®-^, palleum*" a maiore^ papa ^<^«oi.d4:.
Benedicto'^. De*^ chore Podarbrunnensi^ assumptus est,
Schol. 34 (35). Sermo est hunc per simoniacam* pestem
intronizatum ^, eo quod magnam hereditatem^ habuit. Cuius *^
15 partem ipse invitus dimisif^ imperatori, partem vero alteram
optulit® ecclesiae suae, quam pie gubernavit; terciam parentibus
dimisit. Senex^ venerabilis et amator pauperum, maxime illorum^,
qui parvuli erant. Qua '^ occasione ^ fratres a claustro licentius
egressi mulierum consortia primum^ absconse petebant (Bl^. 2. C).
20 a) Aposiam Bl; Arhus J52. b) Sclauaniam 51. C, in 51b verdndert in
Sclauoniam; Slauoniam B2. c) Folquardum B2.C. d) Deinde^l. e) Regim-
bert. 51a. f) Slauon. 5 2; Slauan. C2. g) Sueoniam BC. h) Nordwegiam
51; Nordmanniam 5 2. C. i) arch. Qui mult. C. k) Anno Al. 1) quod
factum est 52; quod est fehlt C. m) indictio: XI. 52; ind. duodecima 51b;
25 ind. XI hinter MXIH C.
47: a) Cap. LXXXVI. 51. C(l).2; Cap. XXXIII. 5 2. (C2). b) Unnuanus
51a; Vanuanus, korr. Vunnanus, 51b; Unuanus 52. c) annis Bl.C, Jcorr. annos
51b. d) ferulam 51. CI. e) Henrico 51a, 2; Herico 51b; Heinr. imperatore C.
i) Palleum Al; Pallium 5. C2. g) papa maiore BC. h) de BC. i) Pader-
30 burnensi 51a. 2; Padeburn. 51b; Padarburn. C.
Schol. 34: a) sj'mon. 5 la. b) hab. hered. C. c) introniz. Nam maximam
hab. haeredit., cuius partem unam dedit imperatori, alteram obtul.eccl., quam
pie gubern. Tertiam reliquit consanguineis. Senex venerabilis, amator pauperum
52, wo dasWeitere fehlt. d) imp. dimisit (diuisit C2) C. e) eccl. sue obtul. C.
35 f) hier fangt ein neues Schol., aber gleich hinter dem vorigen, in CI an. g) eorum C.
h) hier fdngt ein neues Schol. in C 1 an, wie in N. i, und es ist ersichtlich, da^
Qua occasione nicht an parvuli erant anschlielit. i) primo C.
1) Ufihekantit tvann. 2) Vgl. unten Kap. 64 (62). (L). 3) Uber
Meginbert Riehe Thietmar VI, 43 (30). 4) Bernhar von Verden starh
40 25. Juli 1014; Hanclc III^\ 991. 5) Von 1013 Febr. 2 (oder Jan. 2b)
bis 1029 Jaw. 26 oder 27; HaucJc S. 1005. 6) Der Vitztum Otto
ivar damah qewdhlt, aber von Heinrich II. nicht bestdtigt worden;
Ann. Quedlin'burg. 1013, Thietmar VII, 28. 29 (VI, 63); dazu Jahrb.
Heinrichs II Bd. II, 404/. 7) Benedict VIII., im April 1022. (L).
45 Die erhaltene Urhunde (f J.-L. 4038) ist unecht, Curschmann S. 84. 86.
Nach Dehio I, 150, N. 1 ware aber eine echte Urkunde Benedikts VIII.
vorhanden gewesen. 8) Vgl. N. 6. 9) Auf ivelche Stelle des Textes
sich das bezieht, ivelche occasio gemeint ist, lassen die Hss. nicht er-
kennen. Vielleicht ist S. 108, Z.2f. (das Wohlwollen Unwans gegen den
50 Klerus) gemeint, vielleicht auch die Kap. 48 Anf. erwdhnten MafSregeln,
108 M. ADAM BREMENSIS
clarissimo genere Inmedingorum*-^ oriundus, preterea dives
et largus, omnibus hominibus acceptus, clero autem ad-
prime benivolus. Quibus etiam hortatu Libentii tunc pro-
positi cortem*" Botegun^ optulit, cuius servitium esset per
natales apostolorum 2. 5
(46). XLYIII*. Unwanus^ primus omnium congregationes
ad canonicam regulam'^ traxit, quae antea quidem mixta '^
ex monachis vel^ canonicis conversatione degebant. Ille
omnes ritus paganicos, quorum adhuc supersticio viguit^ in
hac regione, precepit funditus amoveri, ita ut ex lucis, 10
quos nostri paludicolae stulta frequentabant reverentia, fa-
ceret^' ecclesias per diocesim^^ renovari. Ex quibus etiam
basilicam sancti Yiti extra oppidum construi^ et capellam
sancti Willehadi corabustam iussit reparari.
Ipso tempore ferunt aggerem*^ Bremensis oppidi firma- is
turn contra insidias et impetus inimicorum regis *^, preci-
pue quoniam dux Bernardus Heinrico^ imperatori ausus
1011. rebellare terruit ac"^ turbavit omnes ecclesias Saxoniae. Ex
illo enim tempore, quo dux'' constitutus est in hac regione",
nunquam discordia cessavit" inter geminas domes, scilicet 20
archiepiscopi et ducis, illisP-* impugnantibus regem et eccle-
siam, istis pro salute ecclesiae ac** fidelitate ^ regum cer-
tantibus*. Haec aemulatio partium, dum prius occulta ^1
esset ^, ex eo tempore' vires accepit et crevit in immen-
sum. Bernardus enim dux tam avitae humilitatis quam 26
*) regis feliU^ BG.
*■*) ac fidelitate regum fehlt ^ BC.
a) Immed. JS2. C2. b) cohortem ^1; ciutem Bodegun C.
48: a) Tcein neues Kap. in BC. b) Unnuauus Bl; Unuamxis B2; Unw.
archiepiscopus prim, C. c) trax. regulam C. d) etwa iuxta oder mxta ^l*. 30
e) et B2. C2. f) viguit, in hac regione precepit inter pungier en Al.Cl. g) face-
rent Bl.C. h) eccles. per duodecim loca renov. £1; eccles. duodecim renov.
B2. C. i) contrui J.1. k) aggerem Bremensem firm. C. 1) Henric. B. m) et
C2. n) dux in hac constit. est regione C o) cessavit hinter diicis C. p) lUis
Al. Blb.2.C2. q)oculta^l. r) corpore i?la. 35
1) Nach C. V. Usiar-Gleichen, Das Geschlecht WitteJcinds d. Gr.
und die Immedinger (Hannover 1902^, S. 18 f., ein Sohn des Pfalzgrafen
Dietrich von Sachsen am^ dem Hause Goseck, diirch seine Mutter un-
beJcannten Nomens ran den Immedingern ahj<tammend. 2) 29. und
SO.Juni, Grotefend, Zeiirechnung 1, 181/". Uber Botegun sielie happen- 40
berg, Hamburg, UB. I, n, 60, 3) Die in BC nichi stehendtn Worte
sind anscheinend eher in X absichtlich getilgt als in A 1 (a) nachtrdg-
lich zugesetzt ivorden. Eine dhnliche sinnstorcnde Auslassung sielie
untcn II f, 60 (59), N. '*. 4) Zu illis — certantibus vgL unten
Kap. 57 (55), S, 117, K 4. (L). 5) Vgl. Jahrb. Heinrichs II. Bd. Ill, 45
95/: z. J. 1018.
LIB. II, CAP. XLVII-XLVIITT. 109
paternae religionis oblitus primo^ quidem per avariciam
gentem Winulorum^ crudeliter opprimens ad necessitatem 1011—1013.
paganismi coegit^. Deinde^ per superbiam beneficiorum
immemor totam secum ad rebellandum cesari inovit Saxo- 1020.
5niam^. Novissime'^ ^ surgens in Christum ecclesias huius
patriae non dubitavit impugnare, precipue ® vero ^ nostram,
quae^ et dicior eo tempore ceteris et longinquior^ vide-
batur a manu imperatoris. Eius^ impetum viri dicitur^
noster archiepiscopus Unwan^ sua magnanimitate °^ taliter
10 refregisse ^, ut pre pudore sapientiae ac liberalitatis" epi-
scopi cogeretur ipse dux ecclesiae, cui ante adversatus est,
deinceps hylaris et benignus^ esse in omnibus. Igitur^
habito nostri pontificis consilio * rebellis^ princeps tandem
flexus^ apud Scalchispurg'' cesari Heinrico^ supplex dedit
15 manus. Mox quoque* favente Unwano^ Sclavos^ tribute (47).
subiciens ^ pacem reddidit Nordalbingis et matri Hamma-
burg^.
XLYIIII *. Ad cuius restaurationem ^ venerabilis metro-
politanus asseritur^ post cladem"^ Sclavonicam ^ civitatem
20 et ecclesiam fecisse^ novam, simul ex singulis congrega-
tionibus suis'', quae virorum essent, tres eligens fratres, ita
ut^ duodecim fierent, qui in Hammaburg^ canonica dege-
a) Primo B 1*. b) Unnulorum B 1*. c) deinde B !». C 1. d) noviss.
Bl^.Cl; noviss. consurgens adversus Domiaum et adversiis christum eius Bl.
25 e) Precip. Al. f) vero fehlt C. g) qui B2. h) remotior C. i) Huius C.
k) Unw. archiep. sua taliter magnan. refreg. dicitur C. 1) Unnuanus J51a; Vimuanus
Bl^; Unuanus B2; Unwanus C m) magnitudine B2. n) libertatis BC.
o) benivolus (benev. C2) in omn. existere C. p) Ergo C. q) reb. tand. flexus
princ. C. r) Scalchisburgh jBl; Scalchisburg B2; Scalchinburg C. s) Henric. B.
30 t) Moxque BC; vgl. oben I, 18, S.25, JV. c; unten III, 59 (58) gegen Anfang.
u) Unnuan. Bl', Unuan. B2. v) Sclavis (Slav. C2) tribute subiectis pacem C.
w) Hamburgh jBl; Hamab. B2.
49: a) Cap. LXXXVII. B\.C2; Cap. XXXIIII. B2 (C2); kein neues Kap.
in CI. b) restarationem ^ 1 ; instaurationem B2. c) asseritur fehlt C. d) Scla-
35 vanicam (Slauon. B2; Slauan. C2) cladem BC. e) fecit C. f) ut ex duod. J.1,
ex scheint aber durcfi Unterstreichung getilgt zu sein. g) Hamab. B2.
1) Vgl. ohen Kap. 45 (43), S. 105, Z. 16/". Adam meint also die Zeit
von 1011—1013. 2) Die Ann. Quedlinhurg . z. J. 1020, SS. Ill, 84
sagen im Unterschied zu Adam von Bernhard: congregate occidentali
40 exercitu; S. Hirsch, Jahrb. Heinrichs II. Bd. Ill, 111 f. Audi die Ann.
Hildesheim. (fdlschlich zu 1019) crivdhnen Bernhardt Aufstand.
3) Adam driickt sicli unklar aus; die Angriffe des Herzogs aiif die
Bremische KircJie konnen, ivas Ad. audi meint, nnr vor 1020, nicht
danach erfolgt sein. 4) interpellante imperatrice die Ann. Quedlin-
45 hurq. a. a, 0. 5) Uber einen Kawpf Knuts d. Gr. gegen die Slaven
i. J. 1019 siehe H. Bre/Slau, Jahrb. Heinrichs II. Bd. Ill, 185/: 6) Erst
nach 1020, nicht sogleich nach 1011 — 1013, ivo Adam die clades Scla-
vonica ansetzt. Vgl. unten II, 60 (58), S. 119. 7) Bremen, Biicken,
Ramelsloh und Harseveld. (L).
110 M.ADAM BREMENSIS
1013—1029. rent conversatione% vel qui populum converterent ab er-
rore ydolatriae^ Ordinavitque '^ in Sclavaniam*^ mortuo
Reginberto"^ Bennonem ^ virum prudentem, qui de fratribus
Hammaburgensis^ ecclesiae^-^ electus in populo Sclavorum
multum predicando fructum ^ attulit. In Dania vero» super- 5
Schol.35. vixerunt* adhuc'^ theologus' Poppo ^ et ille nobilis Odin-
kar^ episcopus, quem pro fide ac^ sanctitate vitae eius°^
familiarissimum habuit archiepiscopus. Hos duos episcopos
solummodo in ludlant" fuisse comperimus, antequam Chnud°
regnum intraret. Solus ^ ex nostris Odinkar transmarinas lo
aliquando ^ visitavit ecclesias^, Esico"" domi "^ sedit^, per-
secutio ceteros^ tardavit*. Archiepiscopus etiam alios viros
doctissimos ordinavit in Norvegiam" vel"" Suediam^; alios
vero in Anglia ordinatos pro amicitia'' regum, cum satis-
Schol. 35 (37). Odinkar^ filius erat^ Toki*^ ducis Winlan- is
densis ^ ei^ sedem habuit® in Ripa. Nam^ tercia pars^ terrae
Winlandensis^ patrimonium eius fuisse narratur^. Et tamen vir
tantarum divitiarum mirae fuit continentiae ; cuius unum virtutis
exemplum comperi^ quod omni quadragesimali tempore, semper^
altero die intermisso, iussit^ se verberibus a quodam suo affligi^ 20
presbytero (Bl\ 2. C),
a) convers., populum ab j'^dolatrie (Idololatr. C 2) revocantes errore C. b) Ordi-
navit eciam C. c) Slauon. B2; Slauan. C2. d) Regimberto £!«. e) Hamab.
JS2. f) ecles. ^1. g) vero fehlt C2. h) adhuc fehlt BC. i) theogolus BU;
Poppo Theol. C2. k) Odilkar Al. 1) et BC. m) eius fehlt BC. n) lut- 25
landia Bl^; Utlandia, von zweiter Hand iiber der Zeile nachgetragen lutlandia, Bl^;
Jutland B2.C. o) Chund Al; Kanutus Bl; Chnut B2; Knut C. p) Sol.
autem ex C. q) ecles. Al. r) Ezico B2. s) sedit et cet. persec. retard. C
t) retardavit Bl.C. u) Norwegian! Bl^.C; Nordwegiam Bi'o. v) et C.
w) Sueoniam JSl. x) amiticia Al, ofter. 30
Schol. 35: a) Ottinkar B2. b) erat fehlt C. c) Tocki £!»; Tuchi B2.
d) et fehlt C. e) in Ripa hab. C. f) Nam et tercia B2. g) pars Vinlandiae
B2. h) describitur C. i) erat C. k) semp. alternis diebus iussit C. 1) affligi
hinter verberibus B2.
1) Er ivar sclioyi i. J. 1014 Bischof von Oldenburg, Thietmar 35
VIII, 3 (VII, 4); H. Breftlan (oben S. 86, N. 1) S. 404. 2) Nach
Thietmar VII, 14 (VI, 46^ und IX, 6 (VIII, 4) war er confrater Par-
thenopolitanus. Da das Hamburger Kapitel 983 aufgehoben und erst
um 1020 wiederhergestellt icurde, Jcann Benno kaum Hamburger Kano-
niker gewesen sein; Hirsch, Jahrb. Heinriclis II. Bd. II, 406, iV. 1. 40
3) loll. 12,25: multum fructum affert. (K). Alinliclie AusdrucJcsweise
oben II, 15 (13), S. 71, Z. Ibf. 4) Zum Wortlaut vgl. oben S. 97,
Z. 10/". 5) Siclierlich ist Poppo der Wundertdter gememt, oben S. 95,
N. 4. 6) Odinkar war 1007, Jidi 7 auf dem Konzil zu Dortm.und
anwesend; Thietmar VI, 18 (13). (L). 7) Meist in HildesJieim als 45
Adjutor des Bischof s, vgl. Lappenberg, Archiv IX, 403 — 405. 8) Von
Vendela (Vendsyssel)? Dahlmann, Gesch. von Ddnemark I, 179, N. 1;
Lappenberg, Archiv IX, 410.
LIB. IT, CAP. XL Villi. L. Ill
facerent, ad aedificandam-'^ dimisit ecclesiam ^. Multos ^'1013— 1029.
eorum secum retinens, omnes [autem^], cum abierant^,
donis cumulans ad siibiectionem® Hammaburgensis^ ecclesiae
reddidit voluntarios.
5 L^ Unwanus^ igitur^ cum esset vir nobilissimus'^, ^ T^'*
aeque nobilera ac sufficientem liberalitati ^ suae sortitus ^ ^'
est episcopatum, in quo et magnitudinem animi^ posset
ostendere et necessitati ecclesiae^ simul prodesse. Quare
tesaurum ecclesiae diu solliciteque^ collectum et quasi mi-
10 nus necessarium ^, si infra ^ parietes clauderetur, ipse ad
commodum suae legationis curavit^ ita expendere\ ut fero-
cissimos reges"^ aquilonis hylaritate suorum munerum ad
omnia quae Yoluit benignos obedientesque haberet. In
qua re non° multum° peccavit, ut arbitror, seminansP car-
is nalia, ut meteret spiritalia^-^. Quin"" immo largitio eius
in novella gentium conversione utillima^ videbatur; neque
adeo nocuit ecclesiae, quae precedentium diligentia* patrum
erat opulentissima. Credo etiam secutus" exemplum"" sancti
Ansgarii* et cuiusdam in Ecclesiastica Hysteria^ Theotimi,
20 Scytarum"^ episcopi, quorum alter legitur incredulos reges
donis placasse, alter vero barbaros natura feroces epulis "^
Schol. 36 (36). Unwanus^ in plerisque paschae^ festivitati-
bus septem episcopos secum habuit et prelerea abbates^, nee'*
minus ducem et aliquos huius provinciae comites, magno honore
25 singulos® amplectens (B1^.2.C).
a) aedificandum B 2. b) multos B; Mult, enim eor. C. c) autem BC,
fehlt Al. d) abirent BC. e) subuectionem CI. f) Hamab. B2.
50: a) Cap. LXXXVIII. Bl. 0(1). 2; Cap. XXXV. B2. (C2J. b) Unnuanus
Bl; Unuanus B2. c) ig. archiepiscopus cum C. d) nouissimus £ la. e) libe-
80 ralitatis A 1 ; libertati BC. f) suam statt animi B; suam posset ostend. magnit. C;
animi fehlt BC. g) simul ecclesie BC. h) que fehlt B2. i) intra B2. k) ita
curauit C. 1) expend! B2. m) aquil. reges C. n) non fehlt CI. o) multum
ut arbitror peccav. C. p) quia seminavit C. q) spiritualia Bl^.2. r) Quinymo
Bl^; Quinimo£lb.2. C2; quinimmo CI. s) utilissima £C. t) Unnuanus^l*; patr.
35 diligentia B 1^. 2. u) secutus est jB; Credo enim eum secutum C; vgl. oben S. 85,
Z. 1 und dhnliche Stellen I, 47 Anfang und II, 21 zum Schlufi. v) sancti Ansg.
exempl. C. w) Scytharum jB2. C2. x) epistolis ausgeschrieben B.C2; eplis
(= epistolis) CI.
Schol. 36: a) Unw, archiepiscopus in C. b) pasce £|la; pasche aliisve fest. C.
40 c) das Schol. lautet in B2: Unuanus in plerisque festivitatibus episcopis septem
et praeterea abbatibus stipatus fuit; das Weitere fehlt. d) non C. e) singul.
hon. C.
1) Vgl unten Kap. 55 (53). (L). 2) Vgl unten III, 3: et
quasi minus necessarium. 3) 1. Cor. 9, 11. fL). 4) V. AnsJcarii
45 Kap. 24. 26. 32. (K). 5) Hist. EccJes. tripartita IX, 47 (Migne,
PL.LXIX, 1162J.- Eo tempore . . Scythiae ecclesiam Theotimus guber-
nabat . . Dum igitur Scythas naturaliter feroces epulis muneribus-
que mansuefaceret. (L).
112 M. ADAM BREMENSIS
muneribusque * raansuefecisse laudatur. Haec in apologum^
presulis dicta sufficiant°. Nunc per hystoriae ordinem
redeamus ad ecclesiae*^ legationem, quae tempore Unwanni®
prosperrime gesta cognoscitur.
(49). LI^. Suein^ rex Danorum atque IN'ortmannorum *^, ve- 5
teres iniurias tarn occisi fratris ^ quam suae repulsionis ^
1013. ulturus classe magna transfretavit ^ in Angliam, ducens
secum*^ filium suum® Chnud^ et Olaph^, filium Cracaben^-*,
de quo ^ supra dictum est. Itaque multo tempore multis^
1013—1014. preliis adversum'^ Anglos exactis Suein^ veteranum regem lo
depulit Edilredum"^ et insulam tenuit" in sua ditione. Ve-
1014. rum^ brevi tempore. Nam tercio mense, postquam victo-
riam adeptus est, ibidem morte preventus occubuit^.
(50). LII*. Chnud^ filius* regis cum exercitu reversus in
Schol. 37. patriam denuo bellum molitur in Anglos. Olaph*^ a Nort- i5
mannis^ electus in principem separatus est a regno Dano-
rum. Tunc vero Chnud®, ancipiti casu turbatus, pactum
Schol. 37 (38). Ghnut* filius Suein^ regis abiecto nomine
gentilitatis in baptismo Lambertus^ nomen accepit. Unde scrip-
tum est in Libro fraternitatis nostras : 'Lambrecht*^ rex Danorum 20
et Imma® regina et Ghnut^ filius eorum devote ^ se commen-
daverunt orationibus fratrum Bremensium'^ (Bl^.2. C).
'*) filius Suenonis, qui et Lambertus nomen habuit Bl; qui et
filius Suenonis, Lambrict nomen habuit B2; filius Suein regis G.
a) que fehlt B2. b) Apologon, von zweiter Hand, Bl^; Apologiam B2. 25
c) sufficiunt B2.C1. d) eccl. nostra leg. Bl. e) Wnwanni (?), durch Rasur
korr. Unwanni, J.1; eher inuani als vnuani £!»; Vimuani, korr. Vinnaani, JBlb.
51: a) Cap. LXXXIX. £1. C(l).2; Cap. XXXVI. JS2. /^C2>. b) Sueno
Bl; Sven B2; am Rande Bl^: Dani Angliam invadunt. c) Nordmann. BC stets.
d) fil. suum secum C. e) suum fehlt B. f) Chund Al; Kanutum JSl; Chniit 30
B2; der Name fehlt C. g) Olauuum Bl. h) Crakeben Bl; Craccaben C, vgl. oben
S. 101, Z. 4. i) pliirimis C. k) adversus B2. 1) Sueno Bl; Suen B2.
m) Ethilredum C. n) in sua ten. dit. C. o) verum B.C2.
52: a) kein neues Kap. in BC. b) Chund Al, die Initiate C hat die Cte-
stalt: L; Kanutus J51; KnudjB2; Knut C. c) 01auus51; olaphOl. d) Nordman- 35
nos Bl^; Nordmannis Bl^. 2. C. e) Chund Al; Kanutus J51; Chnut £2; Knut C.
Schol. 37: a) Kanutus J5 la; Knut C. b) Suenonis £ la; Suen jB2, c) Lam-
berti B2. d) Lambertus Bla; Lambrict B2; Lambreth CI. e) Ymma B2.
f) Kanutus J51a; Knut C. g) devote fehlt B2. h) Brem. fehlt B2.
1) Des Hiring, sieJie oben IT, 25 (22). (L). 2) Siehe dben II, 40
34 (32). (L). 3) Vgl. Cmilonis regis Gesta I, 4, SS. rer. Germ. S. 7—9.
4) Olaf der Heilige ist nach dlJen anderen Quellen (z. B. Theodc/ricus
mon. Kap. 13. 15; ed. Storm 8. 21. 25, Snorre, Saga af Olafi hinom
helga Kap. 24 — 26) der Sohn eines Harald aus dem Geschlechte Haralds
Schonhaar. (L). 5) Ndmlich iiher Craccaben (Olaf Tryggveson), 45
oben Kap. 36 (34). 40 (38). 6) Er starb am 2. Febr. 1014. (L).
LIB. II, CAP. L— LIII. 113
iniit^ cum fratre Olaph^, filio Herici, qui regnavit in Sue- 1014.
dia''-^, eiusque fiiltus auxilio*^ deliberavit primo quidem
Angliam subiugare, deinde Norvegiam^. Itaque mille navi-
bus^ magnis^ armatus Chnud^ occeanum transivit*^ Britanni-
5 cum^; per quem^, sicut nautae referunt, a Dania in Angliam^
flantibus euris triduo vela panduntur. Hoc^ mare magnum
et valde periculosum a laeva Orcadas"^ habet, dextrorsum"
attingit Frisiam*'-*.
LIII^ Triennium^-^ Chnud*^ Britanniam oppugnavit. (51).
loAdelrad*^ rex Anglorum apud Lundonam® obsessus obiit ^, Schol. 38.
simuH cum regno amittens vitam'^. Et^ iusto iudicio^ Dei,
qui fratre'-^ per martyrium consummate duo de^ XL annis 978—1016.
sceptrum^ sanguine polluit. Is™ parricidium^ taliter ex-
Schol. 38 (39). Edgar ^ potentissimus rex^ Anglorum a legi-
istima^^ filium habuit Eduardum°, virum sanctissimum. Guius^
noverca Afilrud®-^^ fuit, quae regem privignum suum^ occidit^,
filiumque suum Anundum^-^^ in regnum^ posuit (Bl^.2,C).
a) init B2. b) Olaph fehlt BC; fratre suo Herico, fratre suo von zweiter
Hand in leergelassener Stelle nachgetragen Bl^. c) Sueonia Bl. d) ope fultus
20 B2. e) Norweg. Bl<^. C; Nordweg. Bl^. f) magnis fehlt BC. g) armatur
Chund A 1 ; Kanutus B 1 ; Chnut B 2 ; Knut armatus C. h) transilivit A 1 ; trans-
iit B2. i) Brittannic. ^l"^; Brictannic. Bl^. k) per quod sicut naute CI;
per quem quod nautae C2. 1) Hoc autem mare C. m) Orchades Bl^; Orchadas
B2.C2; Archadas 01. n) a dextra B2. o) Fresiam B; Fris. attingit C.
25 53: a) Cap. XC. jSI. 0 2; Cap. XXXVII. B2. (C2); Jcein neues Kap. in 01.
b) TriennioJ51; Triennio ergo Knut O. c) Chund Al; Brittanniam Kanutus Bl;
Chnut Britann. £2; Knut Britann. O. d) Addradus Bl; Egdar £2, vgl. oben
S.95, N. c; Schol. 3S, N. a,; et Adrad O. e) Londanam Bl^, am Rande von
zweiter Hand: Londinum; Lundoniam B2. f) sim. vit. amitt. cum regno O.
30 g) et B; fehlt C. h) Dei iudicio O. i) Fratrem . . consumato (so) B2. k) se
£la; XXX*^ VHP O. 1) regnum Al, von derselben oder gleichzeitiger Hand iiber
der Zeile nachgetragen sceptrum. m) is Al.Cl; eher is als Is £la.
Schol. 38: a) Egdar JB2, vgl. Kap. 53, N.d; Adelrad O. b) Rex potent.
Angl. £2; potent. Angl. rex O. c) Edward. £ la. d) cuius jBla. e) Affiluid
35 -B 2; Affilrud 01; Affikud 02, dazu in Klammern: (alii Affiluid) ; Aff. eum occidit,
filiumque B2. f) prevignum sua Bl^; suum fehlt 02. g) occidens filium O.
h) eundem Bl^; Amindum 02; der Name fehlt B2. i) regem J51a; regno 01.
1) Olaf Scho/3konig. (L). 2) Die gleichzeitigen Schriftsteller
nennen viel geringere Zahlen; Lappenberg, Gesch. von Fmgland J, 451,
40 JV. 1; Dahlmann, Gesch. von Ddnemark I, 102, NA. 3) Diese Worte
sind unten zum Scholion 100 (97) in Hs. A2 benutzt ivm'den. 4) Aus-
fiihrlicher daruber unten IV, 10. 5) 1014—1016. 6) Am 23. April
1016. (L). 7) Vgl Sallust. Catil. 33, 4: libertatem . . cum anima
simul amittit. (L). lug. 14, 23: non enirn regnum, sed fugam . .
45 cum anima simul amisisti. (K). 8) Eadward den Mdrtyrer; er tourde
am 8. Mdrz 978 ermordet. (L). 9) Aethelred ivar damals ein Knabe
von 10 Jahren und am Morde seines Bruders unschuldig ; audi Wilh.
V. Malmesbury, De Gestis regum Anglorum II, 10 beschuldigt iJm der
conniventia parricidii. Adam behandelt diese Ereignisse richtiger in
50 Schol. 38. 10) Agelfleda, auch Aned genannt. 11) Aelfthrythe. (L).
12) Vielmehr Adelrad (Ethelred), der oben im Text Kap. 53 (51) genannt ist.
Adam Bremensis. 8
114 M.ADAM BREMENSIS
piavit, relinquens^ filium parvulum nomine Eduardum^-^,
quem^ suscepit ab Imma*^ uxore. Frater® Adelradi Emund^-^,
vir bellicosus, in^ gratiam victoris veneno sublatus^ est;
filii eius in Ruzziam'-^ exilio^ dampnati.
(52). LIIII^. Chnud^ regnum*^ Adelradi accepit uxoremque 5
Scliol.39. eius Immam'* nomine, quae fuit soror comitis Nortmanno-
rum Rikardi^. Cui ^ rex Danorum suam dedit germanam
Margaretam pro federe'^; quam deinde^ Chnud^ repudia-
tam a comite^ Wolf^' duci Angliae dedit*, eiusque^ Wolf^
sororem ^ copulatam^ altero"" duci Gudvino"-'', callide ratusio
Anglos et° Nortmannos per conubia Danis fideliores; quae
Schol. 40. res eum non fefellit. Et RichardusP-^ quidem comes de-
Schol. 39 (40). Ghnut^ sororem suam Estred^ filio regis
de Ruzzia^ dedit '^ in matrimonium ® (Bl^.S^.C).
Schol. 40 (41). Richardus^ enim dimissa Glmut^ regis so- 15
a) Relinquens Al. B2. C. b) Edward. 51a; Ediuard. iSlb. c) quern ab
Imma ux. sua suscep. C. d) Ymma B2. e) Fr. vero Ad. C. f) Emundus Bl.
g) ob C. h) extinctus BC. i) Russiam Bl^.2. k) ex. sunt dampn. C
54: a) Cap. XCI. Bl. C2; Jcein neues Eap. in B2. CI. (2). b) Chund Al;
Zanutus B 1 ; Chnut B 2 ; Knut ergo C. c) Adelradi regQ. BC. d) Ymmam 20
J5 2; Immam, sororem Richardi comitis Nordmanc, sibi coniugio copulavit et ger-
manam suam Marg. comiti dedit (com. ded. fehlt C2) pro federe C. e) Ricardi
Bl. i) deinde repud. a com. Knuth rex dedit Wolf duci Anglie C. g) Chund
Al; Kanutus Bl; Chnut B2. h) Ulff B2. i) eiusdemque Bl. k) Ulff
Bib. 2. 1) copulavit (apulav. Bl^) altero £1; copulavit alteri £2; copulavit 25
duci C. m) Al. Bl; alteri B2. n) Gudwino JSl. o) et Nortm. iehlt BC.
p) Ricardus £la; Rikardus Bl^.
Schol. 39: a) Kanutus Bl^; Knut C. b) Estrid Bl^. c) ele Ruszia 51";
Ruzlia £3a. d) m (modo oder tertio?) matrimo"' (-monium) dedit Bla.
Schol. 40: a) Ricardus £1". b) Kanuti jBla; sor. regis Knut C. 30
1) Den spdteren Konig (1042 — 1066) Eduard den Bekenner. (L).
2) Bichtiger der Solm Ethelreds, Eadmund (gen. Eisenseite), der am
30. Nov. 1016 starb. (L). 3) i)a.s hedeutet hier vielleicht Ungarn,
wo die Prinzen tatsdchlich nachzuweisen sind. Vgl. Brefdlau, Jahrb.
Konrads II. Bd. I, 101, N. 1. 4) Margareta, mit heidnischem 35
Namen Estrid, icar die Gattin nicJit Bichards II., sondern seines
Sohnes Bobert I. von der Normandie. (L); vgl. Bod^dplius Glaber
IV y 6, ed. Proii ^.108; Lappenberg, GescJi. von England 1, 479, N. 2. Es
ist gewi/3 befremdlich, da/3 Adam ilber die Mutter seines Gonners Svend
Estridsen falsche Angaben niacht, aber trotz Dalilmann, Gesch. von io
Ddnem. 1, 106, N. 1 nicht zu bezweifeln. 5) Verbinde: repudiatam
a comite (Rikardo; vielmehr Rodberto) dedit Wolf duci usiv., wie
audi C richtig verbessert hat. 6) Mit Namen Gythe. (L). 7) Vgl
uber ihn H. Bre/3lqu, Jahrb. Heinrichs II. Bd. Ill, 185, N. 2. 8) Viel-
mehr Bobert I. Uber Bichard II. und das hi. Grab sagt Bodulphus is
Glaber I, 5 (ed. Prou S. 20^ nur, da/3 er hundert Pfund Goldes dwthin
gesandt und alle, die diese Pilgerfahrt nnternahmen, unterstiitzt habe.
9) Das Jconnte eine dritte Ehe sein, nach der Ermordung des Herzogs
XJlf i. J. 1025. Ob in Bl^ eine urspriinglicliere Fassung des Scholion
mit einem Anhaltspiinkt fur diese Auffassung (N. d: tertio?) erhalten 50
ist, mu/3 dahingestellt bleiben.
LIB. II, CAP. LIII~LV. 115
clinans^ iram Chnud^' Iherosolimam profectus ibidem obiit^
relinquens filium^ in Nortmannia Rodbertum^, cuius filius
est iste Willelmus**, quera Franci Bastardum vocant. Wolf®
ex sorore regis Chnud^ filios suscepit Bern^ ducem^ et
5 Suein^ regem*, Gudvin^^ a sorore Wolf^ ducis* Suein^--^,
Tostin''-^ et Haroldum^-'^. Quam generationis seriem, quo-
niam secuturae lectioni utilem iudicavimus , hie inserere
dignum"^ videbatur.
LYa^ Victor Chnud^ ab Anglia rediens in ditione sua (53).
10 per multos^ annos regnum Daniae possedit et Angliae. Quo *^c. 1018— 1035.
tempore episcopos® ab Anglia multos adduxit in Daniam®.
De quibus Bernardum ^ posuit in Sconiam^, Gerbrandum ^
in Seland^, Reginbertum^ in Fune\ Zelatus*^ est hoc
rore propter metum Danorum exulans a patria Jerusalem^ pro-
isfectus*^ ibique defunctus est. Cuius socii XL ^^ revertentes in
Apulia ^ remansisse narrantur, et ex illo tempore Nortmanni ^
possederunt Apuliam ^ (B 1\ 3^. C) .
*) ducis genuit parricidas Suenonem (Suen B2) B; ducis Suein,
Tostin et Haroldum genuit parricidas. Quam C.
20 a) iram Knut declin, C. b) Chund J.1; Kanuti 51; Chnut B2. c) Ro-
bertum B; nomine Robertum C. Ann. Saxo. d) Wilhelmus £!». e) Ulff Blb.2;
Wolf autem ex C. f) Bernt, von zweiter Hand an leergelassener Stelle nachgetra-
gen, Bl^', Biorn B2. g) Suenonem Bl) Suen B2. h) Gudvin — ducis Suein
fehlt Al; Gudwinus Bl^; Guduinus Bl^; Gutuind B2. i) Wlf Bl^; ducis Ulff
25 Bl^. k) Toste B2. 1) Haraldum B2. m) dignum fehlt BC.
55: a) Cap. XCII. Bl. C(l).2; Cap. XXXVIII. B2. (C2), b) Chund Al)
Kanutus B 1 ; Chnut B 2 ; Vict, ergo Knut C. c) annos multos C. d) Quo
eciam temp. C. e) multos in Dan. ab Angl. adduxit episcopos C. f) Scaniam B.
g) Selandiam Bl. C; Selandia B2. h) Reinherum Bl. C; Reginerum B2.
30 i) Fioniam Bl', Fionia J5 2; Fiune CI; Finne C2. k) Quod zelatus noster archi-
ep. Gerbr. red. ab Angl. cepisse dicitur, quem C.
Schol. 40: a) Hierosolymam 02. b) prof, est ibique defunct. C. c) Ap-
pul. C. d) Ann. Saxo; Nordm. Bl<^. C; Norm. £3a.
1) Ttohert I. ist auf der RiicJckehr am 22. Juli 1035 in Nicda
35 gestorhen, der Vater Wilhelms II. (des Eroherers), Konigs von Eng-
land. (L). 2) Richard II. hinterlie/S zwei Sohne, Richard III. und
Robert 1. 3) Bjoern, f 1049. (L). Lappenherg, Gesch. von England
I, 501. 4) Svend Estridsen, Konig von Ddneniark. (L). 5) Er
starh 1052 auf einer Pilgerfahrt. (L). Chron. Anglo-Saxon, zu diesem
40 Jahre; Lappenherg, Gesch. von England I, 514. 6) Er fiel in der
Schlacht bei Stamfordbridge am 25. Sept. 1066. (L). 7) Er wurde
am 5. Januar 1066 zum Konig von England gekront und fiel in der
Schlacht bei Hastings. (L). 8) Vgl. II, 57 (55), S. 118, N. 4. 9) Ger-
br and unterschreibt die UrJcunde Knuts vom 23. Juni 1022 (Regesta
45 hist. Dan. I, n. 60), ist also damals offenbar als Gesandter Umoans in
Etigland. Dehio J, 149, N. 1. 10) Die gleiche Zahl nennen die ita-
lienischen Quellen; H.Bre/Slau, Jahrb. Heinrichs II. Bd. Ill, S22—S'2b;
Jahrb. Konrads II. Bd. II, 498—505.
8*
116 M. ADAM BREMENSIS
tioster archiepiscopus Unwan*. Et^ dicitur Gerbrandum
1022? redeuntem ab Anglia cepisse, quem^ ab Elnodo*^ Anglo-
rum® archiepiscopo ^ cognovit^ esse ordinatum. Ille, quod^
necessitas persuasit^, satisfaciens^, fidelitatem Hammabur-
gensi* cathedrae ^"^ cum subiectione debitam^ spondens fami- 5
liarissimus deinceps archiepiscopo'" effectus est. Per quern
ille sues etiam legates adChnud^ regem transraittens cum
muneribus congratulatus est ei de rebus bene gestis in
Anglia, sed corripuit eum de presumptione episcoporum,
quos transtulit ex Anglia. Quod rex gratanter accipiens 10
ita postmodum coniunctus est archiepiscopo, ut ex sententia
eius omnia deinceps facere maluerit. Haec nobis de avun-
culo suo rex Danorum innotuit et de captione Gerbrandi
non tacuit°.
(54). LYI*. Anno pontificis Unwani^ XIP Heinricus^ impe- 15
^^2^- rator, iusticia et sanctitate ^ insignis, cum iam Saxones*,
Ytalos^ et Burgundiones imperio subiecerat, ad celeste
migravit imperium. Cui successit® in sceptrum^ fortissimus
cesar^ Conradus, qui^ mox Polanos^ et regem eorum Mi-
singum ^ magna virtute perdomuit^, et auxiliatores^ eorum 20
1033^. Behemos^ ceterosque Sclavorum populos sub tributum misit.
1025? Cum rege"' Danorum vel" Anglorum mediante archiepi-
scopo fecit° pacem. CuiusP etiam "^ filiam'^ imperator filio
a) Unnuanus £!«; Vimuanus Bl^; Unuanus B2. h) et B. c) siefie
S. 115, Z. 30, N. k. d) Enoldo 51a; Eltrodo £2. e) archiep. Angl. C. f) ordin. 25
esse cognovit C. g) Ille vero ut C. h) satisf. ac fid. JSl. i) Hamburgensis
BV>; Hamaburgensi B2. k) ecclesie C. 1) debita C. m) arch, nostro eff. C.
n) Chund Al; Kanutum Bl; Chnut B2; Knut C. o) tacuit zweimal £1^; nee
de capt. Gerbr. tacuit C.
56: a) Cap. XCIII. Bl. C(l).2; Cap. XXXIX. B2. (C2). b) Unnuani Bl*; 30
Vimuani, wtt anderer Tiwte A;orr. tlnnuani, J5 lb; Unuani52. c) Henric. B. d) Ital.
jB2. C2. e) succedens CI; etiam successit C2. f) sceptro C. g) Conradus
Caesar B2. h) qui iehlt C. i) Polonos B2. k) axixiliares B2. 1) Bohemos
B2. C2. m) rege eciam Dan. C. n) vel Angl. fehlt B2; sive Angl. C. o) pa-
cem fecit BC. p) Cuius — Daniae hat nach B3a in der Soroer Hs. in vollem Text 35
als Scholion am Rande gestanden, Vedel hat es so verdndert am Rande gedruckt:
Imperator filio deposcens uxorem Canuti, resignauit ipse, si quid haberet iuris in
terris uicinis limitibus Sliassuig una cum Marcha. q) cuius et filiam filio suo
depose. C.
1) Aelnoth hat 1020 sein Amt angetreten ; Lappenherg , Gesch. 40
Englands I, 471, iV". 1. 2) Vgl. oben S. 2, Z. 3: Hac ego necessi-
tate persuasus. 3) Ephes. 4, 24: iustitia et sanctitate. 4) Die
Gleichstellung der Sachsen mit den Italienern und Burgundern als
Untenvorfener des Imperiums ist recht merkwurdiq. 5) Im J. 1033;
Bre/3Iau, Jahrh. Konrads II. Bd. II, 19 ff.; 481—483. 6) Vgl Sallust. 45
Catil. 7, 5: virtus omnia domuerat. (L). 7) Gunhild, aiich Aetliel-
d/rude und noch anders genannt (Bre(ilau, Jahrh. II, 1^1) , mit Hein-
rich III. 1035 verloht, ivurde 1036 mit ihm vermdhlt. (L). Adam hat
irrig diese Verlobung und Ehe mit dem Friedensschlu/3 zwischen Knut
und Konrad, der wahrscheinlich 1025 stattfand, in Verbindung geh'acht ; 50
Bre/Slau, Jahrb. Konrads II. Bd. I, 101 — 104.
LIB. II, CAP. LV— LVII. 117
suo deposcens iixorem, dedit [ei^] Sliaswig^ [civitatemj cum 1035.
marcha*^-^, quae trans Egdoram est, in'^ fedus amicitiae®; et
ex eo tempore fuit regum Daniae^.
LYII^. Inter Chnud^ et Olaph^-^ regem Nortmanno- (55).
5 rum*^ continuum fuit bellum^, nee® cessavit* omnibus die- c. 1025— 1030.
bus vitae eorum, Danis pro imperio® certantibus, Nortman-
nis'* vero pugnantibus^ pro libertate ^. In qua re iustior^
mihi visa est causa Olaph^, cui bellum necessarium magis
fuit quam voluntarium. Si quando autem tempus a bello-
10 rum motibus quietum ^ erat, idem Olaph^ iudicio et iusticia"^
regnum gubernavit. Dicunt eum^ inter cetera virtutum
opera magnum zelum^ Dei habuisse™, ut maleficos de terra
disperderet ^, quorum^ numero cum tota^ barbaries exun-
det°, precipue vero^ Norvegia'^ regie "" monstris^ talibus
15 plena est. Nam et* divini et augures et* magi et incanta-
tores ceterique"^" satellites Antichristi habitant^ ibi, quorum
prestigiis et miraculis"^ infelices animae ludibrio demoni-
bus^ habentur. Hos omnes et huiusmodi beatissimus rex
Olaphy persequi decrevit, ut sublatis scandalis firmius^
20 coalesceret in regno suo Christiana religio. Habuitque^
secum multos^ episcopos et presbyteros ab Anglia, quorum
monitu et doctrina ipse^ cor suum Deo preparavit^, sub-
iectumque populum illis*^ ad regendum commisit. Quorum®
a) ei und civitatem fehlt Al, steht BC. Ann. Saxo; ei civit. SI. C2. b) Sles-
25 wich Bl; Slasvig £3a. c) martha 5 la; marchia C. d) in — Daniae jehlt Bl^.
e) amiticiQ Al. f) siehe S. 116, Z. 35, N. p.
57: a) Cap.XCniI.51. (7(1).2; Cap. XL. 52. rC2;. h) Lesarten wie Kap.bb,
<S. 116, Z. 28, iV. n. c) Olauum Bl. d) Nordmann. stets BC. e) nee — imperio
fehU Al. f) pro libert. pugnant. C. g) iustior erat causa regis 01. C. h) Olaui B 1 .
30 i) Idem Olauus Bl. k) enim B2; Inter cetera enim virtutiim C. 1) Bei zelum G.
m) habuit, ita ut C. n) quibus cum tota C. o) exun [j daret, dar ausradiert , Al.
p) vero fehlt C. q) Nougia (Noverg. ?) Al; Nordweg. Bl. CI; Noruagiae B2; Nor-
wegia C2. r) regio fehlt C. s) tal. monstr. BC. t) et fehlt C. u) ceteris-
que jBla. V) ibi habit. C. w) incantationibus C. x) lud. a demonibus G.
35 y) Olauus Bl. z) firm, in regno suo claresceret (calesceret Bl) christ. rel. jB;
firm, in regno suo rel. christ. claresc. (elucesceret C2) C. a) habuitque 51^.2;
Habuit etiam secum C. b) episc. mult. B; episc. et presbyt. mult. C. c) ipse
fehlt C. d) illis fehlt BC. e) quorum Bl^; Ex quibus C.
1) Uber die Frage einer Mark Schleswig vgl. zuhtzt A. M. von Lilien-
40 cron, Die Beziehungen usiv. Kap.b, S. ddff., die das Bestehen einer Mark
im 10. Jh. ivohl mit Recht verneint. 2) Olafd. Heilige. 3) Vgl. III. Reg.
15,16; Bellum autem erat inter Asa et Boasa reg. Isr. cunctis diebus
eorum; vgl. 15, 6; 14, 30. (K). 4) Das ist sehr ubertrieben ausgedrUckt.
Nach Maurer, Bekehrung I, 616 stellte Knut das erste Ansinnen auf Unter-
45 werfung 1025; sein erster, sogleich erfolgreicher Feldzug war 1028; Olaf
ftel 1030. 5) Sallust. lug. 94, 5: pro gloria atque imperio his, illis
pro salute certantibus. (L). 6) Ann. Fuldenscs z. J. 790; annus a
bellorum motibus quietus. (K). 7) Vgl. ohen S. 62, N. 5. 8) Vgl
los. 23, 13: disperdat de terra; Zachar. 13, 2; disperdam . . de
50 terra. (K). 9) II. Paral. 12, 14; et praeparavit cor suum; vgl.
L Esdr. 7, 10; I. Reg. 7, 3. (K).
118 M. ADAM BREMENSIS
clari doctrina et virtutibus erant Sigafrid^-^, GrimkiP-^, Ru-
dolf ^-^ et Bernard '^•^ Hii etiam® iussu regis [ad^] Suediam^,
Gothiam et^ omnes insulas^, quae trans Nortmanniam sunt,
accesserunt\ euangelizantes ^ barbaris verbum Dei et reg-
num lesu Christie Misit etiam^ nuntios® ad archiepisco- 5
pum nostrum cum muneribus, petens^ ut eos™ episcopos
benigne reciperet suosque ad eum mitteret", qui rudem
populum Nortmannorum^ in christianitate confortarentP.
(56.) LVIII^ Simili*^ religionist amore alter Olaph*^-'^ in
Suedia dicitur floruisse. Is subditos sibi populos ad chri- 10
stianitatem® convertere volens magno laboravit studio, ut
templum ydolorum^, quod in medio Sueoniae situm est,
Ubsola^ destrueretur. Cuius intentionem pagani metuentes
placitum cum rege^ suo tale constituisse dicuntur, ut^, si
ipse vellet^' esse christianus, optimara Suediae^ regionem, is
quam vellet, suo iuri*^ teneret. In qua ecclesiam et chri-
stianitatem constituens nemini de populo vim recedendi a
cultural deorum inferret, nisi qui sponte cuperet"^ ad
Christum converti. Huiusmodi" rex placito gavisus mox
in occidentali Gothia^, quae Danis proxima est vel Nort- 20
mannis, ecclesiam^ Deo sedemque fundavit episcopalem.
Haec est civitas Scarane'^ maxima, in^ qua petente
a) Sigafrldus Bl. b) Grimchil Bib; Grinchil B2. c) Rodulfus Bla;
Rodulphus Bib; Rodulff £2; Rodulf C. d) Bernardus £ la ; Bernnardus Bib,
e) etiam fehlt C. f) ad BC, fehlt Al. g) Sued, et Got. C. h) et ad ceteras 25
ins. C. i) accedentes barb. verb. Dei et regn. lesu Chr. euangelizabant C. k) et
B2; etiam rex nunt. C. 1) pet. suppliciter, ut C, m) eius B; episc. eius C.
n) transmitteret C. o) Nordmann. pop. C. p) confortaret Bl^.
58: a) kein neues Eap. in Bl. C; Cap. XLI. B2, (C2). b) Sim. autem
rel. C. c) regionis Bl*. d) Olauus in Sueonia Bl. e) ad christianam fidem 30
convert, vol. B; ad christianam vol. convert, fidem C; vgl. oben II, 26 (24), S. 86, N. v.
f) OpsalaB2; Ubsola hinter ydolorum in C. g) rege constituerunt, ut C. h) christ.
esse vellet C. i) Sueonie Bl. k) iure Bib. 2. C2.^ 1) ad culturam B2. m) cu-
perent B2; sponte ad chr. vellet conv. C. n) H'rii (Huiusmodo) Al. o) Guthia
B2. p) ecles. Al. q) Scarj ne Al; Scarana B2; Scarrane CI. r) In J.1. 35
1) Dies ist der ohen II, 37 (35), S. 98, Z. 9 genannte lohannes,
Maurer, Bekehrung I, 282, N. 3; /, 498^'.; 589^'. 2) Uher GrimUl
s. Maurer I, 596/1 Ah Zeuge in England in den Jahren 1042 — 1046
erscheint Grimkillus (Grimcytel tind anders) episcopus; Regesta Nor-
wegica 1, n. 11. 13. 15. 17 — 24. Maurer 1, 597, JV. 36 zweifelt allerdings 40
an der Identitdt dieser Manner. 8) Rudolf ham im J. 1050 nach
England und wurde Aht von Abingdon, starb als soldier 1052. Chron.
Anglo-Saxon, a. 1050; Historia coenobii Abendoniensis a. 1050. 1052
(ed. Warton, Anglia sacra I, 167j. (L). 3Iaurer, Bekehrung 1, bdl f.
4) Dies ist vielleicht derselbe Bernhard tvie der soeben Kap. 55 (58) ge- 45
nannte in Schonen. Ein anderer war der vom Papst geiceihte, von
Erzb. Adalbert zugelassene, unten III, 78 (70 Anliang) und IV, 34 (33)
genannte B. Bernhard. Maurer I, 598 — 596. 5) Act, apost. 8, 4:
evangelizantes verbum Dei; vgl. 15,35. (K). 6) Bischof Grimkil
nach Buch I V, Kap. 34 (83). 7) Olaf ScliopMnig. 50
LIB. II, CAP. LVII— LX. 119
christianissimo rege Olaph^ primus ab Unwano^ archi-
episcopo Thurgof^-^ ordmatus*^ est. lUe vir® strennue lega-
tionem suam perfecit^ in gentibus; duos nobiles populos^
Grothorum ^ suo labore Christo lucratus est^. PerqueW57).
5 ilium episcopum rex Olaph^ ingentia metropolitae' Unwano"^
direxit munera.
LYIIII^ Preterea duos fertur^ idem rex habuisse
filios, quos*^ una cum uxore^ et^ populo iussit ambos*'
baptizari^. Eorum§ alter, qui natus est a concubina, Emund^^
10 nomen accepit\ Alter ^ Anund^, quern rex a legitima^
genuit™, cognomento* fidei et gratiae dictus est lacobus,
iuvenis"^ quidem aetate, veram sapientia et pietate precessit^
oranes^, qui fuerunt ante eum; nee quispiam^ regum fuit
populo Sueonum tam acceptus ^ sicut Anundus.
15 LX^ Eo tempore cum esset pax firma inter Sclavos (^°)'
et Transalbianos, Unwanus^ archiepiscopus metropolem^ 1020—10^9
Hammaburg^ renovavit, clerumque dispersum colligens
magnam ibidem tam civium quam fratrum adunavit® mul-
titudinem ^. Itaque cum duce Bernardo frequenter inhabi-
20 tans locum sepe dimidium annum vixit in Hammaburg^,
gloriosissimum regem Chnud^ invitans§ ad colloquium Scla-
vorumque satrapas Utonem^ et Sedericum^-^. Tali modo
pontifex Unwanus^ domi forisque clarus legationem suam
a) Olauo Bl. b) Unnuano Bl^; Vimuano, korr. Vnnuano, Bl^; Unuano B2.
25 c) Turgot Al; Thurgotus Bl; Thrugot B2. d) est ordin. episcopus C. e) vero C.
f) agens C. g) Goth, populos Christo suo lucr. est labore C. h) est fehlt B 1^. 2,
i) perque jBlb. 2; Per ilium ergo episc. C. k) Olauus Bl. 1) metropolitano C.
m) Unnuano Bl^; Vimuano Bl^; Unuano B2.
59: a) kein neues Kap. in BC. b) idem rex fertur C. c) ambos hinter
30 quos C; fehlt B2. d) ux. sua C. e) ac BC. f) baptiz. precepit C. g) Quo-
rum C. h) Emundus Bl. 1) habuit BC. k) alter £1. CI; Alter vero B2.
1) Anundus .Bl. m) gen. uxore, qui cogn. C. n) luvenis Al. B2. C2. o) omn.
prec, C. p) quisquam JS2.
60: a) Cap. XCV. Bl. C(l).2; Cap. XLII. JB2. fC2). b) Unnuanus i?lft;
35 Vimuanus jB lb ; Unuanus5 2. c) metropolim 2? 2. C. d) Hamab. £2. e) multit.
adun. C. f) Chund Al; Kanutum Bl; Chnut B2; Knut C. g) invit. ibi ad
B2. h) Sydericum B2.
1) TJiorgaut ivird schon lOLS bei der Weihe Unwans von TJiiet-
mar VII, 29 (VI, 54) ct?s Biacliof genannt, offenhar war er damdls
40 Missionsbischof, nicJit scJion Bischof von Schweden. Deliio 1, 155, N. 6.
2) Die West- und Ostgoten Schwedens. (L). 3) Estred; oben
Kap. 39 (37). 4) tjber den Doppelnamen vgl. Maurer, Bekehrung
I, 501. 5) JEccle. 1, 16: praecessi omnes sapientia, qui fuerunt
ante me. 6) Vgl. I. Beg. 18, 5: acceptus erat in oculis universi
45 populi. 7) Vgi. oben Kap. 49 (47). 8) Uto, unten Kap. 66 (64)
als Solin des Mystiwoi bezeichnet; vgl. 8. 126, JV. 1. 9) Wohl der-
selbe wie oben Kap. 26 (24),
120 M. ADAM BREMENSIS
in gentibus narratur implesse. Nunc ea^ restant dicenda,
quae de martyrio regis Olaph^ fama volante^ cognovimus.
(59). LXI^ Olaph^ igitur, clarissimus'' rex Nortmannorum,
Scliol.41. contra Chnud'^ regem Danorum, qui regnum suum impug-
naverat®, perpetuo^ decertabat prelio. Tandem que ^ ferunt^ 5
beatissimum regem Olaph^ seditione principum'', quorum
1028. mulieres ipse propter maleficia sustulit, a regno depulsum^
Norvegiae'. Et regnavit Chnud^ in Nortmannia^ simul et
Dania et™, quod nulli regum prius contingere potuit, in
Anglian Olaph^ vero" totam spem^ suam in Deo^i po- 10
nens^ ad comprimendos'' ydolatras denuo^ bellum instau-
Schol. 41 (42). Olaph* sollertissimus festivitatum observator,
cum propter divinam religionem a regno asset ^ depulsus et denuo
regnum^ bello recuperasset, in ipso procinctu fertur^ in papi-
lione dormiens sompnium® vidisse *. Gumque^ supervenirent^ 15
hostes adhuc illo quiescente, dux sui exercitus^, Phin nomine,
accedens regem suscitavit^ Tunc ille suspirans : *^0! quid fe-
cisti?' inquit; Videbam^ me per scalam, cuius vertex sidera
tangeret^, ascendisse. Heu! iam perveni^ ad summum illius
scalae^ celumque mihi apertum™ est ingredienti, nisi tu me 20
suscitando revocasses'. Postquam visionem vidit rex, circum-
ventus a suis, cum non repugnaret, occiditur et martyrio coro-
natur^ (Bl\^\C).
a) ea fehlt BC. b) Olaui regis Bl.
61: a) Cap. XCVI. £1. C(l). 2; Cav-XLUI. B2. (C2). b) Olauus £1. 25
c) clar. Nordmann. Rex B2; Nordm. rex clar. C. d) Chiind J.1; Kamxtum Bl;
Chnut B2; Knut C. e) impugnavit C. i) tandemque B2.C. g) Olauum
JSl; fer. beat. reg. 01. fehlt C. h) princ. suorum, quorum uxores propter malef.
a regno sustulit. Nordwegia depulsus est C. i) Nordwegie JBl: Noruagiae B2.
k) Chund A 1 ; Kanutus B 1 ; Chnut B 2 ; Knut C. 1) Nordwegia B 1 ; Nordmann. 30
B2. C. m) et fehlt C. n) Dania C. o) vero rex beatissimus tot. C. p) spem
fiduciamque suam C. q) Domino C. r) comprimendas A 1. s) denuo steht
vor ad comprim. C.
Schol. 41: a) Olauus JBl^. b) depuls. esset C. c) bello regnum C. d) fertxir
hinter dormiens C. e) sompnum £la. f) cumque Bl^. g) super venissent JSSa. 35
h) exerc. sui C. i) excitavit C. k) videbam, inquit, videbam B3^; Videbam CI.
1) perveneram ad scalae ill. summum C. m) paratumJBl«. n) Regnavit annis duo-
decim filgt jB3a hier an. Vedel hat dies Scholion, das nach £3a in der Soroer Hs.
vollstdndig stand, so geMrzt: Hie Olaph, supervenientibus hostibus, quum somnum
caperet, a duce exercitus sui, nomine Find, excitatus respondet: 'O quid fecisti, 40
uidebar per scalam, cuius vertex sidera tangebat, ascendisse, caelumque mihi aper-
tum fuisset ingredienti, nisi tu me suscitando revocasses'. Rex a suis caesus, mar-
tyrio coronatus est.
1) Vergil Aen. XT, 139: Fama volans; vgl. Ill, 121; VII, 392;
FIJI, 554. (L). 2) VgJ.ohen S.ni,NA. 3) Vgl. ohen Kap.21(2b), 4.5
S.Sl, Z. 11/".; At ille, qui ab initio regni sui totam spem in Deo po-
suerat. 4) Die gleiclie Vision herichten andere QiieUen; Maurcr,
Bekehrung 7,632, JV. 50. 5) Vgl Ovid. Metam, Fi 7,61: et vertice
sidera tangam, docli hat Adam sonst Iceine stilistischen Entlelmungen
aus Ovid; Horaz, Carm. 7, 1, F. 36: feriam sidera vertice. (L). Vgl. 50
aber S. 144, N. 8; unten III, 69 (68).
LIB. II, CAP. LX. LXI. 121
rat. Itaque^ de rege Sueonum, cuius* filiam^ habuit^, et 1030.
populis^ Islanorum* infinitam congregans^ armatorum mul-
titudinem, patrium regnum vi^ et armis^ recepit"^-*. Rex*^
igitur christianissimus fortitudine in hostes, [et^] iusticia in
5 suos Celebris ad hoc se^ credidit in regnum a Deo resti-
tutum^, ut iam tunc^-^ nemini parcere debuisset\ qui vel
magus permanere vellet, aut christianus fieri nollet^. Et
iam^ magna ex parte votum"^ implevit, cum pauci^, qui"^
remanseranf^ ex magis, in ultionem eorum, quos rex
10 dampnavit, etiam*' ipsum obtruncare non dubitarunt^. Alii^
dicunt eum in bello peremptum'^, quidam vero'" in medio
populi circo ad ludibrium magis expositum. Sunt^ alii qui
asserant ilium in* gratiam regis Chnud" latenter occisum,
quod et magis ^ verum esse non diffidimus, eo quod reg-
15 num eius invasit"^. Igitur Olaph^ rex et martyr, ut credi-
mus^, tali fine consummatus est. Corpus^ eius in civitate
magna regni sui Trondemnis^ cum decent! est^ bonore
tumulatum. Ubi^ bodieque*^ pluribus miraculis et sanitati-
bus®, quae per eum fiunt, Dominus ostendere dignatur^,
20 *) T la o ^^' insularum vo7i gleicher oder jedenfalls zieni-
lich gUichzeitiger Hand uber der Zeile nachgetrogen; insularum im
Texte BC.
a) Olaph auxilio habuit regem Ruzlorum et Sueonum, cuius £2;
Itaque ab Olaph Sueonum rege, cuius C. b) habebat filiam C. c) armat. con-
25 greg. C. d) coepit £2; ui recepit et armis C. e) Unde rex clirist. C. t) et
BC, fehlt Al. g) se in regn. cred. a Deo restit. Bl. CI; in regn. se cred. a Deo
rest. JB2; se in regn. a Deo cred. rest. C2. h) extunc C. i) deberet B2. k) de-
trectaret C. 1) cum BC. m) votum impleret, eum pauci qui B 1 ; votum im-
plevit, eum pauci qui B2; votum suum implesset, pauci qui C. n) ex mag.
30 remans. C. o) et B2; ipsum eciam C. p) dubitauerunt Bl. q) Al. vero die. C;
am Rande Bl^: Marttrium Olaui regis. r) autcm C. s) Sciunt alii ilium Bl;
Sciunt alii eum JS2; Sed et alii sciunt ilium C. t) ob C. u) Chund Al; Ka-
nuti regis B 1 ; Chnut regis B 2 ; Knut regis C v) magis fehlt BC. w) invaserit C.
x) Olauus B 1. y) ut cred. fehlt C. z) corpusque C. a) Thrundem, korr.
35 Thrundhem, Bl^; Thru dem getilgt, von zweiter Hand iiber der Zeile Thrundheim,
£lb; Throndemnis B2; que Trondempnis (Throndempnis C2) dicitiu C. b) dec.
hon. tumul. est £!«; est fehlt Bl^.2. c) ubi jBI*. d) usque hodie C. e) Sancti-
tatibus B2. f) dignatus est C.
1) Astridr, uneheliche Tochter des Konigs Olaf ScJio/3kdnig, der
40 aher bereits 1021/22 gestorben ivar; Olaf fund bei seinem Schwager
Konig Onund Hilfe. 2) Islauorum scheint auch nach einem Ver-
trage zwischen Konig Olaf und Island von 1025, der die in Norwegen
weilenden Islander zur Heeresfolge verpflichtete (Maurer, BeJcehrnng
L 613) , die richtige Lesart zu sein. 3) Vgl. oben S. 48, N. 7.
45 4) Olaf flel 1030 sogleich bei dem ersten Versuch der Wiedereroberung
seines Eeiches. 6) Vgl. oben S. 56, N. 5. 6) Vgl. oben S. 56,
Z. 12. 7) Das ist allein richtig, Olaf fiel am 29. Juli 1030 in der
Schlacht bei Stiklastadir.
122 M. ADAM BREMENSIS
quanti meriti sit in celis, qui sic glorificatur in terris*.
Agitur* festivitas [passionis^] eius HIP kal. Augusti, omni-
bus septentrionalis occeani populis Nortmannorum ^, Sueo-
num, Gothoriim, [Semborum^,] Danorum atque Sclavorum
aeterno cultu memorabilis. 5
(60). LXII^. Per idem tempus^ sermo est quendam ab
nm 1030. Anglia nomine Wolfredum^ divini amoris instinctu Suediam'^
ingressum verbum® Dei paganis magna fiducia predicasse^.
Qui dum sua^ predicatione multos ad cliristianam fidem^
convertisset, ydolum gentis nomine Thor ^ stans ^ in con- 10
cilio^ paganorum cepit anathematizare ; simulque arrepta^
bipenni simulacrum in frusta^ concidit. Et^ ille quidem
pro^ talibus ausis^ statim mille vulneribus™ confossus ani-
mam laurea dignam*^ martyrii transmisit in° celum. Cor-
pus eiusP barbari laniatum post multa ludibria merserunt i5
in paludem. Ilaec veraciter^ comperta memoriae tradidi,
quamvis sint et alia, quae adhuc scribi digna sinf^. Yerum
deUnwano^ et quae suo tempore gesta sunt, dictum* est
sufficienter et, sicut aestimo, fideliter. Apud Magedburg"
ipso tempore Walthardo successit Gero^, delude Hunfrid^-^, 20
ambo viri sancti et episcopali nomine digni. Delude obiit
gloriosus archiepiscopus^^, qui transisse dlcitur YI. kal.
1029. Februarii'', anno^ Domini millesimo XXIX^, indictione^ XII,
et^ sepultus est iuxta decessorem^ suum a latere sinistro^.
*) RegEavitc [autem^^] annose XII. 51a. (3^). a 25
a) Cuius pass, festiv. agitiir C. b) pass. BC, fehlt Al. c) Nordmann. B,
fehlt C. d) Semborum BC, fehlt A 1.
62: a) Cap. XCVII. Bl. 0(1). 2; Cap. XLIIII. B2. (C2). b) temp, quidam
ab Anglia Wolfredus nom. inst. div. amoris Sued, ingressus pagan, verb. Dei cum
magna fid. predicavit C. c) Ulfridum B2. d) Sueoniam Bl. e) pagan, verb. 30
Dei B^C. f) mult, predicat. sua ad fid. clirist. C. g) Thorstans Bl; Tor-
stans B2; Torstan C. h) consilio B2. i) accepta B2. k) frusta (frustra)
A 1. 1) Qui pro C. m) conf . vuln. C. n) mart. dign. B; mart, laurea dign. C.
o) Al. C2; ad B.Gl. p) Cuius corpus C. q) vereciter Bl^. r) sunt B2.
s) Unnuan. jBla; Vimuan. Bl^; Unuan. B2. t) suffic. dictum est C. u) Maige- 35
burgh Bl^; Magdebiu-g B2; Magdaburg C. v) Hunfridus Bl. w) glor. arch.
Unwanus VI^ Kal. Febr. C. x) Februa'-j- (-rum) A 1. y) Anno . . Indictione
Al. B2. z) Et Al. a) predecess. C. b) in C folgt hier Schol. 44 im Text.
c) Regn. — XII hier am Rande Bl^; am SchhiP von Schol. H in 53"; hier im Text
in C. d) autem C, fehlt B. e) annis B 3a, C. 40
1) Sicherlich im Tempel zu Upscda; vgl. unten TV, 26. 2) Yerg.
Aen. II, 535: pro talibus ausis; ohcn 8. 3, N. 3. (L). 3) Erz-
hischof Gero, 1012—1022. 4) Erzhischof Hunfrid, 1023—1051.
5) Nekrolog von Lilneburg: Januar 26; im J. 1030 nach den Ann.
Uildesheim. Fiir 1029 nach Adam B)'e/3lau, Jalirh. II, 281; Haiick 4:5
III^% 1005; fiir 1030 Dehio I, 164, K 1.
Jan. 27.
LIB. II, CAP. LXI— LXIIII. 123
LXIII*. Libentius sedit annos^ fere IIII"'^'. Is cum (^^)-
esset nepos^ alterius Libentii et tunc maior domus prepo- 1^^9—10^2.
situs, favore Gislae*^ imperatricis ferulam suscepit a Con-
rado^ cesare, palleum^ vero a papa lohanne XIX ^. 'Vir Schol. 42.
6 simplex ac^ rectus ac timens Deum\ Cumque omnibus /oft. i,i.
esset affabilis, singulari quodam amore clerum dilexit, et^
inopum necessitatibus erat valde compatiens. Ipse igitur
vicum trans flumen^ ab incolis terrae pretio redemit\ quem
fratribus^ ofFerens XXX ex eo statuit per annum ^ dari
10 convivia. At vero xenodochii^ talem omnino sollicitudinem
curavit habere, ut qui"^ in hac parte sola negligentias om-
nium predecessorum" sanare videretur. Adeo redundavit
episcopatus et° prepositura et xenodochiumP, ut vix egens
quisquam posset inveniri. Forte "i hoc videtur'' incredibile
15 his, qui huius temporis egestatem vident, nee fortasse quis-
quam^ tunc crederet ea futura, quae nunc facta videntur.
LXIIIP. Libentius itaque bonus in prepositura, multo 1029—1032.
melior in cathedra legationem suam ad gentes ferventi
animo ingressus est; et^ prime omnium concilians^ sibi (62).
20 Chnud*^ regem Danorum Gerbrando® subrogavit in Seland^
Avoconem, in^ Aldinburg ordinavit Meinherum'^, Thorgato^
autem successorem posuit de Ramsola Gotescalcum^ epi-
Schol. 42 (48). Et* hoc pastor de mulieribus, quae* se ca-
nonicis aperto iam scelere coniunxerant, precepit^, ut nulla
25 earum in civitate remaneret. Ita illae per^ villas proximas in
custodiam dispersae'^ sunt; et cessavit hie morbus usque ad
incensionem templi et destructionem claustri (B 1*. C) .
68: a) Cap. XCVIII. £1. 0(1). 2; Cap. XLV. B2. (C2). b) nepos fehlt Al.
c) Gyslae £2. (72. d) ces. Conrado C. e) pallium B. C2. f) XVIII. B2. — vir £1.
30 g) et BC. Vulg. h) et iehlt C; inopumque d. i) redimens et fratr. C. k) per
annum fehlt A 1, vgl. S. 131, Z. 3; per annum dari conviv. statuit C. 1) exenod.
£la. m) qui fehlt BC. n) precessorum, von anderer gleichzeitiger Hand Tcorr.
predecess., Al, so BC. o) ut Al. p) zenod. £!«. q) Sed forte C. r) incred.
videtiu: BC. s) tunc quisqu. BC.
35 64: a) Cap. XL VI. B2.(C2); kein neues Kap. in Bl.C. b) Kap. 62.
Lapp.; Ex B2. c) conciliationis Al. d) Chund Al; Kanutum Bl; Chnut
J5 2; Knut C. e) in Seland Gerbr. subrog. Avoc. C. f) Selandia JSl. g) In
A1.B2; Aldinburgh Bib. 2; Aldenburg C2. h) Meinherium B. i) Th6rgato
Al; Thorgoto Bl; Thrugoto JS2; Thurgoto C. k) Godescalcum Bl; posuit
40 Ramsolae Goteschalcum B2.
Schol. 42: a) Quare hoc L.; Mulieres autem, que C. b) precepit extra civi-
tatem fieri, et ita per C. c) sunt disperse, cessavitque C.
1) Adams Zahlen fur Lievlzo TL und seine Nachfolger sind un-
moglich und viel zu hoch; sie fuhren mt/' 1045/6 als Adalberts Anfmigs-
45 3(^h,r, der 1 043 Mai geiveiht ivu7'de. 2) Vielleicht Liudwineshusen (Ledis-
husen; Ledenze) hei Bremen: vgl. Hamburg. UB. I. n. 66, S. 68,
N.2. (L).
124 M. ADAM BREMENSIS
Schol. 43. scopum ^. Illis namqiie diebus beatissimus Thurgot^ epi-
scopus pro labore predicationis Bremae cum archiepiscopo
diiitius coiisistens fertur^ asperrimo leprae morbo^ percussus
diem vocationis suae cum magna expectasse"^ patientia.
Tandemque bono fine consummatus® in basilica sancti Petri 5
sepultus est®, ubi et^ Folcwardus^ et Harich^ et magnus
Schol. 44. 45. Othingar^ et Poppo in pace quiescunt^. Aderant vero
Schol. 43 (45) 2. Ferunt^ Thorgotum^ simulque Odinkarum
episcopum longe ante predixisse Hamburgensem ^ et Bremensem
ecclesiam propter peccata quandoque vastari debere. Quae*^ pro- lo
phetia nunc cernitur impleta ^ (B P. 3^^ .
Schol. 44 (44). Nam** ipso tempore* migravit celeberrimus
Danorum episcopus^ Poppo, cui mox subrogatus Esico^, cum
ad Egdoram fluvium perveniret"^, ibidem aegritudine® correptus
obiitf (Bl\ 3^ G). 15
Schol. 45 (46). Soror Odinkari episcopi fuit Asa, mulier
sanctissima, quae et^ prebendam Bremae habuit. Haec^ semper
nudis pedibus incedens per XX annos fertur ieiuniis, oralionibus
et elemosinis vacasse, raro egressa ecclesiam et postea in bono
fine consummata, cum nihil amplius in thesauris haberet*', 20
libros ecclesiae dimisif^ (B\^. 3^j.
a) Turgot, horr. Thurgot, J. 1 ; Thorgotus Bl; Thriigotiis B2. b) fertvir
fehlt C. c) percuss, morbo C. d) expectavit C. e) consumm. fine in sancti
Petri sep. est basil. C. f) A 1. BC; etiani Lapp, g) Folquardus B2. C. h) Har-
rich BVo. i) Otingar, von anderer Hand korr. Othingar, Al\ Odinkarus Bl^. C; 25
Odynkarus BVo\ Odincharus jB 2. k) requiescunt C2.
Schol. 43: a) Fertvir i^S"; die Reihenfolge der Scholien ist dort: 44, 43. 45.
b) Thrugotiim J5 3a. c) Hamburg £la. d) que Bl^.
Schol. 44: a) Nam tehlt BU. C2; Nam et ipso CI; Et ipso C 2; in C steht
das Schol. am Ende von Kap. 62 im Text. b) Poppo episc. i?3a; migr. P. celeb. 30
Dan. episc. C. c) Ezyco £3*. d) pervenisset C. e) egritudine £1*. f) Vedel
hat dies Schol. so verdndert: Post obitum Popponis successit Ezico, qui ad Egdoram
perveniens, aegritudine correptus, migrauit e uiuis.
Schol. 45: a) et fehlt 5 3a. b) hec BU. c) habet Bl^; habuit L.
d) Vedel hat das so verdndert: His iisdem temporibus uiuere desiit Asa, soror Odin- 35
kari, qui (lies quae), abdicatis saeculi bonis, coelestia desiderans recepit. Praeben-
dam habuit Bremae, ubi obiit.
1) Godescaicus episcopus iveihte 1048 die UnterJcirche auf dem
Kalkberge zu 8. Micliael in Lilneburg, Wedekind, Noten I, 430. Vgl.
iiber ihn unten IV, 28. 2) Schol. 43 und 45, obwohl niir in B i'lher- 40
liefert, rUhren nacJi Ausweis der Sprache doch hdchs;tivah7-scheinlich von
Adam her, sind in C versehentlich ausgef alien. 3) Vgl. Ill, 51 (50):
Impleta est nobiscum prophetia; ohen S. 32, Z. 8 — 10. 15 — 17. 4) Die
Worte ipso tempore konnten sick ganz wohl auf 1029 beziehen, vgl.
Kap. 62 Schlufd, wo das Schol. in C steht. Nach Schol. 51 ware JEsico 45
erst von Erzbischof Hermann (1032—35) fiXr Schleswig ordiniert worden.
In Wahrlieit tvar Esico (Ekkehard) Bischof von Schleswig ettva von
1000—1026. Vgl ohen Kap. 46 (44), S. 106, N. 7,
LIB. II, CAP. LXIIII— LXVI. 125
tunc cum archiepiscopo predicatores inclyti, Odinkar^ iunior 1029—1032.
ex Danis^, Sigafrid'^-^ a Suedia"^, Rodulf®-^ a Normannia^
episcopi narrantes ^ ei, quanta fecerit^ Dominus in salute
gentium, quae cotidie convertebanturK Quos pontifex^,
5 ut par fuit, honorifice dimissos ad predicationem denuo
misit.
LXV^. Tempore illo Conradus iniperator filiam Chnud^ (63).
regis Heinrico^ filio"^ accepit in matrimonium. Cum® qui- 1036.
bus statim regio° fastu Italiam ingressus est^ ad faciendam 1026/27.
10 regno iusticiam^, comitem^ habens itineris Chnud^ regem*,
potentia trium regnorum barbaris gentibus valde terribi-
lem\ Ille quidem^ cum tres filios ^ haberet^, singulos
super singula regna posuit, ipse aliquando visitans Danes,
aliquando vero Nortmannos, sepissime autem sedit in
15 Anglia.
LXYI^. Archiepiscopus igitur^ metropolem*^ Hamma- (64).
burg*^ crebro visitavit^. JSTam eo tempore virtute Chnud®
regis ^ etBernardi^ ducis pax firma trans Albiam fuit, cum Schol.46.
et cesar^ bello ^ Winulos domuerit. Principes^ eorum Gneus
20 Schol. 46 (47). Conradus imperator singulis annis '^ contra
Sclavos exercitum duxit, ideoque pax magna fuit trans Albiam
(Bl\2).
a) Odenkarus 51a; Qthencarus £lb ; Odinchar B2. b) ex Dan, fehlt BO.
c) Sigafridus Bl. d) Suethia Bl. e) Rodulphus £la; Kodulfus JSlb; Rodulff
25 JS2; Rodolf C. f) Nordmann. BC. g) fee. ei Dom. B2, h) convert, ad Domi-
num. Quos C. i) noster pontifex C.
65: a) Cap. XCIX. £1. C(l). 2; Cap. XLVII. B2.(C2). b) Chund J.1;
Kanuti -Bl; Chnut B2; Knut C. c) Henric. B. d) fil. suo ace. C. e) cum
£la; Et regio statim C. i) est — iusticiam fehlt C. g) Knut reg. itin. sui
30 habens comitem C. h) Chund A 1 ; Kanutum B 1 ; Chnut B 2 ; Knut C. i) terrib.
regno fecit iusticiam C. k) autem C. 1) hab. filios C.
66: a) Centesimum capituhim, rot gemalt in £!»; Cap it. centesimum JSlb;
Cap. 100. C2; Cap. XL VIII. B2. (C2); kein neues Eap. in CI. b) igitiir crebro
metr. H. visit. C. c) metropolira B2.C. d) Hamab. B2. e) Chund Al;
85 Kanuti Bl; Chnut B2; Knut C. f) ducis Bern. C. g) erat, cum etiam ces. C.
h) Winul. bello C. i) Princeps Bl^', Principes enim eor. C.
1) Der jiingere Sigfried, nicht dcr oben Kap. Bl (35) genannte
Johannes - Sig fried. 2) Er ist schon ohen Kap. 57 (55), aS*. 118, Z. If.
genannt. Nach Olafs des Heiligen Tode kam er zu Lievizo und
40 wurde von ihm nach Island gesendet. Maurer, Bekehrung I, 598.
3) Act. apost. 15, 12: narrantes, quanta Deus fecisset . . in gentibus
per eos; 14, 12: retulerunt quanta fecisset Deus cum illis. (K).
4) Adam hat hier irrtumlich weit auseinanderliegende Ereignisse zu-
sammengeworfen. (L). Vgl. oben S. 116, N. 7. 5) Siiein, Konig von
45 Norwegen (f 1036), Harald, Konig von England (f 1039^, und Hartha-
hnut, Konig von Ddnemark und dann von England (f 1042^. (L).
6) Vgl. oben S. 109, N. 5 iiber Knuts Taten bei den Slaven. 7) Kon-
rad zog gegen die Liutizen (1033). 1035. 1036.
126 M. ADAM BREMENSIS
1029—1032. et Anatrog pagani* erant; tercius Uto^, filius Mistiwoi*'-^,
male christianus. Unde etiam^ pro crudelitate sua a quo-
dam Saxonum transfuga interfecfcus est, habens® filium
Grotescalcum ^, qui per idem tempus apud Luniburg^ mona-
sterium ducis litteralibus erudiebatur studiis, Gotescalco^ 5
Grothorum episcopo ^ eiusdem cenobii curam* agente. Ye-
rum is^ comperta morte parentis \ ira et furore commotus,
reiectis^ cum fide litteris arma corripuit"^ amneque ^ trans-
misso inimicis" Dei se coniunxit Winulis^ Quorum" auxilio
christianos impugnans multa milia Saxonum prostrasse^ lo
dicitur in patris vindictam *. Hunc tandem quasi princi-
pem^ latronum Bernardus dux capiens in custodia'^ tenuit.
Yirumque^ arbitrans t'ortissimum, iniuncto* secum federe
dimisit eum^\ Qui venit^ ad Chnud''' regem^, et cum eo
1029? profectus^-^ in Angliam permansit ibi^ multo tempore. i5
(65). LXYII^. Interea noster^ archiepiscopus piis operibus
celo^ semper intentus ecclesiam suam episcopaliter exor-
navit et filios ecclesiae pastoraliter educavit*^, omnibus
acceptus, etiam, quod difficile est, principibus. Suo^ tem-
pore Bernardus dux et frater eius Theodmarus^ ecclesiae 20
Schol. 47. nostrae multa bona fecerunt, exhortante piissima Emma ^,
Schol. 47 (48). Inclita senatrix'^ Emma predicants Libentio
archiepiscopo ^ sanctae Bremensi ecclesiae duas cruces et tabu-
o
a) erant pagani B. b) Vtto (Uotto) A 1 ; Uto vero tercius C. c) Mistiwol
£la. d) et C. e) fil. habens BC. f) Godescalcum Bl; Gutheschalcum B2. 25
g) Luneburg £la; Hamburgh Bl'^; Luniborg JS2, h) Godescalc. jBI; Gothescalc.
C2. i) curam eius ag. B2. k) his Bl^. 1) parentis, ita furore commotus
est, ut reiect. C. m) corriperet C. n) Winul, se Dei inim. coniungeret C.
o) Quor. fretus aux. C. p) prostrauisse £!«; in patris prostrauit vindictam C.
q) latron. princ, C. r) custodia Al. s) virumque B l^. 2. C. t) iuncto B la. 2. C; 30
incerto . . scelere Bl^. u) eum fehlt Bl^. v) veniens C. w) Chund Al;
Kanutum £1; Chnut B2; Knut C. x) regem profectus est cum C. y) et ibi
mansit C.
67: a) Cap. CI. B1.C2; Cap. XLIX. B2.(C2); kein neues Kap. in 01.
b) arch, noster Bl; noster in £la iiber der Ze.ile nachgetragen, feMt C. c) celo 35
fehlt C. d) educans omnibus erat C e) Suo ergo temp. C. f) Theotmarus ex-
hort, piiss. Emma, que eccl. valde dilexit, Bremensi ecclesie multa bona fecenmt C.
Schol. 47 : a) Archiepiscopo, multa honoraria, uestes et alia contulit Ecclesiae
Bremensi B2.
1) WahrscheinUch des Mistizlav hei Thietmar IX, 5. Vgl. ohen 40
S. 102, iV^. 4; S. 103, N. 8. Pribignev (das ist ivolil der ivendisclie
Name) nenr.t ihn Saxo Gramm. X, SS. XXIX, 65 (ed. Holder S. SbO).
2) Bischof von Skara und VerwaUer, nicht eigentlich Abt von S. Michael
zu Luneburg; Wedekind, Noten II, 326. 3) Die Elbe. — Gen. 31, 21:
Amne transmisso. 4) Hier sind die Einsclialtungen bei Helmold 1, 19 45
zu beachten. (L). 5) Im J. 1029 nacli Bre/3lau, Konrad II. Bd. II, 93.
6) Vgl. oben Kap. 46 (44), unten Kap. 80 (76). (L). 7) Ygl. unten
Kap. SO {16): nobilissima senatrix Emma.
LIB. II, CAP. LXVI-LXVIIL 127
quae Bremensem ecclesiam valde dilexit suumque tesau- 1029—1032.
rum Deo et^ genitrici eius ac^ sancto confessori Willehado '^
fere fcotum optulit. Haec quoque'^ pro dilectione pontificis
omnes ecclesiae filios, ut® sui essent, fovit. Inviderunt*
5 nobis fata^, ne diu frueremur^ tali pastore, qualis erat^^
Libentius, dilectus, inquam, Deo et hominibus^. Ipse\ ut
aiunt, in^ festivitate sancti Bartholomei^ apostoli duas slq- Aug. 24:.
grescens missas^ celebravit finitoque pro more psalterio,
suis aeternum lugentibus, eadem die gaudens migravit™
10 ad Christum™. Obitus eius
Al.
contingit^ IX. kal. Septem-
bris. Quod est anno Domini
MXXX, indictione XIII.
Bh
COntigit"^ octavo^-* kal. Se'p- 24:. (25.) August.
tembris*, quod est anno Do- 1032.
mini millesimoPtricesimo pri-
15 mo, indictione terciadecima 'I.
LXYIII^. Hermannus^ sedit annos vix tres^. Cambu- {Q6).
tam^ pastoralem meruif^ a cesare Conrado, palleum^ aSchol.48.
latam altaris et calicem^, omnia ex auro et gemmis parata,
in quibus erant auri^ marcae XX, optulit^, etiam vestes sacras
20 et paramenta*^ multa et stolas aureas et dorsalia et libros^
(B1\{2).C).
Schol. 48 (49). Hermannus^ ab incolis terrae paludem Eterin-
broch^ comparavit, quod Gonradus imperator precepto^ suo fir-
*) contigit anno Domini M°XXXIF, indictione XIII, VIIF kal. 25. Aug.
25 Septembris C.
a) acBl. h) et Bl; sanctoque C. c) Wilhado Bl^; Willeh. conf. eadem
Emma fere C. d) Que eciam C. e) ac si i?l; tanquam C. f) Invid. ergo
nobis C. g) tali fruer. C. h) Lib. erat JB2. i) Qui in C. k) Bartiiolomei
duas, ut aiunt, aegr. C. 1) celebr. missas BC. m) ad Chr. migr. B. — Doniinum C.
30 n) Cuius obitus contigit C. o) VIII. B2. C. p) MXXXIII. B2. q) XIII. B2.
68: a) Cap. CII. £1. 0(1). 2; Cav. L. B2 (C2). b) Herimannus CI.
c) Cambuttam £la. CI; Cambuccam B1^.C2; Camburcam B2. d) a ces. Conr.
mer. C. e) pallium B. C 2.
Schol. 47: a) cal., id est omn. Blt\ b) auri fehlt 0 2. c) Obtulit eciam
35 01. d) preparamenta O. e) siehe S. 126, Z. 38, N. a.
Schol. 48: a) Herimannus 01. b) Etermbroch oder Eterinbroch jB l" ; Etin-
borg£2; Eternibroch 01; Etinborch 0 2. c) suo firm, precepto, ut chir. in arch,
testatvu:. B 2.
1) Vgl. Lucan. PharsaUa I, 70: Invida fatorum series und das
40 Zitat unten Kap. 80 (76). 2) Tob. 14, 17: ut accepti essent tarn
Deo quam hominibus; oben S. 97, Z. 8. 3) Ersichtlich giht nur Al
die ursprungliche, an sich nach S. 122, Z. 23 und S. 123, Z. 1 ja un-
mogliche Angabe Adams wieder, alle anderen Hss. haben Besserimgsver-
suche anderer. 4) Am 25. August audi nach den Ann. Hildesheim.
45 1032, Necrol. Lunehurg., MoUenbec, Ann. Saxo 1032. (L). 5) Nach
Adams Meinung 1030- 1033, in Wahrheit 1032—1035.
128 M. ADAM BREMENSIS
1032—1035. papa iuniore^ Benedicto ^; ab Halverstatensi^ choro electus
eiusdem*^ ecclesiae fuit*^ prepositus^. Vir^, ut aiunt, co-
lumbinae^ simplicitatis, sed parum habens prudentiae ser-
pentis^; ideoque facile deceptus est^ a clyentibus. Raro
parrochiam visitavit; semel Haramaburg'^ accessit, et tunc 5
cum exercitu veniens' episcopatum quasi non suum despo-
liavit abiensque velut terrain* salsuginis derisit^. Rapaci-
tatis incentor et auctor consiliorum quidam Macco^ fuit,
archiepiscopi vicedomnus. Ceterum nobiles viros habuit
SchoL49. capellanos, Tiadericum"^ et Suidgerum", quern deinde Ro- 10
mana sedes appellavit^ Clementem ^. SubdiaconusP eius
fuit 'I Adalbertus^, postea archiepiscopus^ Bremensis, iam*
tunc minax vultu et habitu verborumque altitudine suspec-
Schol. 50, 51. tus" audientibus. Pontifex igitur^ parvipendens omnia,
quae in episcopatu invenit, prime "^ quidem musicum Guide- 15
mavit* ecclesiae. Cuius ^ rei chirographum*'-® in archive condi-
tum^ potest videri (B1^.2.G).
Schol. 49 (50). Isle Suidger* ex Papenbergensi ^ episcopatu
assumptus est in sedem apostolicam, reiectis ex ordine tribus
scismadcis "^ (BV.2.C). 20
Schol. 50 (51). Dicunt ^ eum *, si vitam haberet longiorem,
velle omnia renovare. Unde et murum civitati ambire cepit, et
a) minore B2.C2. b) Aluestedensi £1*; Aluerstadensi BV>; Haluersta-
densi £2. c) eccles. eiusdem C, durch Zeichen umgestellt CI. d) prepos. fuit C.
e) vir C. f) mire C. g) est fehlt Bl^.2. C. h) Hamab. B2. i) uenit Bl. 25
k) dereliquit C. 1) Nacco 51b; Marchio B2. m) Tiadernum ^4 1; Theodericum
51a; Theodoricum 51b; Thiadricum 5 2; Thiader. C. n) Swidgerum 51a; Sind-
genim 5 2. C 2. o) Clem, appell. C. p) subdiac. 51; Subdiac. autem eius C.
q) erat C. r) Adelbertus C2. s) p. noster archiep. C. t) lam 51a. u) au-
dient. suspectus C. v) ergo C. w) Primo 5 1*. 30
Schol. 48: a) eccles. firm. C. b) cuius 51a. c) cyrogr. 51a. d) cre-
ditum C.
Schol. 49; a) Swidgenis 51a; Sindiger 5 2; Sludger C2. b) episcop. Pa-
bergensi 5 2; Papinbergensi 01; Papinburgensi C2.
Schol. 50: a) enim L. 35
1) BenediJct IX., 1032—1045. Eine PalUmmirTcunde von ihm fiir
Erzbischof Hermann ist nicht iiherliefert. 2) Ann. Hildesheim. z. J.
1032: Herimannus Halberstatensis cenobii prepositus. 3) Mattli.
10, 16: prudentes sicut serpentes et simplices sicut columbae. (L).
4) loh 39, 6; lev. 17, 6: terra salsuginis; vgl. Ps. 106, 34. (K). 4:0
5) Suidger, Bischof von Bamberg 1043—1046 (L); f als Papst Cle-
mens II. 1047, Okt. 9. 6) Die Urkunde ist verloren; vgl. DK. II. 115,
S. 233. 7) Benedikt IX., Silvester III, Gregor VI. 8) Das Scho-
lion rulirt, ohwohl nur in einer Hs. uherliefert, nach der Sprache
hdchstwahrscheinlich von Adam her. Vgl. u. a. Ill, 10: Qua in re 45
videri potest eorum nequitia; IV, 36 (35): In quibus verbis egregia . .
voluntas pontificis laudari potest.
LIB. II, CAP. LXVIII. 129
nem^ adduxit* Bremam, cuius instancia^ correxit^ melo-
diam et claustralem disciplinam'^. Quod solum ex*^ operi-
bus eius prospere cessit*^. Deinde antiquissimum sancti
Mykaelis^ oratorium diruens corpora trium decessorum^
6 eius, scilicet Adalgarii, Hogeri^ et Reginwardi^, ab eo 1035.
loco sustulit ac^ recondidit eos^ in maiori basilica sub
[ipso^] tribunali. Tunc magnum^ opus et utile ingressu-
rus^ murum civitati"^ circumdare voluit^ vixque iactis
fundamentis cum opere vitam finivit^. Ita ille^ magnus
10 pontifex HeliP-*, dum sues a rapina non corripuit^, etiam^
in bonis aliquibus Deo ultionum ^ displicuit. Mortuus est 1035.
autem^ in episcopatuHalverstedensi% dum esset in predio*'^
suo Hiddinrode**. Corpus* eius Bremam revectum subterra-
tum est in medio chori. Obiit^ vero^ XIIII.*** kal.
15 Octobris ^. Sept. 18.
oratorium destruxit, aliaque multa, in quibas voluntas eius po-
test videri non mala (Bl^).
Schol. 51 (52). Ipse ordinavit^ Esiconem^ in Hedibu^, qui
mox obiit, antequam intraret^ episcopatum suum (Bl^.2).
20 *) populo Al. **) Hildinrodew ^1. (2. C).
***) nil. kal. BC. Sept. 28.
a) Brem. adduxit BC. b) industria BC. c) correxit hinter disciplinam C.
d) ex eius prosp. cessit oper. C. e) Michaelis BC. f) predecess. C. g) Rein-
wardi Bl. C; Reginuardi B2. h) et Bib. 2. i) gos fehlt C. k) ipso BC,
25 iehlt Al. 1) magn. et utile ingress, opus C. m) Ciuitatis B2. n) finiit J5 2.
o) magnus ille C. p) Hely BC. q) et B2. r) autem fehlt Bl] enim B2.
s) Haluerstadensi BVo.C; Haluarstadensi B2. t) corpusque CI; Corpusque 0 2.
u) obiit CI. V) enim B2. w) Hildinrodo £2; Hildenrothe C.
Schol. 51: a) ornavit J?la. — Eliconem B2. b) Hedebiam B2. c) in-
30 troiret in Episc. suum B2.
1) Da/3 hier nicht der heruhmte Musiker Guido von Arezzo qe-
meint sein hann, hat Schumacher, Brem. Jahrb. I, lb(^ff. bewiesen. Bei
Hauck, BE. VII ^, 230 (E. Schmid) und H. Riemanns Musiklexikon ''
S. 543 Z'. ist des Bremer Guido und seines Verhdltnisses zu dem Are-
35 tiner nicht gedacht. 2) VgL ohen I, 52 (54), S. b^f. 3) Vgl. ohen
S. 94, N. 1. 4) Vgl. I. Reg. 2, 22^:,- 3, ll/f. 5) I. Reg. 3, 13:
eo quod . . non corripuerit eos. (L). 6) Ps. 93, 1 : Deus ultionum. (L).
7) Vgl. unten III, 49 (48): in predio suo apud Loctunam. — Der Ort
hei/^t 1133: Hiddenroht (Hilttenrode) ; G.Schmidt, TJB. des Hochstifts
40 Halberstadt I, n. 169, S. 139 f. 8) Im J. 1033 nach Adams Meinung.
Den 18. Sept. hat auch das Necrol. S. Michael. Bahenherg. (Hirsch, Jahrh.
I hhl), den 19. das Necrol. Hamburg.; IV. Kal. Oct. (wie BC) hat das
Necrol. Luneburg. H. Bre/^lau, Jah'rb. Konrads II. Bd. 11, 152, j!V. 4.
9) Vgl. Schol. 44, S. 124, N. 4.
Adam Bremensis. 9
130 M. ADAM BREMENSIS
(67). LXYIIII^ Bescelinus'', cognomento Alebrandus, sedit°
annos'^X^. Yir® omni^ bonorum genere decoratus, episco-
pali officio^ dignus, dilectus Deo et hominibus^. Hunc^
nobis ecclesia prestitit Coloniensis. Imperator Conradus
optulit ei baculum, Benedictus^ papa transmisit illi'^ pal- 5
leum^-^. Ordinatus est autem™ a suffraganeis et aliis^
De^^o' ^^^c>mae YII episeopis *, et hoc in urbe metropoli Hamma-
*burg° cum ingenti gloria^. Ad laudem beati viri parum
est omne quod dicimus, a cuius laude necdum aliquem
audivi^ discordantem. Ut enim brevi quodam indiculo 10
complectamur ymaginem virtutis'i eius, pater patriae fuit,
decus cleri^ et salus populi, terror male potentium^ exem-
plarque* benivolentium, egregius pietate vel qui omnia
vellet ad profectum'^ ducere. Dicta et facta eius omnia
dulci memoria posteris comprehensa^. Et cum omnibus 15
Schol. 52. esset talis, qualem singuli desiderabant, singularis cura eius
et amor super clericis fuit, quibus^ vix tolerare potuit, ut
Schol. 53. malum ^'^ diceretur"^ verbum. Nam et claustrum renovavit
Schol. 52 (53). Clericis* ecclesiae suae, quos videbat auxilio
indigos, largiebatur^ aliquibus absconse^ quaternos aut denes 20
solidos argenti, multis et prebendam*^, aliis suas vestes; pleris-
que etiam compatiens, quod a laicis inhoneste tractarentur, per-
cussores eorum fecit ante se et colaphis caedi et vapulare®
taureis (B1\{2).C).
Schol. 53 (54). Videns autem pestiferum morbum de connu- 25
69: a) Cap. CIII. Bl. C(l).2; Cap. LI. B2. fC2). b) EzeUnus, E rot ge-
malt in £!»; linus, von anderer Tinte ergdnzt Ece linus, von zweiter Hand dariiber
geschr. Becilinus Bib; Bezelinus B2. C. c) Sedit Al. d) annis B2. C. e) vir
BC. f) omnium Bl. g) dign. officio C. h) et hunc BC. i) et Bened. C.
k) ei B; papa palleum (Pallium C2) transmis. C. 1) pallium B.C2. m) autem 30
fehlt B. n) al. septem Saxon, episc, C. o) Hamab. B2. p) discord, audivi C.
q) virtutes B2. r) chori B2. — et fehlt B2.C2. s) potentum C2. t) que
iehlt BC, u) perfectum BC, v) hier folgt in C das Schol. 53 im Text, w) de
quibus B.C2; quibus nee tolerare poterat, ut cuiquam malum C. x) verb, di-
ceretur Bl. 35
Schol. 52: a) Iste clericis C. b) largiebat C. c) abscondite C; vgl. oben
Schol. 34, S. 107, Z. 19. d) multis prebendas C. e) taur. vapulare (vapulari C2) C.
In B2 lautet das Schol.: Munificus fuit in clerum, quem et defendit adversus in-
iurias Laicorum.
1) 1034—1043 nach Adam, in Wahrheit vom 20. Dez. 1035 (da- 40
mals geiceiht; Ann. Hildeslieim. zu 1035J his zum 15. April 1043.
2) Vgl. oben 8. 127, N. 2. 3) Eine Palliumurkunde Benedikts IX.
fiir Erzhiscliof Bezelin -Alehrand ist nicht erJialten. 4) Ebenso die
Ann. Hildeslieim. 1035: cum summo suorum suique conprovintialium
gaudio a suis suffraganeis episeopis . . pontificalem promotionem 45
accepit honorifice. (L). 5) Vergil. Aen. II, S2bf.: ingens gloria. (L).
6) ludith 8, 8: nee erat, qui loqueretur de ilia verbum malum. (KJ.
LIB. 11, CAP. LXVIIII. LXX. 131
et mensam^ canonicis ipse primus instituit. Prius enim 1035—1043.
cum prebenda tenuis^ fere videretur, XXX convivia^, quae
Libentius episcopus per annum dare*^ statuit^, adiectis ex
sua parte quibusdam decimis, ita® ordinare videtur, ut^
5 cotidie panis albus fratribus^ detur ultra solitam annonam^;
in^ dominicis vero diebus unicuique duplex mellitae copia.
Nam et vinum dari fratribus contra naturam Saxoniae
disposuit, quod etiam in diebus^ suis ferme peregit. Com-
posita^ mensa manum vertit ad claustrum, quod ipse^, dum
10 prius ligneum esset, lapideum fecit, forma, ut mos est,
quadrangula™-^, vario cancellorum "^ ordine ^ distinctum et
visu delectabile. Deinde murum civitatis ab° HerimannoP
decessore orsum in giro construens in^ aliquibus eum locis
usque ad propugnacula erexit, alias ^ quinque aut YII cubi-
16 torum altitudine semiperfectum dimisit. Cui^ ab occasu
contra* forum porta grandis inhaesit superque portam fir-
missima turris, opere" Italico* munita et septem^ ornata
cameris ad diversam oppidi necessitatem ^.
LXX^ Haec dum Bremae operis insignia relinqueret, (68).
20 mox ad ecclesiae Hammaburgensis^ aedificationem toto
cordis amore accingitur. Ibi enim post cladem Sclavani-
biis^ clericorum magis^ in dies^ crescere, statuit pedibus^ ire°
in sententiam decessoris^ Libentii"^, si tamen ecclesiam et clau-
strum ante® perduceret ad suum statum^ (Bl^. C).
25 a) canon, mensam G. b) tenus Al; fere tenuis BC. c) conuiua Bl^.
d) dari per ann. BC. e) ita ordinavit B2. C. f) ut alb. detur fratr. panis
ultra sol. annon. cotidie C. g) detur fratr. Bl. C; daretur fratr. B2. h) In
Al. Sib. 2, C. i) diebus ferme Al. k) Comp. ergo mensa C. 1) ille C.
m) quadra ta 50. n) cellarum £1. (7; cellarium £2. o) a predecess. suo Herim.
30 (Herm. C72) C. p) Hermann. B. q) aliqu. in loc. eum G. r) Alias Bl^.
s) Cui eciam ab C. t) contra forum fehlt BG. u) Ytal. munita op. G. v) ornata
septem Bl.
70 : a) Cap. CIIH. 5 1. C (1). 2 ; Cap. LII. B 2. (G 2). b) Hammab. fehlt A 1 ;
Hamab. B 2.
35 Schol. 53 : a) connubio G 2. b) de die in diem G. c) in sent, ire C
d) predecessoris sui G. e) antea ad suum perdue, statum G. f) iiber die Stel-
lung des Schol. in G sieke Kap. 69» S. 130, N. v.
1) Vgl ohen Kap. 63 (61), S. 123. 2) Weitere Stellen iiber die
Art der Anlage bei Ducange, Glossar s. v. claustrum. (L). 3) Can-
40 celli, nach Ducange-Favre II, 80 ein NefziverJc aus HoU, Eisen oder
Stein, in fenestra reticulata, eine Wand. Ilier ivohl die in wechselndem
opus reticulatum ausgefiihrte Wandfldche. 4) Vielleicht dasselbe,
was sonst opus Gallicum genannt wird; Dehio und v. Behold, Die
kirchliche BauMnst des Abendlandes I, 5d9 ff. 5) Sielie oben S. 94,
45 i\r. 1. 6) Sallust. Catil. 50, 4: isque . . pedibus in sententiam Ti.
Neronis iturum se dixerat. 7) Siehe oben Schol. 42 (43), unten III,
30 (29) und Schol. 76 (77). (L).
9*
132 M. ADAM BREMENSIS
1035—1043. cam^, quam supra ^ contigisse retulimus, XJnwanus^ archi-
episcopus et cum eo dux Bernardus castrum^ nobile de
ruinis antiquae civitatis elevantes ecclesiam et diversoria*^
construxerunt omnia lignea^. Alebrandus vero pontifex
adversum® crebras hostium^ incursiones aliquods fortius 5
presidium^ pro inopia loci' necessarium arbitratus primo^
omnium ecclesiam, quae constructa erat in matris Dei hono-
rem\ lapide quadro"' aedificavit. Aliam deinde sibi do-
mum lapideam^ fecit, turribus et propugnaculis valde muni-
tam. Cuius aemulatione operis dux provocatus et ipse lo
domum suis° in eodem castro^ paravit. Ita prorsus civi-
tate renovata basilica eadem ex unai parte habuit domum
episcopi, ex alia pretorium'^ ducis^. Yoluit etiam nobilis
archiepiscopus Hammaburg^ metropolem* muro circumdare^
Schol.54. ac munire turribus, nisi velocior"^ eius transitus impedisset^ i5
votum eius.
(69). LXXI^ Trans Albiam^ suo tempore ac per totum
regnum pax firma erat. Principes Sclavorum Anatrog et
Schol. 54 (55). Givitatem* muro circumdatam* disposuit
tribus portis et duodeeim munire^ turribus, ita^ ut primam 20
episcopus, alteram advocatus, terciam prepositus, quartam de-
canus, quintarn magister scolarum, sextam fratres et canonici,
alias sex cives adhibitis sortirentur custodiis ^ (B P, (2). C).
a)Slauon. £2; Slauan. C2. b) Unnuan. 5 !» ; Vimuan. ^Ib; Unuan. B2.
c) castra A 1 ; claustrum BC; castrum Lappenberg. d) divers, omn. constr. lign. C. 25
e) adversus ^Ib. 2. C. f) ostium Bl^. g) aliquot Al, daselbst presidia sogleich
korr. presidium. h) praedium B2. i) necess. loci C2. k) primus C, 1) ho-
nore JBC m) quadra J. 1; quadrato5 2. n) lapidamJS2; fee. lapideam C o) suis
impendiis in eodem pene loco Bl. p) loco Bl. C; fehlt B2. q) parte una C.
r) domum praetoriam B2. s) Hamab. B2. t) metropole murum Al; metro- 30
polim B2.C. u) circumdare muro BC, v) velociter B. w) Ipedisse Bl^;
impediuisset B2; uotum eius imped. C.
71: a) Cap. CV. £1. 02; Cap. LIH. B2. (02); kein neueslKap. in CI.
b) Alb. enim suo C.
Schol.54: a) circumdari 02. b) munire fehlt 02. c) turribus, ita ut 35
clerus sex turres, ciues sex, adhibitis seruarent custodiis B2.
1) Ohen Kap. 42-45 (40-43). (L). 2) Vgl ohen Kap. 60 (58). (L).
3) Nach Lappenberg, Hamburg. RechtsaUertiimer I, S. IV da, tvo spelter
der so gen. ScJiauenhurger Hof stand, in der Ndhe der Jakob iJcircM und
Niedernstra/3e. Doch ivar nach C. F. Gaedechens, Histor. Topographie 40
d. Freien u. Hansestadt Hamburg (Hamb. 1880j S. 19 der Schauen-
burger Hof viel jiinger; vgl. das. S. 12 /f. 3Ian Jcann nach Adam nur
sagen, da^ dieses Haus des Herzogs von ca. 1035 dicht bei dem alten
Dom lag. 4) In B\^ ist das Scholion auf das Wort murum oben
S. 131, Z. 12 bezogen, also auf Bremen und den dortigen Mauerbau. 45
Aber der Inhalt iveist auf Hamburg hin. In C steht das Schol. bei
Kap. 70 Anfang, in J52 auf dieser Seite etwa neben Z. 9.
LIB. 11, CAP. LXX— LXXIT. 133
Gneus et Ratibor pacifice ad Hammaburg venientes duci 1035—1043.
ac presuli militabant. Sed cum diverse modo et tunc et
nunc in gente Winulorum^ dux et episcopus laboraret^,
scilicet*^ duce pro tribute, pontifice vero pro augenda'^
6 christianitate laborantibus®, videtur^ mihi ^ iam dudum
studio sacerdotum cbristianam » religionem ibidem conva-
luisse^, si conversionem gentis avaricia principum non pre-
pediret.
LXXII^. Archiepiscopus igitur pro legatione sibi ad (70).
10 gentes credita more predecessorum^ sollicitus coadiutores Schol.55.
predicationis^ ordinavit episcopos, Rodulfum"^ ex capellanis®
in Sliaswig^-^, Abhelinum^ in Sclavaniam^, Wal^ a Bre-
niensi^ choro consecravit^ in E-ipam*, ceteris^ qui supra ^
fuerunt™ adhuc viventibus et in vinea Dei"^ non ociosis ^.
15 Schol. 55 (56). Ferunt* archiepiscopum Goloniensem nobilissi-
mum Hermannum '^ veterem de Brema querimoniam renovasse*-^.
Sed et ipse tam auctoritate Bezelini^ quam triennali silentio
repulsus archiepiscopo nostro satisfecit, [et«] per integrum men-
sem Goloniae*^ in convivio secum habuit® (Bl\{2). C).
20 a) Win [] nul. B la. b) ^ 1. J5 2 ; laborarent B 1. C. c) duce scil. C. d) chri-
stian, augenda BC, e) laborant. fehlt C. f) augenda, iam dudum sacerd. studio
Christiana ibid, relig. convaluisset C. g) Christiana ibidem religio 51^.2; Chri-
stiana religio ibidem B lb.
72: a) Cap. CVI. Bl. 0(1). 2; Jcein neues Eap. in B2. (C2). b) predec.
25 suorum soil. G. c) predic. sue ord. C. d) Rodulfus Al; Rodolfum G2. e) cap.
suis in C. f) Sleswich J51a; Sleswig Bl^', Slesuich B2. g) Albellin. J51; Abelin.
B2\ Abellin. C. h) Walonem Bl. i) ab remensi Al. k) consecr. fehlt C.
1) cet. vero qui C. m) superfuerunt Bl. C. n) Domini BC.
Schol.55: a) Quo tempore Herimannus (Hermann. 0 2) nobilissimus Colo-
30 niensis archiepiscopus vet. de Br. quer. renovavit O. b) Ezelini Bl^. c) et02,
fehlt £la, 01. d) sec. Colon, hab. in conviv. O. e) das Schol. hat Vedel so ver-
dndert: Archiepiscopus Coloniensis renouauit ueterem litem de Bremensi ecclesia.
Sed auctoritate Bezelini et triennali silentio repulsus destitit.
1) Dasselhe TJrteil begegnet unten III, 23 (22) als Au/Serung Konig
35 Svend Estridsens. 2) Rudolf ivurde nach den ubereinstimmenden
Nachrichten der Ann. Hildesheim. und der V. Godehardi prior Kap. 31
(SS. XI, 190; Vita posterior Kap. 23, ebda. S. 208; 1026 Bischof von
Schlesivig; er kann also nicht von Erzhischof Bezelin-Alehrand geweiht
sein. 8) Als Bischof von Oldenburg. Als Stephanus Antiquae urbis
40 episcopus unterschreibt er die Akten der Maimer Synode von 1049
(J.-L. 4188;, Behio I, Krit.Ausf. S. 69; Bre/3lau, Forsch. usiv. I, 406.
4) Sein Vorgdnger Odinkar d. Jiing. ist nach Schol. 59 (60) im gleichen
Jahre wie Bezelin (1043), nach Ostern (April S), gestorben, Bezelin am
15. April. Also mu/3, wenn Wal noch von Bezelin geweiht ist, Odinkar
45 wohl vorher sein Bistum niedergeleqt haben. 1049 unterschreibt Wal
die in N. 3 genannten Akten. 5)" II, 64 (62), S. 123/^'. 6) Matth.
20, 1 ff. (L). 7) Hermann II. 1036—1055. (L). 8) Vgl. oben II, Q,
S. 65, Z. 18 9nit N. 5.
134 M. ADAM BREMENSIS
(71). LXXIII^ Anno pontificis YI. ^ manu fortis^ imperator
1039. Conradus*' obiit, et successit ei filius^ Heinricus^, ille qui
rJaw. 4;. ijjjgpQg (Jomuit^. Eodemque^ tempore memorabiles aqui-
lonis^ reges obierunt Chnud^-^ etOlaph^-^, germani fratres*.
Quorum^ alter, videlicet Olapb^ rex Sueonum, successorem 5
regni habuit filium, de quo supra diximus, lacobum. Sub^
C.1028— 1039. quo iunior Suein"', filius Wolf", militavit in Suedia^ XII
annis, qui^ retulit nobis ^ lacobo regnante christianitatem
late in Sueonia difFusam esse. Alter "^ frater'^, id est^
Chnud^, in Anglia* decessit tenuitque regna Danorum, 10
1014— 1035. Anglorum ac Nortmannorum in ditione sua" per XXII ^^
annos.
(72). LXXIIII^ Post cuius^ mortem, ut ipse disposuit, succe-
dunt^ in regnum filii eius°, Haroldus*^ in Angliam, Suein®
in Nortmanniam ^, Hardechnuds in Daniam. Iste cum esset 15
filius [Imme^] reginae, sororem babuit eam^, quam cesar
Heinricus^ in^ coniugium postea recepit^. Ceterum Suein®
et Harold^ a concubina'^ geniti erant; qui, ut mos est bar-
baris, aequam tunc"^ inter liberos Chnud" sortiti sunt par-
1035—1089. tern bereditatis. Haroldus*' in Anglia triennium regnavit. 20
Contra P quem frater^i a Dania veniens in Flandria clas-
sem adunavit. Sed rex Anglorum morte preventus "^
bellum diremit. Hardechnud"* Angliam simul possedit et
Daniam.
73: a) Cap. CVII. £1. 02; Cap. LIUI. B2. (C2); kein neues Kap. in CI. 25
b) fort. Romano rum imp. Conr. B; fort. Conr. Romanorum imp. C. c) fil.
eius H. CI. d) Henric. £. e) perdomuit C. f) que feMt BC. g) aquilones
Al. h) Chund Al; Kanutus Bl; Chnut B2; Knut C. i) Olauus Bl. k) quo-
rum CI. 1) sub Bla. m) Sueno ^1; Suen B2. n) Wlff £la; Ulff Bl\2.
o) Sueonia Bl. p) qui eciam nob. retulit C. q) Alt. vero frat. C. r) fratrum B. 30
8) scilicet C. t) Angliam cessit BC. u) in dit. sua feMt B2.
74: a) Cap. CVIII. B1.C2; kein neues Kap. in B2.C1. (2). b) eius B2.
c) succed. ei fil. eius in regn. C. d) Haraldus J5 2. e) Sueno jBI; Suen B2.
f) Nortmannia J. 1 : Nordwegiam Bl; Nordmanniam B2.C. g) Hardechund J. 1 ;
Hardecund Ann. Saxo; Hardeknut jBl. C; Harde Chnut B2. — Hard, autem J.1, 35
aut. fehlt BC. Ann. Saxo. h) Imme BC. Ann. Saxo, fehlt Al; Ymme B2,
i) Henric. B. k) postea in coniug. accepit C. 1) Haroldus B 1 ; Harald a Con-
nubia (statt concubina^ B2. m) tum £1*. n) Chund Al; Kanuti Bl; Chnut
B2; Knut C. o) Haraldus B2; Har. ergo in C. p) contra Bl^. q) frat.
Hardeknut a B la. r) Hardechund A 1 ; Hardeknut B 1 ; Hardechnut B 2 ; sicque 40
Hardeknut C.
1) Adani reclmet 1034 ah erstes Jahr Bezelins und hezeichnet
danacli 1039 riclitig als sechstes. 2) Knut starb am 11. Nov.
1035. (L). 3] Er starh nacli Geijer, Geschichte Schicedens I, 126 iwi
J. 1024; im J. 1021/22 nach Maurer, Bekehrung II, 556. 4) Sohne 45
derselben Mutter unhekannten Namens, ohen Schol. 24 (25), 8. 95, N. 6
^md Kap. 39 (37), S. 99. 5) Gunhild, ohen S. Ill, N. 7. 6) Alfve^i
Oder Alfgiva; Lappenberg, Gesch. Englands I, 482. 7) Harold starh
am 17. Mdrz 1039. (L).
LIB. II, CAP. LXXIII— LXXVII. 135
LXXV*. Illo tempore Suein^ iunior, dum in Anffliam C^^)-
iter ageret, maritima* Hadeloae^ navibus appulit. Quern -'^^^^/^^•
proxima quaeque locorum more pyratico vastantem milites
quidam archiepiscopi capiunt et in presentiam eius pertra-
6 hunt. Ille vero captivum cum honore recipiens Bremam
duxifc et iuncta secum amicitia^ post aliquot® dies regie
donatum permisit abire. Hoc^ nobis de se rex ipse narra-
vit, summa laude predicans^ ilium archiepiscopum, forma
corporis et liberalitate ^ animi omnibus acceptum. Retulit
10 etiam^ circumstantibus '^ de regie pontificis apparatu et
tesauro ecclesiae inaestimabili, quem se ait Bremae vidisse,
et alia multa.
[LXXYI*. Alebrandus^ archipresul omnibus acceptus (74).
a Bernardo^ duce ac germane ducis^ Thiadmaro^ pro libe-
ls ralitate® animi valde honoratus est. Solis invisus erat male-
factoribus, sicut marchioni^-^ Utoni, cuius superbiam^ ipse
confudit sua magnanimitate^].
LXXYII^. Interea^ secundus<^ filiorum Chnud*^, qui
regnavit in Nortmannia®, Suein^, obiit^. Tunc Nortmanni
20 elegerunt Magnum ^, qui erat filius ^ Olaph ^ martyris a con-
cubina. Magnus^ statim invadens Daniam possedit^ duo
regna, Hardechnud^ rege Danorum cum"^ exercitu morante
in Anglia'^. Qui mox adversus Magnum pugnaturus con-
sanguineum'^ Suein^ classi prefecit. Suein^ victus a Magno?
26 cum in Angliam remearet, Hardechnud^ mortuum repperit^.
*) tempestate maritima B. C2.
75: a) Cap. CIX. Bl. C2; Cap. LV. B2. (0 2); kein neues Kap. in CI.
b) Sueno Bl; Suen B2. c) Hadoloe £lb; Hatheloe C. d) amiticia Al.
e) dies aliquot BC. f) Haec BC. g) ilium predic. C. h) libertate B2. i) etiam
30 de, de getilgt, A 1. k) circonstant. A 1.
76: a) das Kap. fehlt Al; Cap. CX. Bl. C(l). 2; Cap. LVI. B2. (C2).
b) Alebr. enim arch. B2; Alebr. autem arch. C. c) duce Bern, ac eius germano C.
d) Thiedmaro B2. e) libertate 51a. 2, f) utoni march. C. g) superb, sua
confudit magnaa. C. h) hier folgen in B2 die Sdtze: Ipso tempore — trucl-
35 data fertur, S. 136, Z. 1—5.
77: a) Cap. CXI. £1. C 2; Cap. LVII. (hinter trucidata fertur inB2). C2; hein
neues Kap. in CI. b) Interea — reperit ^Z. 25y scftZteySf C2 in Elammern ein. c) fil.
secundus 5 2. d) Chund Al; Kanuti 51, vgl. N. f ; Chnut 52; Knut C. e) Nord-
wegia 51; Nordmann. 5 2. C. f) Kanuti Sueno, qui regn. in Nordw. obiit 51;
40 Suen 5 2. g) Magnum filium C. h) Olaui 51. i) Magn. ergo st. C. k) duo
regna possed. C. 1) Hardechund -4 1 ; Hardeknut 51. C; Hardeclinut 5 2. m) in
Angl. cum exerc. morante C. n) consang. suum Suein C. o) Suenonem 51;
Suen 5 2. p) Sueno 51; Suen 5 2; Suein ergo a Magno vict. C
1) Graf von Stade, seit 1056 Markgraf der NordmarJc. 2) Er
45 starh uni 1036. (L). 3) Er starb am 8. Juni 1042. (L).
136 M. ADAM BREMENSIS
urn 1040. [Ipso* tempore ferunt Ascomannos ef^ pyratas* per ostium^
Wirrahae^ progressos® venisse usque ad Lismonam, inspe-
rate omnia vastantes. Quibus inde redeuntibus^ ad naves
bellum ad Aunon illatum est, ibique maxima » pars eorum
trucidata^ fertur^]. 5
C^^). LXXYIII ^ In ^ cuius ^ locum Angli ^ prius elegerunt
1042/43. fratrem eius^ Eduardum"^-^, quem de priori marito^ Imma®
genuit, vir sanctus^ et timens Deum*. Isque^ suspectum
habens Suein^, quod sceptrum sibi^ Anglorum reposceret,
cum tyranno pacem^ fecit, constituens eum proximum^ se 10
mortuo^ regni Anglorum heredem, vel°^ si filios susceperit^
Tali° pacto mitigatus Suein^ in Daniam remeavit. Multa^i
prelia Suein"^ cum Magno feruntur^ Tociens* Suein victus
ad" regem Sueonum fugiens^ pervenit Anundum".
C^S). LXXYIIII^. Victor*^ Magnus Daniam ° et Nortweiam^ 15
1042. optinuit^. Ad quem noster® archiepiscopus usque ad^
Sliaswig^ pro colloquio venit ^, habens in comitatu suo
ducem Bernardum et Thiadmarum, episcopum Hildinemen-
sem^-*^, et Rodulfum, eiusdem^ civitatis episcopum. [Iste^
Thiadmarus a Dania^ oriundus"^ cum regina Grunhild^ ad- 20
venit, cuius ° patrocinio ille meruit HildinensemP episcopa-
tum. Nam barbarice Tymmo^i vocabatur]. In eo'' collo-
quio soror Magni regis ^ Ordulfo^ ducis* filio desponsatur.
a) das eingeUammerte fehltAl; Cap. CXII. Bl. C2; kein neues Kap. in CI;
Ipso — fertur steht hinter sua magnanimitate (S.135,Z.n) in B2\ lUo temp. B\^; 25
Ipso veto temp. Ascomanni et pyrate C. b) et fehlt B2. c) hostium CI.
d) Wisere jBI. e) progress! usque ad Lismonam venerunt C. f) ad nav.
redeunt. C. g) C; magna B. h) trucidati feruntur Bl; trucidata est C.
78: a) Cap. CXIII. Bl; kein neues Kap. in B2. C. b) In locum Harde-
knut (Hardekunt Bl^) defunct! £1; Mortuo ergo Kardeknut (igitru- Hard. C2) C. 30
c) Angli in loc. eius elegerunt (eleg. fehlt C2) fratrem eius C. d) Adwardum Bl.
e) Ymma B2. f) magnus B2. C; virum magnum et timentem Deum Bl. g) Is
Bl; Cap. CXIII. C2. h) Suenonem Bl; Suen B2. i) Anglor. sibi J5C. k) pa-
cem cum tyr. fecit BC, 1) proximum sibi post mortem C. m) eciam C. n) susci-
peret52, C. o) Tali itaque pacto C. p) Sueno^l; Suen £2; Suein mitigatus C. 35
q) et multa cum Magno prelia exercuit C. r) Suenonis Bl; Suen B2. s) acta
feruntur B2. t) Sueno (Suen) tociens B; Qui sepius victus C. u) ad Ammdum
reg. Sueon. fug. pervenit C. v) ucniens, von gleichzeitiger Hand korr. fugiens, Al.
79: a) Cap. CXniI. Bl. C2; Cap. LVIII. B2. (C2); kein neues Kap. in CI.
b) Victor ergo M. C, c) Dan. obtin. simul et Nor. C. d) Nordwegiam jBI. CI; 40
Noruegiam B2; Norwegiam C2. e) archiep. noster C. f) ad fehlt C. g) Sles-
wlch Bl; Slasuig B2. h) Hildinensem £; Hildensemensem (Hildensemmens. C2)
episc. C. i) eiusdem Sleswich ciuit. Bl^; eiusd. ciuit. scilicet Sleswich episc. jBI^.
k) das eingeklammerte BC, fehlt Al. 1) Dacia C. m) ortus B2. n) Gunild
B2. o) Cuius Bl^. p) Hildensemmensem C2, q) Tymme B2; Timmo C. 45
r) quo C. s) Ordulpho B2, t) fil. duels C.
1) HardeJcnuts. Der Ziisatz in BC Idftt icieder jede Einfiigung
in den alien Text vermissen. 2) Eduard den Bekenner, gekront
1043 zu Ostern (Apr. S). (LJ. 3) Ethelred dem Unberatenen. 4) VgJ.
Judith 8, 29: mulier sancta . . et timens Deum. (L). 5) Im J. 1042. 50
Steindorff, Jahrb. I, 214 f. 6) 1038—1044. (L). 7) Wulfhild. (L).
LIB. IT, CAP. LXXVII—LXX Villi. 137
Qui vix peractis nuptiis in gratiam cognati Haroldum^-^ 1042.
quendam, principem Danorum% redeuntem ab urbe aposto-
lorum trans Albiam obtruncavit innoxium^. Causa *^ mortis i\^oi'. is.
ea fuit, quod de regali stirpe° Danorum genitus propior^
5 sceptro videbatur quam Magnus'^. Ea^ res initium calami-
tatis peperit in familiam ducis.
Magnus® autem rex pro iusticia et fortitudine earns
fuit^ Danis, verum Sclavis terribilis, qui post mortem Chnud^
. Daniam infestabant *. Ratibor^ dux Sclavorum interfectus 1043.
10 est a Danis. [Ratibor' iste christianus erat, vir magnae
potestatis^ inter barbaros. Habuit^ enim filios™ octo, prin-
cipes Sclavorum, qui omnes occisi sunt a Danis, dum pa-
trem ulcisci quaesierunt^]. Ad cuius mortem ulciscendam
iam" tunc cum [toto^] exercitu WinuliP venientes usque
15 ad Kipam vastandam* progressi sunt. Et forte Magnus
rex tunc a Nortmannia^i rediens Heidibam'' appulit. QuiSchol. 56.
mox Danorum copiis ^ undique collectis egredientes a Dania
paganos in campestribus Heidibae^ excepit*. Quindecim^
milia feruntur ibi occisa^, et"^ facta est" pax et laeticia
20 Schol. 56 (57). Magnus rex classe magna Danorum* stipa-
tus opulentissimam civitatem^ Sclavorum lumnem^ obsedit^. Glades^
par fuit. Magnus terruit® omnes Sclavos, iuvenis sanctus et vitae
innocentis, ideoque victoriam dedit illi Deus in omnibus (Bl^. C).
*) vastando BC, vielJeicht richtig.
25 a) Haraldum B2; quend. Harold. Dan, principem C. b) Cuius mortis causa
ea C. c) styrpe Al. d) proprior Al; progenitus prior B2; sceptro propior
quam Magn. esse uideb. C. e) Cap. LIX. B2. (C2). f) erat C. g) Chund
A 1 ; Kanuti B 1 ; Chnut B 2 ; Knut C. h) Eat. itaque dux C. i) das einge-
Mammerte nur BC, fehlt Al; ratibor 5 la. k) inter barb, potest. C. . 1) habuit
30 Bl<^. m) octo fil. Sclau. princ. C. n) lam £1*. o) toto BC, fehlt Al.
p) Winnuli Bl>^. q) Nordwegia Bl; Nordmann. B2.C. r) Heidbu £1*;
Hettebu, von zweiter Hand am Rande, Bl^; Heydebium B2. s) Heidbu Bl^;
Heithbu Bl^; Hedeby B2. t) recepit J.1. u) et quind. milibus occisia
facta est C. v) Et 51.
35 Schol. 56: a) stipat. Dan. C. b) Sclav, obsed. civ. I. C. c) lumme Bl^)
luminem C 2. d) evades B 1*. e) omn. terruit C.
1) Den Sohn des Thurhill SpraJcalocg (rgl. iiher diesen z. B. Cnu-
tonis regis Gesta passim). Er hatte Gvnhild, eine Schwestertoehter
Knuts des Grofden und des Wirfhgeorn, eines Fursten der Slaren, ge-
40 heiratet. (L). 2) Am 13. Nov. nach dem Necrol. Lunehurg. (L).
Uher das Jahr s. WedeJcind, Noten II, 55—57. 3) SaUust. Catil.
51, 33: Sed ea res magnae initium cladis fuit. (K). 4) Vgl. iiher
das Folgende L. Gieselrecht, Wendische Geschichten II, 80 — 84.
5) Audi die Sachsen unter Herzog Ordulf-Otto sollen anf seiten der
45 Lfdnen nach isldndisclien Quellen teilgenommen haben. Siehe Steindorff,
L. Giesehrecld a. a. 0. 6) Am 28. Sex)t. 1043 nach nordischer Ifher-
lieferung.
138 M. ADAM BREMENSIS
christianis^ omni tempore Magni. Eodem vero tempore^
Godescalcus^ post mortem Chnud^ regis et filiorum eius
rediens ab Anglia contra Sclavaniam^ venit infestus, omnes
impugnans magnumque paganis terrorem incutiens. De
cuius fortitudine vel® potentia, quam super barbaros habuit, 5
postea^ dicemus.
(76). LXXX^. Et haec quidem forinsecus dum varia sorte
gesta^ sunt, in^ Bremis status rerum labefactari^ cepit:
*^summisque^ negatum*
Stare diu\ 10
nostrae quoque invidit prosperitati. In diebus® illis nobi-
lissima senatrix Emma^ obiit^, uxor quondam Liutgeri^
comitis [et^ soror Meginwerki\ episcopi Podarburnensis'^],
sed iam^ vidua per annos XL™-^, totum fere quem habuit
ingentem tesaurum pauperibus et ecclesiis dispersit™-*^. 15
Corpus^ eius requiescit" in Bremensi ecclesia^, anima eius^
gaudeat^ in celesti requie. Illa'^ dum adhuc viveret, Bre-
mensi ecclesiae cortem Stiplaga^ iuxta Rhenum dedit.
Lismona* vero, nescio pro quo filiae delicto, in partem cessit
imperatoris Conradi; pro qua re Gisla regina eo tempore 20
Al.B.
visitavit Lismonam.
a
Bremam accedens^ fratribus multa
bona fecit ecclesiae et omnibus indi-
genis, deinde Lismonam cum archi-
episcopo visitavit. 25
a) Christ, deinceps omni C. b) Godescaldus A 1 ; Godeschalcus B 2 ; Gote-
scalcus C. c) Chund J.1; Kanuti Bl; Chnut B2; regis Knut C. d) Slauon.
JB2; Slauan. (72. e) et C.
80: a) Cap. CXV. Bl. C (1). 2; Cap. LX. JB2. (C2). b) sunt gesta C.
c) in fehlt Bl. d) simulque Bl^. e) dieb. enim ill. JSl, enim iiber der Zeile 30
nachgetr. B i^. f ) Imma Bl; C 1 hat am Rande: Lismona et Stiplaga de predio
domine Emma fuerunt. g) Ludgeri Bl; Liudgeri 52. C, h) das eingeklam-
merte nur BC, fehlt A 1. i) Megimiuerki Bl; Meginuercki B2. k) Podar-
burnis £la; Paburnis getilgt, von zweiter Hand Paterburnis, Bl^; Podarbis B2;
Padarburnensis G. 1) vidua iam BC. m) XL que ingent. thesaur. quem hab. 35
tot. fere paup. et eccl. disp. C. n) Cuius corpus C o) in Brem. requ. ecclesia C,
ecclesia am Rande nachgetr. CI. p) anim. vero gaud. C. q) gaudet B2.C2.
r) Que C. s) Stiplage B 2. t) lismona B U. C 1.
1) Vgl. Wigger, MecJdenhurg. Annalen 1042/43, S. 71 ; loahvschein-
lich dock im Jahre 1043. 2J Unten III, Kap. 19 (18). ^) Vgl. 40
Cicero, In Catilinam 1,1, § S: labefactantem statum rei publicae.
4) Lucan. Pharsal. I, 70.71: Invida fatorum series summisque nega-
tum Stare diu. 5) Ayn 3. Bezemher 1038. Necrol. Luneburg. ; CJiron.
bo'ev. Brettiense unter Alebrand. (L). Vgl. v. Uslar- Gleichen, Das Ge-
schlecht Wittekinds des Gr often S. 80 f. 6) Seit 1011, Febr. 26, also 45
2S Jahren. (L). 7) Vgl. Ps. 111,9: dispersit, dedit pauperibus. (K).
8) In der Petershirche (MarienJcirche). 9) Dieser nur in C, also
nicht von Adam selbst bericMete Besucli der Kaiserin in Bremen pa/3t
sehr wohl in den Lauf der sonst belcannten Ereignisse; Breftlau, Jahrb.
Konrads II Bd. II, 863, N. 1. ^^
LIB. II, CAP. LXX Villi— LXXXII. 139
LXXXI*. Anno archiepiscopi penultimo^ domus sancti C^^)-
Petri Bremae conflagravit^ eiusque flamma incendii clau- ^^
strum 2 cum officinis, urbem cum aedificiis totam consumpsit,
veterisque habitaculi nullum remansit vestigium. Ibi sacrae
5 tesaurus ecclesiae, ibi libri et vestes, ibi omnia ornamenta Schol. 57.
consumpta^ sunt^. Et haec quidem rerum dampna facile
possent^ recuperari, si maiora non pateremur in moribus
detrimenta. *Multum^ enim distant^, ut quidam ait, 'dampna
morum a dampnis temporalium rerum, cum ilia intra nos
10 sint, extra® nos ista\ Sane ex illo tempore fratribus, qui
ante canonice vixerant, extra claustrum vagantibus regula
sanctorum patrum per multa prius secula studiose conser-
vata prime negligentius haberi cepit, deinde funditus ab-
iecta consenuit. Et sunt anni ab ordinatione sancti Wille-
15 hadi^, cum Bremensis ecclesia fundata est, usque ad finem
Alebrandi, quando eadem ecclesia combusta est, anni^ _,,
ferme CC*^LXX**^. Combusta est autem intrante autumno, .^h
quod est IIP idus Septembris^. sept. ii.
LXXXII^. Archiepiscopus^ eo tempore in Fresiam iter
20 egit^. Is*^ conflagratione templi audita mox^ pedem retor- Schol. 68.
Schol. 57 (58). Archiepiscopus * preposituram Edoni* tulit,
pro cuius rei zelo iunior Edo, nepos eius, iratus monasterium
incendii. Pro cuius sacrilegii compositione pater Edonis suam
hereditatem obtulit ecclesiae. Edo vero prepositus lerosolimam^
25 peregrinus abiit, circa ^ festum sancti lacobi egressus, rediitque c. Jmz. 25.
in proximo pascha (C).
Schol. 58 (59). Aiunt enim ^ quidam invidorum episcopum
solum naevum superbiae habuisse. Unde^ inter ipsum et Brun,
81: a) Cap. CXVI. JBl. C(l). 2; Cap. LXI. B2.(C2J. b) sunt cons. C.
30 c) recup. possent C. d) Multa Al. e) ista extra nos C. f) Wilhadi JBla.
g) anni fehlt C. h) Sempt Al.
82: a) Cap. CXVII. B1.C2; Cap. LXII. B2. fC2); kein neues Kap. in CI.
b) Eo temp, archiep. C. c) Qgit Al. d) Qui confl. audita ecclesie mox C.
Schol. 57: a) tulit IJEdoni tulit CI. b) Hierosolymam C2. c) Circa C.
35 Schol. 58: a) unde CI.
1) Mit BucJcsicht auf das folgende Kapitel mu(i der Brand un-
hedingt 1041 angesetzt werden. 2) Zur Ausdrucksweise Z. 3 — 6 vgl.
ohen S. 27, Z. 5/6, S. 41, Z. 9— 11 und die dort henutzten Qiiellen.
3) Vom Jahre 788 (oben I, 12J his 1042 Jidtte Adam nur 254 Jahre
40 rechncn diirfen. 4) Die beiden nur in C iiberlieferten Scholien
57 (58) und 58 (59) sind ersichtlich alt, aber da 58 (59) unmoglich
von Adam herriihren kann, ivird audi Schol. 57 auf den Bearbeiter
der Urhs. von C zuriickgehen. Siehe EM. <! 2. 5) Das Scholion
scJieint sich naeh seiner Stellung in C auf die Worte : in Fresiam iter
45 egit zu beziehen, eine Erkldrung zu dieser Beise zu bieten.
140 M. ADAM BREMENSIS
1042. sit, iactisque sequent! aestate^ fimdamentis ad formam Co-
loniensis ecclesiae^ disposuit huius nostrae magnitudinem
perducere^. Et profecto credimus^, si longiorem sibi vitam
fata concesserint^, omne opus ecclesiae® finiturus erat pau-
cis annis®. Tanta erat presulis^ animositas et^ instancia 5
in omni opere^, precipue vero in templi aedificatione.
Porro sola aestas, quae inceperat hoc opus, fundamenta
ecclesiae iacta, columpnas et arcus earum lateraque in altum
1043. erecta vidit. Transacta^^ hyeme, cum iam festivitas^ immi-
neret paschalis^, beatissimus pontifex Alebrandus [pridie^ la
Marz 30. ante cenam dominicam], credo non inscius^ vocationis suae,
ab ecclesia Scirnbeki™*, nudis^ pedibus accessit Bremam"^.
Ubi multa oratione cum lacrimis effusa Deo et Sanctis eius
commendavit ecclesiam. Cum que iam febribus tangeretur,
navigio^ delatusP est ad Buciensem'^ preposituram, ibique i*
supervixif dies YII. Sic terrenum phase ^ celestibus mu-
^py. 15. tans azimis^ anima eius gaudens transivit ad Dominum.
At vero corpus antistitis cum ingenti luctu* sequentium et
occurrentium * per alveum Wissulae^ fluvii Bremam depor-
tatum in medio novae, quam ipse^ orsus^ est, basilicae so
tumulatum est. In ^ quo scilicet^ loco primum altare mains
Ferdensem episcopum^, contentio erat indigna^ episcopis, et hoc
maxima propter superbiam cuiusdam Wolfridi^ advocati. Qui®
subita et miserabili morte obiit, sicut archiepiscopus (G).
*) Scirnbeki™ vel Stade, ut alii affirmant, nudis B. 25
a) sequent! anno estatis Al. h) perficere BC. c) credimus fehlt C.
d) concessissent BC. e) eccles. paucis perfecisset annis C. f) erat illius anim. C.
g) et in omni op. instantia C. h) Tr. autem h. C. i) paschal, immin. fest. C.
k) das eingeklammerte nur BC, fehlt A 1 ; ante fehlt B 1 ; domin. cenam C. 1) non
inscius ut credo C. m) Scunheki Bla; Scunbek JSlb; Schirnbecke £2; Schirm- so
beke C. n) Bremam nud. ped. accessit C. o) navig. ad Buccensem del. est
prepos. C. p) celatus Bl^. q) Huciensem Bl; Hucensem B2. r) septem
supervixit dies C. s) phase Al. t) seq. occurrentiumque C. u) Wisere J51;
Visulae B 2 ; Wisiu:ae C. v)' tunc ipse B; ipse tunc C. w) ortus jB 2. x) mB 1.
y) similiter C2. 35.
Schol. 58: a) Wolfredi C2.
1) Weder der alte Kolner nocli der alte Bremer Dom sind er-
halten, so da/3 Adams Anqahen niclit iveiter nachziiprufen sind. Vgl.
JDehio I, 259/". und die daselbst in den Noien verzeichneie Literatur.
2) 1043 am 3. April 3) Vgl Levit. 23, 5. 6 (L); Num. 28, 16. 17. (K). 40
' J>as irdische Passah mit dem himmlischen Fest der ungesduerten Brote
vertauschend^ ; azyma (Ostern), am 15. des Monats Nissan, also ivohl
eine Anspielung auf das Todesdatum des Erzbiscliofs. 4) Yerqil Aen.
XI, 231: ingenti luctu; vgl VI, 868; XI, 62 f. (L). 5) Brun 11,
BiseJiof von Verden, 1034—1049. (L). 6) Das hat sicher Adam nicht 45
geschriehen, zurnal die Worte: Qui subita — archiepiscopus, nicht.
LIB. II, CAP. LXXXII. 141
situm fuerat iuxta mausoleum* sancti patris Willehadi. Per^
idem vero tempus apud Magedburg'^ felicis memoriae Hun-
frid** archiepiscopus obiit^; illique^ successit Engilhard^-^,
reiecto illo, qui sprevit episcopatum ^, Winthero^-^. Anno Scliol.59.
5 Domini MXLIII. contigit depositio dilecti patris nostri^ Ale- 1043.
brandi, circa ^ diem XVII. kal. Maii^ Haec est indictio XI. awU i5.
Yale in Christo, pastor amabilis, et tuo"^ g^^gi nunquam^
obliviscende. Transi ad pascha celorum, ubi cum agno
paschali epuleris* in azimis sinceritatis et veritatis. Reci-
10 pere°-^ feliciter in aeterna tabernacula, ubi cum angelis inde-
ficua laeterisP beatitudine. Quamdiu^ enim temporali no-
biscum fruebaris'^ vita, pastoralis curae officia nobiliter
implesti; vita et doctrina, omnia nobis dulcia. Nunc autem
'raptus es, ne malicia mutaret intellectum^ tuum^; ideoque^ -^^p- *. n-
15 pius Dominus 'properavit educere"* te *^de medio iniquitatum"*, ebda.v.i4:.
ut fruetum laborum'^ tuorum pleniter reciperes*, etiam si
non" feceras^ omnia bona^, quae voluisti. Ergo iusticia^
tua manet, et memoriale tuum non derelinquetur'^ in secu-
lum seculi.
20 Schol. 59 (60). Ipso anno, quo decessit* archiepiscopus, mi-
gravit etiam Odinkar^ Ripensis episcopus. In die*^ paschae^
missam^ celebrans ordinavit rem^ suam certus extremorum
(Bl^. G).
a) mansol. B 1, kwr. am Rande Bib, b) Cap. LXIII. B2. (C 2). c) Maiged-
25 burgh Bl^; Magdeburg B2', Magdaburg C. d) Hunfridus Bl. e) cui Eng.
reiecto Winthero qui episc. sprevit successit C. f) Engilhardus Bl. g) Archi-
episcopatum £ 2. h) Wintered lb. i) nostri fehlt B2. k) Circa J. 1. 1) Maii.
Indictione XI. C. — heCjBla. m) amabilis, tuoque C. n) iiq. (nonq.) Al. o) recip.
jBI. p) laetaris B2. q) Quandiu Al. r) vita frueb. B. s) Ideoque B.C2.
30 t) perciperes Bl^. C; preciperes Bl^; percipies B2. u) non omnia bona perf. C.
v) perfeceras Bl. C; perfeceris B2. w) derelinqu^tur Al.
Schol. 59: a) archiep. decessit C. b) Othencarus £!». c) Qui in die CI;
Qui diem C2. d) missam fehlt C. e) rebus suis CI; res suas C2.
1) Brzbischof Hunfrid, 1023—1051, Febr. 28. (L). 2) Engel-
35 hard, 1051—1063, 30. odcr 31. August. 3) Winither, deutscher
Kander Heinrichs III. 4) 1. Co7\ 5, 8: epulemur . , in azymis sin-
ceritatis et veritatis. (L). 5) Luc. 16, 9: recipiant vos in aeterna
tabernacula. (L). 6) Sap. 4:, 11: intell. eius; ebda. ?). 14: placita
enim erat Deo anima illius ; propter hoc proper, ed. ilium de med.
40 in. (L). _ 7) %9.3, 15: Bonorum . . laborum . . fructus. 8) Ps. 110,3;
111,3.9: iustitia eius manet in saeculum saeculi; Ps. 101,13; 134,13:
Tu autem, Domine, in aeternum permanes, et memoriale tuum in
generationem et generationem. (K). 8) 1043, April 3.
142 M. ADAM BREMENSIS
LIBER TEBTIUS.
Nomen Adalbert! trutinat pars tercia libri*.
1043—1072. I*. Adalbertus archiepiscopus sedit annos^ unum de
XXX ^. Yirgam pastoralem suscepit ab Heinrico'^ impera-
tore, filio Conradi, qui a Cesare Augusto^ Romanorum 6
imperatorum XC. erat in solio ^, exceptis^ illis, qui® simul
regnabant^ cum alteris. Palleum^ archiepiscopale ut de-
cessores^ sui per legates^ accepit a supradicto papa^ Bene-
dicto 2, quern in ordine Romanorum pontificum post aposto-
los fuisse CXLVII. ^ repperimus. Ordinatio eius facta est lo
Aquisgrani*, presented cum principibus cesare™, XII ^ epi-
scopis astantibus et manum imponentibus. Cuius bene-
dictionis copiam ipse sibi° multociens maledicentibus ob-
iecit, subridens ac dicens se^ non posse *i ab aliquo male-
dici, qui a tantis ecclesiae patriarchis^ ab initio et^ simul* i5
tam sollempniter benedictus fuerit. De^ cuius viri gestis
et moribus^ cum difficile sit aliquid dignum scribere, ad
scribendura nos ea^ cogit necessitas, quoniam promisimus
libri^ liuius tenorem, o venerabilis presul Liemare^, usque
ady diem tui pontificatusJ" extendere; unde"" licet stulte 20
audacterque introierim* hoc pelagus, nunc tamen haut^
inprudenter fecisse yidear, si ad litus properabo. In quo°
littoris accessione vix aliquem portum*^ video inpericiae
meae^. Ita plena sunt omnia scopulis invidiae detractionum-
in: a) der Vers fehlt £lb. 2. C2. 25
1 : a) Cap. CXVIII. JS 1. O (1) . 2 ; Cap. I. C 2. b) annus B !« ; annis B lb. 2. C.
c) undetriginta B2, C. d) Henric. B. e) augusto in solio Rom. imp. XC"^ se-
disse reperitiir, exceptis hiis, qui C. f) ecceptis Al. g) cum alt. regnab. C.
h) Pallium B.C2. i) predecess. C. k) leg. suos ace. C. 1) Bened. papa Bl^.
m) ces. pres. cum princ. C. n) astant. eciam XII episc. C. o) multociens 30
sibi BC, vielleicht richtiger. p) sibi B2. q) posse maled. ab aliquo C2. r) pa-
triarcis 51*; patribus C. s) et fehlt C2. t) et sim. et tam Bl^. u) Cap. CXIX.
B1.C2. v) ea nos B2; ea fehlt C2. w) libelli BC. x) Uemare BU;
Vemare getilgt, von zweiter Hand iiber der Zeile Limare, B !*>. y) ad pontif . tui
diem C. z) Unde BC. a) hoc introier. pelagus C. b) baud BC. c) Al; 35
quo litore (littore B2. C2) ace. B2. C; cuius littoris nur Bl. d) imper. mee
port, video C.
1} Adam hat ivohl icieder einen Katalog oder eine Tcleine Chronik
eingeselien, oben S. 50, N. 1. 6. 2) Die PaUiumurJcunde Benedihts IX.
fur Adalbert liegt niclit nor, an ilirer Stelle die Fdlschung J.-L. 4119. 40
Vgl. Curschmann S. 84. 86/*. 3) JBenedikt IX. loird im Liber ponti-
ficalis fed. Duchesne II, 210) und z. B. ebenso im Katalog von Bernolds
Chronik (SS. Ill, 399; ah 149. Papst gezdhlt, Bemdikt VIII. als 147.
4) Heinrich III. ivird etwa Anfang Mai 1043 dort getvesen sein, Stein-
dorff, Jahrb. J, 175/".; Dehio I, 179. 5) Vgl. Sallust. Catil. 4, 5: De 45
cuius hominis moribus pauca prius explananda sunt, quam initium
narrandi faciam. (K).
LIB. in, CAP. I. 143
que* asperitatibus, ut ea, quae laudaveris, adulatione car-
pant^, quae vero delicta^ reprehenderis, dicant*^ fieri ex
malivolentia^.
Cum® tamen ille^ vir memorabilis omni genere laudum
5 possit extolli, quod nobilis, quod § pulcher, quod sapiens,
quod eloquens, quod castus, quod^ sobrius\- haec^ omnia
continebat^ in se ipso, et™ alia item bona, quae extrinse-
cus homini solent accedere", ut sit dives, ut° felix, ut glo-
riam habeat^, ut° potentiam, omnia sibi habunde fuerunt^.
10 Preterea in legatione gentium, quod primum est Hamma-
burgensis^i ecclesiae officium, nemo umquam tam stren-
nuus potuit inveniri. Item in divinis ministeriis sollemp-
niter obeundis, in honore sedis apostolicae, in fidelitate
publicae rei^', in sollicitudine etiam^ suae parrochiae vix
15 potuit* habere comparem, aut" qui in pastorali^ cura vigi-
lantior esset in omnibus, si ita perseveraret^. Nam cum
talis fuerit ab initio, circa fin em deterior videbatur. Ad
quem virtutis suae defectum corruit vir non bene cautus
tam sua negligentia quam ceterorum inpellente malicia.
20 De quibus suo loco postea latius dicetur. Quoniam vero
difficile est omnes viri actus aut bene aut pleniter aut in
ordinem posse diffiniri^ a me, precipua^ gestorum eius
summatim quaeque delibans'^ affectu condolentis ad eam
pervenire desidero^ calumpniam, qua nobilis et dives par-
25 rochia Hammaburgensis^ et Bremensis altera^ vastata est
a paganis, altera discerpta*^ est a pseudochristianis. Igitur
a) detrectationumque nur B2. b) carpent B2. c) dicta Bl. d) fieri
dicant C. e) Cap. II. B2.(C2). f) vir ille C. g) quod feUt viermal C.
h) et statt quod C. i) sobr. fuit Bl. k) Haec jBla. 2. C2. 1) in se ipso
30 con tin. C. m) Et J.1, itemque alia bona C. n) accipere (?), durch Rasur und
von derselben Hand korr. accedere, A 1 ; accidere B 2 ; accidere (das i mit Verbesse-
rung in CI), videlicet ut C. o) et C. p) habet Bl^. q) Hamburg, stets Bl;
Hamaburg. stets B2. r) rei publicae BC. s) etiam jehlt B2. t) poterat C.
u) Aut Al. v) cura pastor. C. w) perseverasset B2.C. x) definiri B2.
35 y) precipue Al. z) delibemus B2. a) deeiderio JB2. b) altera fehlt B2,
c) direpta B2; est fehU C.
1) Vgl. Sallust Catil. Praefatio: Quae delicta reprehenderis,
malivolentia et invidia putant. (L). 2) Diese erste lobende Cha-
rakteristik leitet die Darstellung der ersten glucJcKchen Halfte von Adal-
40 herts Pontifikat ein, eine ziveite mit IJ error Jiebung der schlechten Eigen-
schaften (unten Kap. 36 — 40 (35 — 39), genau in der Mitte des Buches
im Umfang A I) leitet zur zweiten, ungliickUchen Halfte iiber. Die
Darlegung der Wandlung im Charakter Adalberts nacli Adam am ein-
gehendsten bei Meyer von Knonau, Jahrb. II, 124 — 145. V()l. audi
45 P- Teuffel, Tndividuelle PersonlicJikeitsschilderurtg in den deutschen Ge-
schichtswerken des 10. und 11. Jh. (Beitr. z. Kulturgesch. d. M.-A. u. d.
Renaissance, Heft 12j, S. 47 — 57.
144 M. ADAM BREMENSIS
narrationis initium tale faciam, ut statim ex moribus eius
possint omnia cognosci^.
11^. Erat nimirum vir^ genere nobilissimus 2, honore
primo Halverstatensis '^ prepositus, ingenio acri^ et instructo,
nmltarum artium suppellectile; in<^ divinis et humanisms
prudentiae® magnae et ad ea, quae audita vel studio col-
legit, retinenda et^ proferenda memoriae^ Celebris, elo-
quentiae singularis^. Turn preterea, quod forma corporis
erat spetiosus, castitatis amator^ fuit. Largitas^ eiusmodi^,
ut petere haberet indignum, tarde aut humiliter acceperit^, 10
prompte vero hylariterque sepe non petentibus largiretur.
Humilitas in eo dubia videbatur, quam solis^ exhibuit servis
Dei, pauperibus et peregrinis, adeo ut sepe, antequam
cubitum iret, XXX et amplius mendicantibus ipse genu
flexo"^ pedes lavaret. Principibus^ autem seculi et coaequa- i5
libus suis humiliari nullo modo voluit. In quos etiam tali°
zelo exarsit aliquando, ut hos luxuriae, illos avaritiae, quos-
dam infidelitatis arguens nuUi demum parceret, quern nota-
bilem cognovit '^. Itaque. multis virtutibus in unum vas
congregatis poterat vir talis esse dicique beatus ^, nisi 20
unum viciumP obstaret, cuius deformitas omnem decorem
presulis'i obnubilarat'', lioc^ erat cenodoxia^, familiaris
divitum vernacula. Ea* prudenti viro talem" invidiam pe-
perit, ut multi etiam bona, quae fecit "^ plurima, dicerent ^^
2: a) Cap. CXX. 51. C(l).2; Cap. III. B2. (C2). b) genere vir Bl. 25
c) Haluerstedensis 5 la ; Haluerstadensis Bl^. 2. C. d) InAl. B. C2. e) magnae pru-
dent. C2. f)velC2. g) memoria Al. h) singlais (singulais) Al. i) lar-
gitas Bla, k) eiusm (-modo 41); vgl. cben I, 2, S. 5, N. g; //, 58, S. 118, N. n.
1) sola 41. m) flexuCl. n) princip. Bl. o) tali aliq. exarsit zelo C. p) ob-
staret uicium C. q) illius C. r) obnubilaret B.C2. s) Hoc 41. JSlb. t) quae 30
B2. C2. u) talemqueJ-l; talem peper. inuid. C. v) fecit, plurimi dicerent B2.
1) Vf/l die S. 142, N. 5 avgefithrten Worte SaUusts. (L). 2) Er
war ein Solin des Grafen Friedrich, Herren zu Goseck und seiner
Gattin Agnes aus dem Hause Weimar. Vgl. A. Colin, Wettinische
Studien. Neiie 31itteil. d. Tliuring. -Sachs. Vereins 1839, Bd. 4. Dehio 35
I, 179; Steindorff I, 282. 3) Vgl. ohen S. 67, N. 3. 4) Divina
et humana hditfig bei Sallust, aber audi bei anderen Scliriftstellern.
5) Vgl. Lampert von Hersfeld z. J. 1072, SS. rer. Germ. ed. Holder-
Egger S. 134: virgo quoque, ut ferebatur, ab utero matris permane-
bat. (K). Unten Schol. 92 (93). G) Vgl. Sallust. lug. 96, 2 ; (Sulla) multis 40
rogantibus aliis per se ipse dare beneficia, invitus accipere, sed ea
properantius quam aes mutuum reddere, ipse ab uulio repetere.
7) Vgl. unten Kap. 40 (39). 8) Ovid. Metam. Ill, \^Q(f.): dicique
beatus (Ante obitum nemo supremaque funera debet). 9) Ceno-
doxia, vana gloria. Dii Cange. 10) Fast genau dies ist das Urteil 45
Latnperts a. a. 0.: Sed has in eo virtutes nimium in oculis hominum
raorum insolentia et iactantiae levitas obfuscabant. Nur die schlecli-
ten Seiten betont voll Abneigung Bruno, De bello Saxonico Kap. 2 — 4.
LIB. Ill, CAP. I-III. 145
fieri* pro mundana gloria. Sed videant huiusmodi^, ne
temere ilium iudicent^, hoc scientes, quod in rebus ambi-
guis absolutum non debet esse iudicium ^, et*^: *in^ quo i?om. 2, i.
alterum iudicas^, te ipsum condempnas'^.
5 Nobis ^ autem, qui cum eo^ viximus cotidianamque
viri conversationem^ inspeximus, notum est aliqua ilium
sicut hominem fecisse^ pro honore seculi, multa vero pro
Dei^ timore sicut bonum hominem^. Et quamvis largitas
eius in cunctos"' modum excederet, inveni tamen eam°
10 largiendi rationem, quod pro ditanda ecclesia sua quosdam
studuit obsequiis placare sicut reges et eorum° consilio
proximos; alios p autem, qui ecclesiae suae aliquo modo
nocere videbantur, acerrimo persecutus est odio sicut duces
nostros et nonnullos episcopos. Audivimus eum sepenumero'i-^
15 pro lucro ecclesiae suae se suosque parentes devovisse:
*Adeo', inquit, 'nemini parcam, nee mihi, nee fratribus, nee
pecuniae^, nee ipsi ecclesiae, ut episcopatus mens aliquando
liberetur a iugo vel par ceteris^ efficiatur\ Quae omnia
[melius*] in ipso hystoriae" textu pandentur, ut videant
20 sapientes, quam coacte et non temere, immo probabili
ratione fecerit aliqua, in quibus desipuisse vel insanisse
videtnr^ a non intelligentibus.
III^^. Anno ordinationis suae primo, postquam pontifex 1043.
sollempniter intronizatus^ ecclesiae Bremae nuptias*^ peregit,
25 videns basilicae noviter inceptae opus inmensum vires quae-
rere maximas, nimis precipiti usus consilio statim murum
civitatis a decessoribus'^ orsum et quasi minus necessarium*
destrui fecit iussitque® lapides in templo poni^ Nam et
turris^ spetiosa", quam diximus ^ YII cameris ornatam fuisse,
30 a) pro mund. fieri glor. C, b) eiusmodi BC, c) iudicentur B la, d) ut
BC. e) in fehll B2. f) indices C. g) condempnes (condemn. J5 2) B; non
condempnes (condemn. C2) C. h) Cap. IIII. B2. (C2). i) ciim illo fuimus coti-
dianamque ipsius convers. C. k) fecisse steht hinter timore C. 1) tim. Dei J5 2.
m) cunctis C. n) cam fehlt CI. o) consil. eor. CI. p) Alios J51. q) sepen.
35 dixisse pro C. r) pecuie £1^; pec®, am Rande von zweiter Hand patri, Bl^.
s) aliis B 1. t) melius BC, fehlt Al; es riihrt wohl kauni von Adam Iter, u) textu
hystor. Bl; histor. contextu B2. v) videatur B2; vid. hinter intellig. C.
3: a) Cap. CXXI. Bl. C(l). 2; Cap. V. B2. (C2). b) est iiigt Al zu Un-
recht ein; auch dort steht uidens, nicht Videns, ohne gro/iere Interpunlction vorher.
40 c) nupt. Breme BC. d) predecessoribus Bl; predecess. suis ors. C. e) lapides-
que in templo iussit poni C. f) turris fehlt A 1. g) speciosa, que septem
cameris ornata fuerat, tunc C.
1) quod in rebus — iudicium ifd sicherlich ein Zitat, icli vermag
es nicht nachzuweisen. 2) Sehr dhnlich unten Kap. 69 (68) : potest
45 agnosci, quia, si peccavit in aliquibus ut homo, sepe ut bonus homo
penituit de erratis. 3) Vgl. unien Schol. 76: Audivimus sepenumero.
4) Vgl. oben II, 50 (48), *S'. Ill ; et quasi minus necessarium, si infra
parietes clauderetur. 5) Oben II, 69 (67). (L).
Adam Brcmensis. 10
146 M. ADAM BREMENSIS
tunc* funditus est^ diruta. Quid loquar de claustro, quod
lapide polito*^ constructum pulcritudine sua visus contuen-
tium refecit? Et hoc presul absque mora precepit'^ dissi-
pari, quasi aliud® pulcrius cito facturus. Cogitavit^ enim,
ut ipse nobis de^ ea re sciscitantibus aperuit, refectorium, 5
dormitorium^, cellarium et ceteras fratrum officinas omnia^
ex lapide facere^, si locus aut ocium suppeditarent. Ad
quae omnia cum sibi^ habunde ad manus fore gloriaretur,
ut pace fratrum dicam^, solam clericorum et lapidum pe-
nuriam [sepe"] querebatur. Interea 'Fervet opus', surrexit"^ lo
ecclesiae murus^, cuius formam ante Alebrandus ad instar
Coloniensis incepit ^, ipse vero ad exemplum Beneventanae
domus cogitavit perducere*.
1049. IIII*. Anno tandem septimo incepti operis moles a
fronte^ levata^ est, ac principale sanctuarii altare dedica- is
tum^ in honore sanctae Mariae ^. Nam secundum in occi-
dentali absida consecrandum altare disposuit® in amorem^
sancti Petri, cuius ^ sub invocatione legitur antiqua basilica
extructa^. Emergentibus itaque multis archiepiscopo angu-
1066. stiis^ mansit opus inperfectum ad annum pontificii'^ XXIIII, 20
cum et ego indignissimus ecclesiae Dei matricularius Bre-
mam veni. Et tunc demum templi parietes dealbantur^,
occidentalisque cripta sancto Andreae dedicata est.
Y*. Et quoniam magnus pontifex vidit ecclesiam et
episcopatum^ suum, quem decessoris^ sui Adaldagi pru- 25
dentia liberavif^-^, iniqua ducum potentia iterum vexari,
a) siehe <S. 145, Z. 41, N.g. b) dir. est C. c) poito (posito) Bl^. d) pre-
cipit JS la. 2 ; dissip. precepit C. e) illud B 2. f ) Cogitaverat C. g) sciscit. de
ea re C. h) dormitorum A 1. i) per omnia G. k) facere fehlt B 2. 1) sibi
omnia abunde B; sibi cuncta hab. C. m) sepe BC, fehlt A 1. n) surgit B 1. 30
4: a) kein neues Kap. in BC. b) fronte ecclesie lev. JSl. c) est leuata C.
d) dedic. steht hinter Mariae C. e) disposuit steht hinter Petri C. f ) honorem C.
g) sub cuius C. h) exstructa (extructa (7 2) fuisse C. i) ang. opus imperf.
usque ad XXIin pontif. eius (eius fehlt C2) annum permansit C. k) pontlficis
jBI. 1) dealbabantur £. C2. 35
5: a) Cap. CXXH. £1. C(l).2; Cap. VI. B2. (C2). b) eccl. episcopatum-
que C. c) predecessoris C. d) liberaverat C.
1) Ehenso unten Kap. 57 (56). (L). Sulpicius Severus Epist. 2:
quod pace sanctorum omnium dixerim. 2) Vgl. Vergil. Aen. I, 936/".;
Fervet opus ... 0 fortunati, quorum iam moenia surgunt. (L). 40
3) Siehe oben II, 82 (78). (L). 4) Der Ban Adalberts ist nach Albert
von Stade 1089 (SS. XVI, 316^ von Liemar niedergelegt worden. (L).
Auch der Beneventaner Dom ist spdter verandert ivorden, Heinr. Wilh.
Schulz, Denkmdler der Kimst d. Mittelalters in Siiditalien II, 307 — 337,
besonders 312; derselbe, Zeitschr. d. Vereins f. Hamb, Gesch. II, 439/".; 45
eine Vergleichung der Bauten ist also nicht melir moglich. 5) Vgl.
unten Kap. 30 (29) am Ende, (L). 6) Vgl. oben II, 2, S. 61/.
LIB. Ill, CAP. Ill— VI. 147
summo nisu conatus* est eandem ecclesiam pristinae^ liber-
tati reddere% ita ut nee dux^ nee comes aut^ aliqua iudi-
cialis persona quempiam^ districtum seu^ potestatem haberet*^
in suo episcopatu. Quod^ nisi per odium fieri nequivit,
5 dum correpti^ pro nequitia principes ad iram magis accen-
derentur. Aiuntque Bernardum^ dueem, cum pro nobili-
tate ac sapientia suspectum habuerit^ pontificem, sepe dixisse
ilium quasi exploratorem ^ positum in has regiones, qui
infirma terrae alienigenis et cesari esset proditurus. Ideo-
10 que ^ dum ipse aut aliquis filiorum eius advixerit, episco-
pum nunquam^ bonum^ diem habiturum in episcopatu.
Quod^-* verbum in pectus episcopi altius, ac" quisquam
ratus erat, descendit. Itaque^ ex eo tempore ira et metu
anxius moliri"", parare atque ea modo'' cum animo habere %
15 quae duci et suis profutura non essent. Dissimulatoque*
animi" dolore ad tempus, quod"" alia via consilium non
invenit^, totus confugit^ ad auxilium palatii, nee pepercit^^*^
sibi ac^ suis aut ipsi episcopatui*, cesarem^ placando et
aulicos, dummodo id efficeret, quod^ ecclesia esset ^ libera.
20 Proinde yisus est^ tantos^ in curia labores tolerasse, tantas^
ubique terrarum expeditiones sponte^ cum suis desudasse,
ut infatigabilem eius viri^ constanciam miratus cesar ad omnia
publicae rei'^ consilia virum habere maluerit vel primum.
yI^ Expeditiones vero, quas in Ungriam, Sclavaniam^-^,
25 Italiam vel in Flandriam'^-'^ cum cesare"^ pontifex egit, mul-
a) reddere conatus est . . libert. C. b) nee B 2. C. c) quampiam iurisdictio-
nem C. d) aut C. e) in suo hab. episc. C. f) quod Bl^. g) correpti princ.
pro nequit. B2. h) Bernadum Al. i) haberet B2. k) ideoque CI. 1) nq.
(nonq.) Al. m) bon. in episc. diem habit. C. n) Quod in episc. pectus uer-
30 bum C. o) quam BC = Sallust. p) Cap. VH. B2. (C 2) . q) moliri atque
in animo habere O. r) modo fehlt Bl. s) hab. cepit, quae B; hab. cepit ea,
quae C. t) que fehlt B2. u) ad temp. an. dolore BC. v) cum C w) in-
venlret C. x) confugit steht hinter palatii C. y) pepersit B2. z) aut B.
a) nee sibi, nee suis, nee eeclesie pepereit C. b) ces. et aul. plae, C. c) quo
35 B2. C. d) posset liberari C. e) est fehlt Al. f) tantos lab. in curia B2.
g) tantasque B; tantisque ub. terr. expeditionibus C h) cum suis sponte C.
i) viri fehlt C. k) rei publ. consil. eum hab. prim, maluerit C.
6: a) Cap. CXXIH. B1.C2; Tcein neues Kap. in B2. CI. (2). b) Slauon.
jB2; Slauan. C2. e) vel Franciam J5 2; et Flandriam C. d) eesare fecit C.
40 1) Vgl oben II, 11 (9), S. 68, JV. 8. 2) Vgl BO. 11. 16 vom
27. Okt. 967: ut nullus dux neque marchio vel comes aut alia quae-
dam iudiciaria potestas ullam sibi iu predictis omnibus usurpent
potestatem nisi predictae sedis archiepiscopus et advocati quos ipse
elegerit. 1)0. IJ. 61; DO. JiJ. 24*. 40. 3) Gew. 42, 9: Exploratores
45 estis; ut videatis infirmiora terrae, venistis. (K). 4) Quod verbum
— animo habere ivortUch aus Sallust. lug. 11, 7.8, dort nur lugurthae
statt episcopi. (L). 5) Adam zitiert hiermit Adalberts Worte oben
S. 145, Z. IQf. 6) Gegen die Liutizen im J. 1045. (L). Steindorff,
Jahrb. J, 285/". 7) Nach Beliio I, 217 war es der Feldzug d. J. 1049.
50 Steindorff II, SSf. Vgl oben Schol. 5 (6), S. 29, N. 6.
10*
148 M. ADAM BREMENSIS
tae sunt. Quae cum^ singulae magnis episcopii"" sumpti-
bus multisque familiarum oppressionibus exigerentur, dua-
rum nos^ tantum facere mentioiiem cogimur^, hoc est
Italicae, quae prima fuit, vel^ Ungaricae% quae postrema,
eo quod insignes^ pre ceteris fuerunt^ nobisque ambae in- 5
feliciter evenerunt^. Et de Ungarica quidem dicetur^ in
fine^, nunc de Italica videamus.
YII^ Heinricus*" rex domitis vel compositis Pannonum
sedicionibus ecclesiastical, ut dicitur, necessitate^ Romam
1046. tractus est, comitem habens^ cum ceteris imperii magnati- 10
bus et nostrum archiepiscopum. Ubi depositis'^, qui pro
apostolica sede certaverant, Benedicto ^, Gratiano ^-^ et Sil-
vestro scismaticis Adalbertus^ pontifex in papam eligi de-
Schol.60. buit, nisi quod^ pro se collegam posuit^' Clementem. A quo^
2)62.25. rex Heinricus^ coronatus die^ natalis Domini imperator et 15
augustus Yocatus est.
1047? YIII^. Post haec imperatorem ab Italia revertentem ^
archiepiscopus^ noster fertur Bremam vocasse^, occasioned
data, qui^ Lismonam^ visere deberet vel regem Danorum
invitare^ ad colloquium, sed re vera, ut^ fidem exploraret 20
ducum. Imperator autem Bremae^ apparatu regie, sicut
Schol. 60 (61). Clemens papa renovavit ecclesiae nostras
Hammaburgensi omnia privilegia, quae dudum a Romana sede
concessa sunt ^ (B 1^. C).
a) dum C. b) episcopi JBl. c) tantum nos merit, fac. cogimiu* C. d) et 25
jB2. e) Ungarie C. f) insignes steht hinter fuerint C. g) fuerint C. h) evene-
rint. At de C. i) dicitiir B2.
7: a) Cap. CXXIIII. B1.C(1).2; Cap. VIII. B2. (C2J. b) Henric. B;
Heinr. itaque rex C. c) eccl. exigente necessitate C. d) depositos . . schis-
maticis B2. e) Germano B2. f) scismaticis Clemens apostolorum Petri et 30
Pauli successor factus est Bl; in B la folgt darauf Schol. 60 im Texte, dann:
A quo rex usw.; in Bl^ gleich hinter factus est: A quo rex usiv.; Silvestro
(scismaticis fehlt) Adalb. archiepiscopus eligi debuit, nisi pro se coll. posuisset
Clementem C. g) quod fehlt B2. C. h) posuisset B2. C. i) quo mox rex C.
k) Henric. B. 1) die nat. Dom. fehlt BC. 35
8: a) Cap. CXXV. B1.C2; Cap. IX. £2. (C2); kein neues Kap. in CI.
b) archiep. Bremam vocavit C. c) o, durch Rasur horr. aus q (qui), Al. d) quasi
Bl. C; qua B2. e) Lismonem B2. f) ad colloqu. invitare C. g) ut due. fidem
explor. 0 1; Due. ut fidem expl. C2. h) Brem. regio ut decuit appar. rec. C.
1) Unten Kap. 43 (42). (L). 2) Ebenso olen II, 65, S. 125, 40
Z. 10: comitem habens. 3) Benedikt IX. 4) Gregor VI. 5) Diese
Angabe deutet auf das Jalir 1047, und dies nimmt Steindorff II,
15/., S. 15, N. 6 an. Der ProzefS gegen Thietmar fand 1048 statt;
nach Adams Ansicht und nacli der Wahrscfieinliclikeit der Sache lag
niclit ein Zeitraum von einem Jalire zivischen dem Ansclilag imd dem 45
Prozefd. So setzt u. a. Dehio I, 221 (mit N. 1) des Kaisers Beise nacli
Bremen ins Jalir 1048 (vgl. Herimanni Augiensis CJiron. z. J. 1048j,
wohl mit Bechf. Anders E. Milller, Itinerar Heinrichs III. S. 66 /!
6) Am 24. April 1047. (L). J.-L. 4146, im Original erhalten.
LIB. Ill, CAP. VI — VIII. 149
dignum fuit, receptus* cortem, quae Balga dicitur, fratri-
bus optulit^, ecclesiae vero comitatum Fresiae ^ concessit^,
quern ante Gotafridus^-^ habuit. Cesar inde Lismonam
veniens mox, ut aiunt, per*^ insidias a Thiedmaro® comite
5 circumventus ^ archiepiscopi nostri studio defensus est^.
Quare idem comes a cesare vocatus^ in ius, cum se pur-
fijare^ duello^ mallet, a satellite suo nomine* Arnoldo inter- ^9^^- ^.
o ' , (Scot 30 J
fectus est^-*. Qui*''' et ipse^ non post multos dies a filio
Thietmari^ comprehensus et per tybiam^ suspensus inter
10 duos canes efflavit '^, unde et ipse ^ ab imperatore compre-
• hensus et perpetuo est exilio dampnatus**. Cuius ^ mortem
dux°^ germanus et filii eius acerrime zelantes" in archiepi-
scopum ex eo tempore ipsum et ecclesiam" eius et fami-
liam ecclesiae^ letali odio° persecuti sunt. Cumque pax
15 ficta interdumP ambas conciliasse partes videretur, nihilo-
minus tamen illi, qui ducem secuntur*!, antiqui ^^ memoreb
odii, quod patres eorum'^ exercuerunt^ in ecclesiam, nostros
impugnare* non cessarunt, affligentes omnibus modis.
*) nomine Arnoldo felilt BC. **) Qui — dampnatus fehlt BC.
20 a) siehe S. 148, Z. 21, N. h. b) opptulit ^1; obtul. B lb. 2. C. c) concessit.
Inde Lismonam veniens per C. d) Godafridus B2. e) Thiadmaro BC. f) cir-
cunuentus Al; crrcumv. est, sed arch. C. g) est fehlt C. h) in ins vocatus C.
i) pnrg. mallet duello JS2; duello expurgare mallet C. k) est interfectus Bl.C.
1) so Al. m) germanus eius dux (Germanus dux C 2) filiique illius zelantes C,
25 acerrime fehlt daselbst. n) ecclesiam ecclesieque familiam C. o) persec. sunt
odio C. p) interdum utrasque concil. vid. partes C. q) sequebantur BC. r) eor. in
eccl. exerc. C. s) exercuerint B2. t) inquietare et impugnare non cessabant C.
1) Nach Weiland, Das scichs. Herzogtum unter Lofkar und Hein-
rich dem Lowen (Greifswald 1866) S.22 hdtte Adalbert 10i7 (bzw. 1048)
30 von Heinrich III. die Anwartschaft auf die Grafscliaft in den friesi-
schen Gaiien Fivelgo und Hunesgo erhalten, die ivirJdiche Verleihung
erfolgte erst 1057. Unten Kap. 46 (45). Steindorff II, 16, iV. 3.
Uher den Hof Balge vgl. Hamburg. TIB. I, n. 73. 2) Herzog ron
Oherlothrimfeji. 8) Nach Lampert von Ilersfeld fand der Zweikampf
35 am 30. Sept. 1048 statt. (L). Vgl den Annal. Saxo z. J. 1020, SS. VI,
674; Steindorff II, 16. 40. 4) Thietmar starh erst am 3. Okt. nacli
dem Necrol.Lunchurg. (L). b) Arnold. G) Nach der Vermutung von
Wedehind, Noten II, 87 hiefi der Sohn gleichfalls Thietmar und luar
der in St. 2444 und 2445 (UB. des Hochstiftes Hildesheim hg. von
40 K. Janicke I, n. 90. 91j ericdhnte exlex Tiemo. (L). Lappenberg ivies
nach auf St. 2438 und 2482 hin. Der in St. 2438 erivdhnte Thiemo,
aus dessen Nachla/3 der Kaiser Gilter an Goslar schenkt, hdngt wohl
audi mit dem in 2444/5 eriodhnten exlex zusammen, ivahrscheinlich ist
der Vafer Graf Thietmar gemeint. Dagegen ist der comes Thiemo in
45 der Fdlschunq 2482 ein anderer, unbekannter. 7) Vgl. J. Grimm,
Deutsche Beclitsaltertiimer II \ 2Q1—26S. (K). 8) Der Sohn Thietmars
(Tiemo exlex). 9) Des Graf en Thietmar, Z. i— 8. Die in BC fehlen-
den Bestandteile sind ersichtlich spdlere, ivenig geschickte Einfiigungen
in den Text, riihren aber sicherlich von Adam selbst (aus a) her.
50 10) antiqui — ecclesiam fast ivoi'tlich wieder unten KaxK 43 (42).
150 M. ADAM BREMENSIS
Ps. 73, 22. 'Exurge % Domine^, et iudica causam tuam"*, "^memor^ esto
obprobrii servorum tuorumM
YIIII^ Metropolitanus autem econtra^ bonis studiis*'
certans et beneficiis redimens ^ tempus, quoniam dies mali
erant, pacem cum ducibus fecit. Deinde vero sollicitudinem 5
gerens parrochiae aliquid*^ magnum® vel se dignum cogi-
tavit ubique^ nobilitatis suae monimentum^ relinquere^. Et
primo quidem floccipendens auream decessorum mediocri-
tatem ^ vetera^ contempsit, nova molitus omnia perficere\
Igitur magnis animi et sumptuum^ conatibus pugnans, ut 10
Bremam^ similem ceteris efficeret urbibus^, statim ex bonis,
quae ipse adquisivit, duas fecit preposituras : unam^ sancto
Willehado, ubi corpus eius aut requiescit aut translatum
est, alteram™ sancto Stephano*, cuius se famulum multo-
ciens gloriabatur ipse^ archiepiscopus. Has duas confinxit^ 15
a principio, verum et^ alias postea fecit ^ hoc est in**
Bremis terciam sancto Paulo, de bonis, quae hospitali
pertinebant, Lastimonae^ quartam de predio^ eiusdem
cortis. Quintam* voluit" apud Stade"^ fieri, sextam'^ vero
trans Albiam in SoUonberg''-®. Septimam^ vero^ incepit 20
in Aspice '^, qui locus in Mindensi parrochia est silvestris
a) Exurge igitur Dom. CI; Exurge ergo Dom. C2. b) Deus Vulg., et
fehlt dort und B2.
9: a) Cap. CXXVI. ^1. 0(1). 2; Cap.X. B2. fC2J. b) contra C2. c) cert,
stud. C. d) aliquod CI. e) magnum dignumque C. f) ut ubique nob. suae 25
mon. relinqueret B2. g) monumentum B2. C2. h) modum Bl; vera (veram)
CI. i) pcrficere — sumptuum fehlt B2, C2 schlie/it es in Elammem. k) Brem.
ceteris coequaret urbibus C. 1) Unam Al. B !». m) Alteram A 1. B. n) ipse arch.
fehlt C. Ann. Saxo. o) .4 1. B; construxit C. Ann. Saxo. p) eciam C. q) in
fehlt Bl. r) Liastmone Bl^.C; Liastimonae ^1^; Lyasmonae B2. s) prelio 30
Al. t) quintam CI. u) vol. fieri apud St. C. v) Stadhe Bl^; Stathe C.
w) Sextam 41. J5. C2. x) Solongberg £ 1* ; Solenbergh £ lb ; Sulenberg .82;
Sullenberg C. y) septimam CI. z) quoque BC.
1) Ps. 88, 51; Memor esto, Domine, oppr. serv. t. (K). 2) Eph.
5, 16; redimentes tempus, quouiam dies mali sunt. (K). 3) Horat. 35
Carm. II, 10, 5: Auream . . mediocritatem. (L). 4) ifber dem
Grabe der Eltern Adalberts erhob sick a successoribus (iJiren Sohnen)
. . oratorium beati prothomartiris Stephani constructum, Chron.
Gozecense I, 2, SS. X, 142. 5) Die tirk. Adalberts vom 11. Juni
1069 (Hamburg. UB. I, n. 10 Ij unterschreiben neun Propste, dhne Nen- 40
nung ihrer Propsteien. 6) Vgl. unten Kap. 26 (25). (L). Die pre-
positura sancti lacobi sanctique Secundi cunctorumque Thebeorum
martyrum in SoUemberh ivird zwar schon in Adalberts Uric, vom 16. Juli
1059 erwdhnt (Hamburg. UB. 1, n. 80 ; Hasse, Regesten I, n. 44), aber
der betr. Satz ist spdter nachgetragen (s. die Sehlu/SbemerJcung bei Hasse), 45
von anderer Tinte, aber sicherlich derselben Hand, wie eine mir vor-
liegende PJiotographie ergibt. Vgl. unten Schol. 74 (75). 7) Sicherlich
ist die ecclesia in villa apud Asbike (Asbeke) gemeint, von deren Voll-
endung Erzbischof Liemar in den UrJcunden Hamb. UB. I, n. 118. 119
(vom J. 109i; redet. (L). 50
LIB. Ill, CAP. VIII— XII. 151
et montuosus^. Octava^ est abbatia^ Grozzicana*^-^ iuxta Sa-
1am flumen^ quae fundata est a parentibus archiepiscopi.
X^. Alia etiam plurima diversis locis inchoavit opera,
quorum pleraque defecerunt^ ipso adhuc vivo et rei publi-
5 cae negotiis intento ^ , sicut ilia domus lapidea, quae in
Aspice subito casu lapsa corruit ipso° presente. Cetera
vero ex raptu vel negligentia prepositorum dissipata pro-
bantur, in^ quos comperta fraude atrociter aliquando ultus
est archiepiscopus. Qua in re videri potest ^ eorum ® nequi-
10 tia, quibus ille fidem^ plus iusto * habuit^, voluntatem pre-
sulis a bono incepto sepe conversam.
XI*. Et res quidem domesticae a principle bene ac^ (lO).
laudabiliter ab illo viro provisae sunt. Quae autem foris
pro legatione gentium acta sint*^, consequens sermo breviter
15 declarabit. Metropolitanus^ statim ut ingressus est episco- (11).
patum ^, ad reges aquilonis pro amicitia® legates misit.
Epistolas quoque commonitorias sparsit^ per omnem Daniam
sive Nortmanniam^ ac Suediam^ et usque ad^ fines terrae®,
exhortans episcopos et presby teres in illis'' partibus degentes,
20 ut ecclesias domini nostri lesu Christi fideliter custodirent
atque^ ad conversionem paganorum accederent™ intrepidi.
XII*. Magnus eo tempore simul tenebat duo regna, (H)-
Danorum videlicet atque Nortmannorum, lacobus adhuc in Schol. 61.
Schol. 61 (62). Suein^ a Magno^ victus'^ cessit forlunae et
25 factus est homo victoris, faciens ei sacramentum fidelitatis, Sed''
a) montosus B2.C2. b) octava CI. c) a || batia Al. d) Grozzicana
Al; Gozicana B2. e) fluvium BC.
10: a) Cap. CXXVII. B1.C2; Cap. XI. B2. (C2); kein neues Kap. in CI.
b) ipso adh. vivente defecerunt C; vivente auch Ann. Saxo, die Stellung dort wie
30 in Al. B. c) ipso pres. steht hinter Aspice C; presente — lapsa auf Rasur CI.
d) In Al. e) illorum vid. potest nequit. C. i) plus iusto fidera BC. g) ad-
hibuit C.
11: a) Cap. CXXVIII. Bl. C2; kein neues Kap. in B2. CI. (2). b) et Bl.
c) sunt Bl. d) Cap. XII. B2. (C2); Metrop. ergo stat. C. e) amiticia Al.
35 f) per omn. sparsit Daniam C. g) Nordwegiam Bl; Nordmann. B2. C.
h) Sueoniam Bl. i) in BC. k) part, illis B2. 1) atque iehlt Al. m) intrep.
12': a) Cap. CXXIX. Bl. C(l).2; kein neues Kap. in B2. (C2).
Schol. 61: a) Sueno Bl^; Sven B3a. b) M. est v. J5 3a, c) sed Bl».
40 1) Die Stiftungsurk. v. J. 1053 (?) in Hamb. TIB. I, n. 76; Chron.
Gozecense I, 1, SS. X, 143/*. Vgl. iiberhaupt diese Chronik. (L).
2) Sallust. Cat. 54, 4 ; Inq. 89, 3 : negotiis . . intentus ; vql. Cat.
2, 9. (K). 3) Vgl. ohen Schol. 50 (51), S. 128, N. 8. 4) Vgl. unten
Kap. 66 (65) : ex eorum nequitia, quibus tu plus iusto credidisti.
46 5) Vgl. ohen II, 2, S. 61, Z. 18/"., N. 8. (K). 6) 1. Mach. 1, 3; Zach.
9, 10: usque ad fines terrae. (K). 7) Das tvird sich auf die ohen
II, 77 (74), S. 136, Z. 12/f. berichteten Kdmpfe v. J. 1042 beziehen.
152 M. ADAM BREMENSIS
Suedia^ sceptruin habuit^. Cuius^ auxilio Suein"^ et Tuph
ducis^ effultus Magnum pepulit a Dania^. Qui® denuo
1047. bellum instaurans^ obiit in navibus^. Suein^ duo regna
possedit^ classemque^' parasse dicitur, ut Angliam suo iuri
subiceret^. Yerum' sanctissimus rex^ Edwardus^ cum 5
iusticia regnum gubernaret, tunc quoque pacem eligens
victori obtulit"^ tributum ^, statuens eum, [uf' supra dictum
est^,] post se regni lieredem. Cumque° rex^ iuvenis Suein*i
tria pro libitu'' suo regna tenuerit^, mox succedentibus
prosperis oblitus esf^ celestis regis ^ et consanguineam" a lo
Suedia"^ duxit uxorem ^. Quod^ domno archiepiscopo valde
cum denuo rebellare^ cepisset consilio Danorum, nihilominus a
Magno superatus est^. Ita^' Suein'^ fugiens'^ ad lacobum venit,
adprime dolens ^^ pro fide poUicita, quam violavit (Bl'^.S^.Cj.
a) Sueonia £C; in Sueon. adhuc £2. b) tenuit C. c) Qui jBI; Huius C. 15
d) Suenoriis jBI; Suen B2. e) qui B; Magnus ergo C. f) instraurans J.1.
g) Sueno JBl; Suen £2; Suein vero duo C. h) classemque ut Angl. suo subiceret
iuri paravit C. i) verum B2. C. k) rex fehlt B2. I) Eduardus B2.C1.
m) tribut. obtul. C. n) das eingeklammerte BC, fehlt Al. o) que fehlt B2.
p) rex fehlt Al. q) Sueno J31; Suen B2. r) libito B2. s) teneret C. 20
t) gregis B2: regis celest. est oblit. C. u) quia consanguin. suara a C. v) Sueo-
nia jBI. w) Quod dum donmo C.
Schol. 61: a) debellare £la. b) Itaque C. c) siehe S. 151, Z. 24, N. a.
d) fug. Suein C2.
1) Steenstrup in Danmarlcs Rigeshistorie I, 425 nennt ihn Jarl 25
Tove in Gotaland, ivohl nach nordischen Quellen. 2) Zum J. 1046
meldet das Anglo-Saxon Chronicle (ed. Tlwrpe II, 134/'.), daraus rich-
tiger z. J. 1045 Florentius Wigorn. (ed. Thorpe I, 199^, Kdmpfe zwischen
Magnus und Suein in Ddnemark, die Magnus am Einfall in England
hinderten. Nach Theodoricus monachus Kap. 37 ist es Svend icdhrend 30
einer Ahwesenheit des Magnus gelungen, sich Ddnemarks zu hetndch-
tigen. 3) Er starb am 25. OU. 1047 ; Necrol. Island. -N or veg. (Lange-
hek, SS. rer. Dan. IT, 516j, ISecrol. Luneburg. (L). Aher Magnus, mit
Harald Hardrade verbimdet, war damals vollauf Sieger gegen Svend.
4) Nonvegen beherrschte vielmehr Harald Hardrade. Adam hat von 35
Konig Svend reclit einseitigen und parteiischen Bericht erhalten.
5) Das ist sonst nirgends bcrichtet und Jcann recht zweifelhaft sein;
Lappenberg, Gesch. von England 1, 500 mit N. 1. 6) Oben II, 78 (74). (L).
Nach dem Wortlaut Adams sclieint jetzt zivischen Svend und Eduard
ein neues Abkommen getroffen worden zu sein, ist also nicht, wie BC 40
behaupten, das oben envdhnte v. J. 1043 gemeint. 7) Gen. 40, 23:
Et tamen succedentibus prosperis . . oblitus est. 8) Vgl. dariiber
Dehio I, Krit. Ausfuhrungen XXI, dem ich aber nicht folgen kami.
Adam und alle anderen Quellen wissen nur von einer Ehe des K6-
nigs, Al unten Kap). 15 (14) nentit die Konigin Gunhild, nach BC in 45
Schol. 66 (67), 72 (78) imd im Text Kap. 15 (14) hie(^ sie vielmehr Gude.
Die m. E. irrige Auffassung auch bei Dahlmann, Gesch. von Ddnemark I,
188, mit N. 1; Steenstrup, Danmarks Bigeshistorie I, 472. 9) Das
sind die Kdmpfe der Jahre 1047/48 im Anglo-Saxon Chronicle, der JaJire
1046/47 bei Florentius Wigorn. Das Scholion stellt diese Ereignisse 50
viel richtiger dar als der Haupttext. 10) Vgl. unten Kap.b% (55):
adprime doluit.
LIB. HI, CAP. XII. XIII. 153
displicuit^-^, furentemque regem missis legatis^ ad eum de
scelere*^ terribiliter increpuit^, postremo^ nisi resipuerit^,
excommunicationis gladio feriendum esse^-^. Tunc ille con-
versus^ in furorem^ minabatur^ omnem parrochiam Hamma-
5 burgensem^ vastare et exscindere^ Ad quas minas im-
perterritus noster^^ archiepiscopus arguens et obsecrans ^
perstitit immobilis, donee tandem" flexus Danorum^ tyran-
nus ^ per litteras papae ^ libellum^ repudii'^ dedit conso-
brinae. Nee tamen rex sacerdotum admonitionibus aurem
loprebuitP, sed mox ut consobrinam^i a se dimisit, alias item-
que'" alias uxores^ et concubinas assumpsit. Et suscitavit
ei Dominus inimicos^ in circuitu multos, sicut Salemoni*-^
fecit proprios servos.
XIII ^. Haroldus^ quidam^^, frater Olaph^ regis et (^2)-
15 martyris, vivente^^ adhuc germane*^ patriam egressus*^ Con- Schol.6L.
stantinopolim exul abiit^. Ubi^ miles imperatoris effectus
Schol. 62 (63). Haroldus^ a Grecia regressus filiam regis
Ruziae^ Gerzlef^-^^ uxorem accepit; alteram ^^ tulit Andreas, rex
Ungrorum*^, de qua^ genitus est Salemon^; terciam ^^ duxit
20 rex^ Francorum Heinricus^\ quae peperit ei Philippum (Bl^. 2. Cj.'
a) displiceret, furentem regem C. b) ad eum legatis BC. c) seel, tanto
terr. C. d) increpavit BC. e) Postremo Al. B2. C2. i) recipiterit Bl; resi-
pisceret C. g) ease minatus est. Tunc C. h) in fur. conv. C. i) minab.
steht hinter exscindere C. k) Hammab. parroch. C. 1) exscindere, ex von gleich-
25 zeitiger Hand iiber der Zeile nachgetragen, Al. m) noster fehlt C. n) tand. per
litteras pape Dan. tyrann. flexus libell. C. o) tyrann. Danor. B. p) prebens,
mox C. q) a se consobr. C. r) atque C. s) mult, in circuitu inim. C.
t) Salomon! B; sicut quondam Salem, proprios servos suos C.
13: a) Cap. CXXX. B1.C2; Cap. XIII. B2. (C2); kein neites Kap. in CI.
30 b) Haroldus (Haraldus B2) quidem B1&.2; Nam Haroldus C. c) Olaui Bl.
d) germ, suo patr. C. e) egress, est Al, zu Unrecht: audi dort coustautinop.,
nicht Const, mit neuem Satze. f) abierat C. g) ubi Bl.
Schol. 62: a) Haraldus B2. b) de Hussia B2; Ruzzie C. c) Gerzleph
B2; d^r Name fehlt Z?l». d) Ungarorum B2. e) qua Sal. gen. est C. f) Salo-
35 mon £!«. 2. C2. g) Heinr. rex Franc. C. h) Henricus B.
1) Vgl. unten Kap. 70; Schol. 136 (131). 2) Ein angehlicher Brief
Adalberts an Svencl, z. T. mit diesen Worten iibereinstimmend, hei Walter,
Chronica Bremensis (Meihom, SS. rev. Germ. II, 39j. 3) Marc. 3, 21:
in furorem versus est. 4) 2. Tim. 4, 2: argue, obsecra. 5) Vgl.
40 ohen II, 78 (74), -S'. 136, Z. 10. 6) Vermutlich Leos IX. Ein soldier
Brief ist von Iceincm der Pdpsie der Zeit erhalten. 7) libellum
repudii dare ist biblisch; Matth. 5,31; 19, 7 usw. (K). 8) uxores
et concubinae oft in der Vulgata. (K). 9) 3. Beg. 11, 14.23. (L).
Zam Wortlaut vgl. unten Kap. 38 (37), S. 180, Z. 25. 10) Harald
45 Hardrade. (L). 11) Nach den nordischen, hier wohl iveniger glaub-
iviirdigen Quellcn hdtte er \hjdhrig in der Schlacht bei Stiklastadir
mitgefochten. 12) Jaroslar, 1019—1054. Die mit Harald verheiratetc
Tochter hie/3 Elisabeth (Elissif). (L). 13) Anastasia. 14) Anna.
154 M. ADAM BREMENSIS
multa* prelia contra Sarracenos in^ mari et Scitas^ in
terra ^ gessit% fortitudine clarus et divitiis*^ auctus vehemen-
ter^. Is vero® defuncto fratre, cum in patriam revocatus
Schol.63. fuerit^ Suein^ consanguineum^ regnantem repperit. Cuius,
ut^ dicitur, se^ manibus tradens sacramentum fidelitatis 5
exhibuit victori^, et patrium regnum pro ducatu^ accepit
in beneficium. Sed mox™ ut ad sues venit et Nortmannos
sibi fideles esse persensit, facile ad rebellandum persuasus
omnia Danorum maritima ferro vastavit et igne; et tunc
Arhusin" ecclesia incensa, [ac°] Sliaswig^ depredata est. lo
Suein^ rex terga vertif. Inter Haroldum^ et* Suein^ pre-
lium fuit omnibus^ diebus vitae eorum^.
(13). XIIII*. Simul eo^ tempore separabant se Angli a regno
Schol. 64, Danorum, filiis Gudwini^ rebellionis auctoribus, quos ami-
tae * regis Danorum filios esse diximus ^ et quorum soro- i5
Schol. 63 (64). Haroldus* cum Magno pugnavit contra Suein^,
post cuius mortem factus est miles eius (Bl^.S^. CI).
Schol. 64 (65). Sicut enim prius* diximus ^, Ghnut^ rex Da-
norum sororem suam, quae^ a Richardo comite repudiata est,
dedit Vlf*^ duci suo, ex qua nati sunt Bern® dux et Suein^ rex. 20
Vlf^ dux sororem suam Gudvino^ duci Anglorum copulavit, ex
a) multa contra . . prelia gessit C. b) die Worte in mari sind ilber Sarra-
cenos und die Worte in terra iiber Scitas (Scythas CI) nachgetragen Al. CI, von
derselben oder gleichzeitiger Hand in Al, von derselben Hand in CI; praelia mari
contra Saracen, et Schytas gessit B2. c) Scytas Bl; Schytas B2: Scythas C. 25
d) clar. divitiisque C. e) ergo C. f) esset BC. g) Suenonem -Bl; Suen B2.
h) cons, suum regn. C. i) ut dicitur fehlt C. k) manibus se B; se trad. man. C.
1) producatum ^11. m) Sed ut mox ut CI; ut mox C2. n) Arusie Bl; Arhu-
siae B2; Arhusen C2. o) ac BC, fehlt Al. p) Sleswich Bl; Slasuig B2.
q) Sueno Bl; Suen B2; Suein igitur CI; Suein ergo C2. r) vertit. Et erat 30
inter Suein et Har. prel. omnibus C. s) Harald. B2. t) et Suein fehlt Al.
14: a) Cap. CXXXI. B1.C2; Cap. XIIII. B2. (C2); kein neues Kap. in
CI. b) Eo eciam C. c) Guduini, korr. Gudwini, Bl^; Goduini B2.
Schol.63: a) Haraldus £3a, b) Suenonem J51«; Sven £3*.
Schol. 64: a) Sicut superius J51a. b) Knut C. c) quam a Rich, com. 35
repudiatam CI. d) Ulff jB2; Wolf C. e) Biorn B2; Bern dux — nati sunt
fehlt C2. f) Sueno B1&: Suen J5 2, g) Ulff B2; Wolf aiitem CI. h) Gud-
wino JSla; Goduino J5 2; Guduwino CI,
1) Vgl. Theodoricus mon. Kap. 25. 28. Snorres Saga af HaraUdi
Hardrdda (Heimskringla III. Kap. 11.1^.24:). (L). Dahlmann, Gesch. ao
von Ddnemark I, 124 ff'. 2) Das ist alles ivieder sehr zugunsten
Svends gefdrbt. Nach den nordischen QueUen fcam Harald zu Lebzeiten
des Magnus und verhilndete sicli mit ilim gegen Svend (ivie Sclio?. 63
sagt), nach Magnus' Tode hekdmpfte er Svend in Ddnemark. Der an-
gehlicli dem Svend geleistete Treueid ist recht zweifelhaft. 3) Tlieodor. 45
mon. Kap. 28. (L). Vgl. oben S. Ill, N. 3. 4) Gythe, die Schwestefi'
des Jarl Ulf. 5) II, 54 (52); vgl. die Anmerkiingen daselbst.
LIB. Ill, CAP. XIII— XV. 155
rem^ Eduardus* rex duxit uxorem. Hii namque facta con- 1049.
spiratione fratres Suein^ regis, qui in Anglia duces erant,
alterum^ Bern"^ statim obtruncant^, alterum® Osbern^ cum
suis omnibus eiecerunt^ a patria. Ef^ tenuerunt Angliam
5 in ditione sua, Edwardo' tantum^ vita et inani regis no-
mine^ contento.
XY*. Cum^ haec ibi gesta essent, christianissimus rex° (-^ v-
Sueonum lacobus migravit e ^ seculo, et successit ei frater ^^^^
eius Emund* pessimus*. Nam iste a concubina Olaph® natus
10 erat, et cum baptizatus esset, non multum^ de nostra »
religione curavit. Habuitque secum quondam episcopum
qua nati sunt* Suein^, Tosti*' et^ Harold® et ista Gude^, quam
rex Eduard^ in coniugio^ habuit. Deinde Suein^, filius Gud- 1049.
vini^ occidit Bern^, filium avunculi sui. Harold^ autem cum
15 esset vir fortissimus, Griphum ^, Hyberniae™ regem, decollavit^,
Suein^ regem Danorum^ ab Anglia propulitP ipsumque cognatum
et dominum suum Eduardum** pro nihilo habuit. Sequitur ^ vin-
dicta Dei et plaga Nordmannorum et excidium^ Angliae (B1^.2.C),
20
*) Emundus pessimus Gamular, quod interpretatur senex. J51;
Emund Gamul pessimus C.
a) Edwardus Bl; Eduard B2.C. b) Suenonis Bl; Suen B2. c) alt.
scilicet Bern C. d) Bernonem Bl; Biorn B2. e) alium vero Osb. C. f) Osber-
num Bl; Esbern B2. g) a patr. eiecerunt C. h) et BC. i) Eduardo B2. C.
k) tamen B2.
25 15: a) Cap. CXXXII. £1. 0(1). 2; Cap. XV. B2. (0 2). b) Initiale z wie
oben II, 52, S. 112, JV. b in Al; Cumque C. c) Sueon. rex C. d) a BC. e) Olaui
Bl. f) multa, sogleich korr. multum, .4.1. g) Christiana C.
Schol. 64: a) Lesarten wieS.15i,Z.37, N.e. b) Lesarten wie S.lbi, Z.a8, N.t.
c) Tosto jBla; Toste JS2. d) et fehlt BU. e) Haroldus £la; Harald B2. f) iste (so)
30 Gythe B2; Grade SI*. g) Edwardus BU. h) coniugem B2. i) Godswini
Bla; Godvini B2: Guduwini C. k) Biorn B2. 1) Haroldus 51^; Haraldus
B2; Harald CI. m) Hibern. B2; Ibern. C2. n) decollavit — regem Danorum
fehlt C2. o) Sueno (statt Suenonem^ Bl^; Suen B2. p) pepulit B2; ab Angl.
propulit Danorum, Dan. dann durch Zeichen vor ab Angl. gestellt, CI; propulit ab
35 Angl. Danorum 0 2. q) Edwardum Bl^; suum regem Eduardum B2. r) exci-
lium £la.
1) Gude, siehe Z. 12. 2) tJher die Ermordung Bjorns vgl. das
Anglo-Saxon Chronicle 1049 (1046), ed. B. Thorpe 11, USff.; Florent.
Wigorn. 1049, ed. Thorpe 7,202/: (L). 3) Einhard V. Karoli c. 1:
40 regio tantum nomine contentus. (K). Ebda.: inane regis vocabulum.
4) Emund Slemme (der Schlimme) in nordischen Quellen; vgl. oben II,
25 (22), S. 83, N. 7. 5) Griffin oder Griffith, Konig von Wales,
wurde mehrfach von Harald bekriegt, 1064 von seinen Untertanen er-
mordet, sein Haupt an Harald qesandt. Lappenberg, Gesch. von Eng-
45 land I, 519. 528/'. (L). 6) Vgl oben S. 50, Z. 2f: Sequitur irruptio
Ungrorum. Uber vindicta oben S. 49, JSf. 10.
156 M.ADAM BREMENSIS
nomine Osmund''-^, acephalum, quern dudum Sigafridus,
Nortmannorum^ episcopns^, Bremae scolis docendum com-
mendavit. Yerum is postea beneficiorum oblitus^ pro^
ordinatione Romam accessit indeque repulsus per multa
loca circuivit'' erroneus, et sic demum^ ordinari meruit a 5
quodam Poianiae^ archiepiscopo ^. Tunc^ veniens in Sue-
diam^ iactavit se a papa consecratum in^ illas partes archi-
^^^^^ episcopum. Sed cum noster^ archiepiscopus legates sues
1051— 1056. ^d Gamulan'"^ regem dirigeref", invenerunt ibi eundem
girovagum Osmund % archiepiscopali° more crucem pre se lo
ferentem°. Audierunt etiam, quod barbaros adhuc neophi-
tos non sanaP fidei nostrae doctrina corruperifi. Quorum
ille presentia^ territus solitis populum^ regemque impulit*
dolis, ut legati repellerentur, quasi ^ non habentes sygillum
^cf. apose. 5, 41. apostolici. *Et illi^ quidem ibant gaudentes a conspectu is
concilii, quoniam digni habiti sunt pro nomine lesu con-
tumeliam pati^ Erant autem legati fratres Bremensis eccle-
Schol. 65. siae, quorum potissimus^'' fuit Adalwardus senior^, olim
nostri claustri^ decanus, verum tunc Sueonum genti ordi-
natus episcopus*. De cuius viri virtutibus multa possent 20
dici, nisi^ properaremus* ad alia. Legatis^ igitur'^ tali'^
mode a Sueonibus repulsis^ fertur^ quidam, nepos an^ pri-
vignus regis ignore, prosecutus^ esse^^ cum lacrimis, suppli-
Schol. 65 (66). lilo ^ egresso Bremense claustrum regula,
disciplina fratrum et concordia defecit, acephalis omnia turban- 25-
tibus (C).
a) Osmundum Bl. b) Normann. Al; Nordniann. BC. c) obitus Bl^.
d) K,om. pro ordin. accessit C. e) circumiuit 51^.2. C2. f) dem. meruit ordi-
nari a B; demiim meruit a quod. Polan. ordinari archiep. C. g) Poloniae B2.
h) Qui C. i) Sueoniam Bl. k) ad BC. 1) archiep. noster C. m) Gamulara 30
B2; der Name fehlt C. n) dirig. Emundum, inv. C o) crucem archiep. more
ante se ferentem C. p) sana doctrina fid. nostre C. q) corriperit £1*. r) territ.
present. C. s) regem popuhimque Bl^. C. t) pulit A 1 ; dolis impulit BC. u) quasi
apostol. non hab. (7. v) ille (statt Et illi^ quid, ibant £2. w) potent issimus J. 1.
x) senior, vom Schreiber iiber der Zeile nachgetragen, Al; fehlt Bl. y) deoan. 35
claustri C. z) si non Bl. a) ad alia proper. C. b) Cap. CXXXIII. .Bl. C2;
Cap. XVI. jB2. (C2J ; kein 7ieues Kap. in CI. — Legatos . . repulsos BC. c) ig.
nostros C. d) a Sueon. tali modo repuls. BC. e) fertur fehlt C. f) ac J. 1.
g) persequutus B2. h) eos statt esse C.
1) Osmund ist spdter nach England gekommen und im Kloster 40
Ely urn 1070 gestorhen; rgl. Historia EUensis II, 42, ed. Gale, Histo-
riae Britanniae Scriptores XV, p. 514. Vgl. unten Kap. IS {IQ An-
hang) und IV, 34 (33). (L). 2) Das ist der jiingere Siegfried, audi
unten IV, 34 (33) genannt, dort nur in A 3 als avunculus Aesmundi
hezeichnet. 3) Erzbischof von Gnesen war 1038 (?) — 1058 Stephan I. 45
4) Bischof der schicedischen Gothen (in Skara). Vgl. unten (Schol. 94 und)
IV, 23 (L). 5) Das ScJioUon tvird nicht von Adam sein.
LIB. Ill, CAP. XY. XVI. 157
citer se commendans* orationibus eorum. Nomen ei Stinkel^. 1051—1056.
Is solus misericordia^ motus super ^ fratres optulit eis mu-
nera transmisitque eos per montana Suedorum salvos*^
usque ad sanctissimam Gunhild*^ reginam, quae a rege Schol. 66.
5 Danorum pro consanguinitate separata in prediis suis trans
Daniam commorata est, hospitalitati elemosinisque vacans
et ceteris operibus^ sanctitatis iiisistens. Ea^ legates cum
ingenti honore^ quasi a Deo missos recipiens magna per
eos xenia^ misit^^ archiepiscopo.
10 XVI ^. Interea Sueones, qui episcopum suum repule- (15).
runt^, divina ultio secuta^ est*. Et^ prime quidem filius
regis nomine Anund^-^ a patre missus ad dilatandum® im-
perium^, cum in patriam feminarum pervenisset^, quas nos^
arbitramur Amazonas'^ esse^, veneno^, quod^ fontibus in-
i5;miscuerunt, tam ille quam^ exercitus eius perierunt. Deinde
cum aliis cladibus tanta siccitas et frugum sterilitas Sueones 1056/57.
afflixit ^, ut missis ad archiepiscopum legatis episcopum
suum^ reposcerent, cum satisfactione fidem gentis polli-
Schol. QQ (67). Alia erat Gunhild^-^, relicta Anundi^, alia
20 Glide'', quam Thora^ interfecit (Bl^.2. C).
*) Gude reginam Bl. C; Gunild vel Giuthe reginam B2.
a) commendauit, mit anderer Tinte Icorr. commendans, CI, so (7 2; in C hat
also der Satz kein verbum finitum. b) Steinkel B 1 ; Stenkeil J5 2 ; Steinkil erat C.
c) super fratres miseric. motus C. d) salvosque A 1. e) sanct. insist, operibus C.
25 f) Que C. g) exenia jB1»; eximia, von zweiter Hand iiber der Zeile nachgetragen
xenia, Bl^. h) archiep. misit C.
16: a) Cap.CXXXIIII. B1.C(1).2; Cap. XVII. B2. (C2). b) repulerant C.
c) subsecuta C. d) Et primo — Anund fehlt Al; Anundus Bl; Amund B2.
e) ut dilataret C. f) pervenissent Al. g) nos Amazonas (Amazones B2) esse
30 dicimus jB; nos Amaz. dicimus C. h) nemo JBl'i. i) quod illae (illic B2)
font, imniisc, tam ipse quam BC. k) suum cum satisfact. repose, fid. C.
Schol. 66: a) Gunild B2. b) Amundi £ 1*. C2. c) Grande ^l^; Gythe
B2; Gaude C2. d) Thore C.
1) Luc. 1, 13: misericordia motus super. 2) Vgl. S. 152, N. 8.
35 3) Vgl. IV, 36 (35): cum ingenti prorsus honore. 4) Vgl. oben S. 91,
Z.Sf.: Secuta est ultio divina in regem Deo rebellem. 5) Dieselbe
Erzdhhmg unten Schol. 123 (119), ivo ausdrucJclich Bischof Adalward
als Gewdhrsmann genannt wird. 6) \. Paral. IS, S: ut dilataret
imperium suum. (K). 7) Ndhercs iiber die Amazonen und Er-
40 Iduterungen dazu siehe unten IV, 19. (L). 8) Das Chron. Wirziburg.
meldet 1056 (S8. VI, 31j; Fames multas provincias afflixit. Egestas
et penuria undique prevaluit; die Ann. Islandici haben 1056 (Lange-
heJc, SS. O'er. Dan. Ill, 44); Annonae caritas. 9) Da/3 audi diese
Gunhild eine Gattin Scends geivesen m, ist hier mit Jceinem Worte
45 gesagt. tJber Gude, quam Thora interfecit, vgl. unten Schol. 72.
158 M. ADAM BREMENSIS
centes. Gavisus igitur^ pontifex petenti gregi^ volentem *
dedit pastorem. Qui deinde*^ perveniens^ in Sueoniam
tanta omnium alacritate'^ suscipi meruit, ut gentem® Wir-
Schol.67. milanorum**^ integram Christo lucratus etiam miracula virtu-
u?>i 1060. turn 2 in populo fecisse dicatur. Eodem tempore^ mortuus 5
est rex^ Sueonum Emund^ post^ quem^ levatur in reg-
num nepos^ eius Stinkel, de quo supra diximus^. Qui™
fidelis erat domino lesu Christo, et" de religione eius testi-
monium^ perhibebant* omnes fratres nostri*^, qui eas partes
adierant. Haec de Sueonibus suo tempore gestaP domnus^ lo
Adalbertus^ archiepiscopus amplifico^ sermone, ut solebat,
omnia describens^ etiam* visionem quandam episcopi" Adal-
Schol. 67 (68) ^. Adalwardus * a rege Haroldo ^ invitatus ^
venit in Nordmanniam^; ibique corpus cuiusdam viri, qui ante
LX^ annos "^ defunctus est nee omnino putrescere potuit, facta 15
absolutione reconciliationis mox in pulverem redegit. Erat enim
ille homo quondam a Libentio archiepiscopo propter piraticam®
excommunicatus, ut ipsi per visionem revelatum^ est Adalwardo^
(B la. 3a. C).
*) Adalwardum (statt volentemj BC. 20
**) Wirml. vel Scrithefinnorum Bl ; Wirnil. et Scritefingorum C.
a) ergo iJlb. C. b) gregi past, dedit Adalw. Bl; gregi Adaluardum ded.
past. -B2; gregi Adalw. prefecit past. C. c) deinde fehlt B2. C. d) suscipi
alacr. C. e) gentem fehlt Al. f) Wimylan. (?), durch Rasur gedndert in
Wimi:Ian. (?) oder Winu:lan., Al; Wirmlan. 51*; Wirmlarum, korr. Wirmlanorum, 25
J51b; Virnilan. B2; Wirnilan. C. g) Emund rex Sueon. C. h) Emundus Bl.
i) Post Al. k) quern Steinkel nep. eius de quo supra dix. leuatur in regn. C
1) Steinkel (Stinkel JSl^) nepos eius Bl; Steinkell B2, nepos eius fehlt daselbst.
m) qui CI. n) de cuius religione C. o) omu. fratr. testim. perhib. C, nostri
fehlt daselbst. p) gesta fehlt Bl. q) dominus 51^.2; fehlt C. r) sermone 30
Adaib. archiep. amplifico omn. describ. C, ut solebat fehU daselbst. s) amplico A 1,
vgl. oben I, 24, S. 30, N. k. t) etiam — Adalwardi fehlt B2. u) Adalw. episc. C.
Schol. 67: a) Adalw. episcopus a C. b) Haraldo jB3a. c) Nordwegiam
£la; Normann. B3». d) XL (alii LX) C2. e) excomm. pirat. Bl^. f) revel,
est per vis. £3^; reuelatus C2. g) ab Adalw. CI. 35
1) Adalward unterzeichnet noch als decanus Adalberts UrJcunde
Hamburg. UB. I, n. 82, die nach dem 16. Ordinationsjahr Adalberts
und dem Tagesdatum (2\. April) sicherlich vom J. 1059 (statt 1064j ist.
2) Ndheres unten IV, 23 i'tber die virtutum miracula. 3) Steindor/f
II, 213 nimmt 1056 an nach Munch, Det norsJce Folks Historie II, 40
174. 192. Da ist die oben N. 1 genannte Urk. nicht beriicJcsichtigt.
4) testimonium perhibere ist biblisch, besonders hdufig im Ev. Johannis;
1,1; 15 usiv. (K). 5) Dieselbe Erzdhlung oben II, 33 (31). 6) Vgl.
unten Schol. 135 (131). 7) Oben II, 33 (31) hei(dt es: per LXX annos,
und das ist riclitig. Demi der Seerdubereinfall hat 994 stattgefunden ; 45
Adalward aber ham vor Haralds Tod nach Norwegen, also vor 1066,
der jilngere Adalward loar 1065 — siehe unten III, 76 (70) — schmi
in ScJnveden; Jcurz zuvor (siehe Schol. 136 (131) tmd IV, 2S) ist der
dltere Adahvard gestorben, also wohl ziemlich genau 1064.
LIB. Ill, CAP. XVI. XVII. 159
wardi, qua monitus est, ut euangelizandi gratia pergere non
tardaret, curavit adnectere.
XVII*. In Nortmannia ^ quoque res magnae gestae '^ (1^)-
sunt illo tempore, quo rex Haraldus^ crudelitate sua omnes J^^"*'— ^^oo.
5 tyrannorum excessit® furores ^ Multae^ ecclesiae per ilium
virum^ dirutae^, multi christiani ab illo*^ per supplicia ne-
cati\ Erat [autem^] vir potens et clarus victoriis, qui prius
in Grecia et in^ Scythiae regionibus°^ multa contra barbaros
prelia confecit"-^. Postquam vero in^ patriam venit, nun-
10 quam quietus fuit a bellis, fulmen* septentrionis, fatale
malum P omnibus Danorum insulis. Ille vir omnes Sclavo-
rum maritimas regiones^ depredavit^; ille Orchadas'^ in-
sulas suae ditioni^ subiecit; ille cruentum* imperium us-
que ad Island* extendit*^. Itaque multis imperans nationi-
15 bus propter avaritiam " et crudelitatem suam omnibus erat
invisus. Serviebat etiam maleficis artibus'^, non attendens
miser ^, quod sanctissimus germanus eius talia monstra
eradicavit a regno ^, pro ^ amplectenda norma christianitatis
certans usque ad sanguinem^. Cuius egregia merita te-
20 stantur haec miracula, quae cotidie fiunt ad sepulcrum
regis in civitate Trondemnis^. Yidebat^ haec ille dere-
lictus a Deo ^^, nihilque compunctus oblationes quoque ac
tesauros, qui summa fidelium devotione collati'' sunt ad
tumulum fratris^, ipse Haroldus* unca manu^^ corrodens^
25 17 : a) Cap. CXXXV. Bl.C (1). 2 ; Cap. XVni. B 2. (C 2) . b) Nordwegia
Bl. C; Noruegia B2. c) gestae fehlt Al. d) Haroldus Bl. C. e) fur. ex-
cessit C. f) M. enim per ill. eccl. viriim C. g) iinum B2. h) per eum
B-2. i) necati sunt Bl; nee. sunt per suppl. B2; sunt necati C. k) auteni
fehlt Al; aut Bl^. 1) in fehlt C. m) multa region., durch Zeichen umgestellt,
30 CI. n) exercuit C. o) ven. in patr. C. p) magnum J. 1. q) depred. regiones C.
r) Orchades B2. s) subiec. dit. C. t) cruent. usque in Island suum extend,
imper. C; Islandiam Bl. u) avar. suam et crudel. C. v) certans usque ad
sang, pro ampl. christ. norma C. w) mortem Al, von gleichzeitiger Hand iiber
der Zeile: sanguinem. x) Thrundhem Bl; Throndemis B2; Throndempnis C
35 y) Cap. XIX. B2. (C2). z) ad turn, fratr. sunt collati C. a) Harald. B2.
b) Al.Cl; corradens B. C2.
1) Vgl ohen S. 44, Z. 2b f. 2) Es handelte sich ivolil mehr um
einen Kampf gegen die Ansprilche der Kirche als gegen den christ-
lichen Glauben; vgl. Dehio I, lS8f. 3) Vgl oben Kap. 13 (12). (L).
40 4) Lucan. Pharsal. X, 34/1; Terrarum fatale malum, fulmenque quod
omnis Percuteret pariter populos, (L). 5) Eine diese Angabe, ivie
es scheint, hestdtigende Skaldensirophe bringt Wigger , Mecklenburg.
Annalen 8. Idf. 6) Vgl. Orosius V, 4, 16' fed. Zamjemeister S. 2875:
ad Indiam quoque cruentum extendit imperium. (K). Oben S. 59,
45 Z.h. 7) 2. Para Zij9. 33, 6 : maleficis artibus inserviebat. (K). 8) Vgl.
rniten Kap. 23 (22) : Nee attendunt miseri. 9) Vgl oben II, 57 (55). (L).
10) Vgl oben S. 91, Z. 13: derelictus a Deo; 2. Mac. 7, 16. 11) Vergil
Georg. 11, 365; Aen. Ill, 217; VI, 360: uncae mauus. (L).
160 M. ADAM BREMENSIS
1047—1066. militibus dispersit. Pro quibus causis archiepiscopus zelo
bchol.^be. j^^^ tactiis legates suos direxit ad eundem regem, tyranni-
cas^ presumptiones^ eius litteris increpans*, spetialiter vero
admonens de oblationibus, quas non liceret in usum cedere
laicorum, et de episcopis suis*^, quos*^ in Gallia vel in 5
Anglia^ contra fas ordinare® fecerat se contempto*^, per
quern auctoritate sedis apostolicae deberent^ iuste ordinari.
Ad haec mandata commotus^ ad iram tyrannus legates^
pontificis spretos abire precepit, clamitans^ se nescire, quis
sit archiepiscopus aut potens in Norvegia^, nisi solus .Ha- lo
roldus^ Et alia plurima deinde fecit et dixit, quae super-
biae™ eius proximam intentabant^ ruinam^. Nam et papa
Alexander confestim missis ° ad eundem regem litteris^
Schol. 69. precepit, ut tarn ipse quam episcopiP sui vicario'i sedis
apostolicae dignam^' subiectionis exhibeant^ reverentiam*. i5
Schol. 68 (69). Haroldus* rex ab illo die direxit episcopos
suos in Galliam, multos etiam venientes ab Anglia suscepit.
Quorum unus fuit Asgot ^, quem redeuntem ab urbe apostolorum
comprehend! iussit archiepiscopus, acceptoque fidelitatis Sacra-
mento dimisit^ abire donatam^ (B1^.2.C). 20
Schol. 69 (70). Alexander ^ episcopus servus servorum Dei
Haroldo'^, regi Nordmannorum^, salutem et apostolicam bene-
dictionem. Quia adhuc rudes ^ in fide existitis et in ecclesiastica
disciphna quodammodo claudicatis, oportet nos, cui totius eccle-
siae commissum est regimen, divinis ammonitionibus vos frequen- 25
tins visitare. Sed^ quia ob longarum difficultatem viarum per
a) litteris suis tjTann. eius increp. presumpt. C. b) presumptionis A 1.
o) suis feJilt C. d) quos contra fas in Angl. uel Gall, se contempto fecit ordinari C,
e) ordinari fecit B: vgl. C in N. d. f) iure consecrari deberent C g) tyrann.
commot. in iram C. h) leg. suos pont. Al. i) dicens nescire se C. k) Xord- 30
wegia jBl. C. 1) Haraldus jB !». 2. m) superie Al. n) intendebant B2.
o) misit -Bla. p) sui episcopi B2. q) vicario fehlt £1*. r) dign. exhib.
subiect. reuer. C. s) exhiberent B2. C. t) in B2 folgt hier im Text, aber mit
anderen Lettern: Exemplum litterarum Pontificis Eomani ad Regem Noruagiae
Haraldum, in Scholiis antiquis, extat huiusmodi. Alexander usw.; in C folgt im 35
Text: Et ecce rescriptum literarura. Alexander usw.
Schol. 68: a) Haraldus B2. b) Asgotus Bl^; Asgoth B2.C2. c) diuisit
iJla. d) in B2 steht das Schol. im Text am Schlusse von Kap. IS (11) hinter
increment is.
Schol. 69: a) Harald. B2. b) Nordm. regi C. c) in fide rudes extitistis 40
C2. d) Et B2.
1) Hier und im folgenden hat Adam im Text den Papstbrief
J.-L. 4471 henutzt, der in BC dann im Wortlaut als ScJiol 69 (70) hei-
gegeben ist. 2) Harald fiel 1066 in der Schlacht bei Stamfordbridge,
unten Kap. 52 (51). (L). Vgl. Frov. 16,18: ante ruinam exaltatur 45
spiritus. 3) J.-L. 4471, dort und bei Lappenberg, Hamb. Urkundenh.
1, n. 84, auf c. 1061 angesetzt, nach Deliio I, 242, N. 4, vom J. 1065.
LIB. Ill, CAP. XVII. XYIII. 161
XVIII ^. His apud j^ortmanniam ^ gestis ^ magnopere (17).
studuit archiepiscopus, ut regi Danorum conciliaretur, quem
prius offensum habuit in'' repudio consobrinae. Scivit enim,
si talem^ vimm ad se colligeret^, leviorem sibi ad cetera,
5 quae in animo gessit, introitum fore. Mox igitur mediante
gratia largitatis, quam in omnes habuit, venit in ^ Slias-
wigf-2. Ubi facile notus^ et reconciliatus^ superbo regi 1052/53.
muneribus atque conviviis certavit archiepiscopalem poten-
tiam regalibus anteferre, diviciis. Denique, sicut mos est
10 inter barbaros, ad confirmandum pactum federis opulentum^
conviviuni habetur^ vicissim per VIII dies. De multis rebus^
ecclesiasticis ibi disponitur^; de pace christianorum *, de"'
conversione paganorum ibi consulitur. Ita pontifex cum
gaudio domum reversus persuasit cesari ^, ut evocatus rex 1053.
15 Danorum in Saxoniam, uterque^ alteri perpetuam^ iuraret
amicitiamP-^. Cuius federis i beneficio multum lucri susce-
nos hoc^ agere minima valemus, sciatis nos Adalberto Hamma-
burgensi^ archiepiscopo, vicario nostro, haec omnia firmiter com-
misisse. Predictus itaque venerabilis archiepiscopus, legatus^
20 noster, suis nobis conquestus est epistoHs, quod episcopi vestrae'^
provinciae aut non sunt consecrati, aut data pecunia contra Ro-
mana privilegia, quae suae ecclesiae sibique data sunt, in Angha
vel in Gallia pessime sunt ordinati. Unde ex auctoritate aposto-
lorum Petri et Pauli vos ^ ammonemus, ut, sicut apostolicae sedi
26 reverentiam ^ subiectionis debetis exhibere, ita prefato ^ venerabili
archiepiscopo, vicario nostro et vice nostra fungenti, vos vestri-
que episcopi impendatis. Et^ reliqua (B1^.2.C).
18: a) Cap. CXXXVI. Bl. C(l). 2; Cap. XX. B2. (C2). b) Norwegian!
£la; Nordwegiam Bl^; Nordmann. B2.C. c) in iehlt Bl^. d) tal. ad se
30 collig. virum C. e) in iehlt Bl.C. f) Sleswicli £!«; Sleswigh Bib; siasuig B2
g) superbo regi reconcil. C. h) opul. fehlt C. i) habebatur C. k) eccles.
rebus Bl. 1) dispositum Bl; dlspositis C. m) ct C. n) uterque fehlt C2.
o) perpetua confederaretur amicicia C. p) amiticiara J. 1. q) confederationis C.
Schol. 69: a) perjioc nqsJBla. b) archiep. Hamab. B2. c) arch, et
35 legat. BU. d) eher nre als ure 51a; nostrae B2. e) nos B2. f) subiect
reuer. B2. g) prefato fehlt B2. h) et Bl^. C; et cetera B2.
1) Bas kann sieh nur auf den An fang der schlechten Brfdhrungen
mit Harald beziehen, nicht auf die letzten Ereignisse von c. 1065. Die
Worte His — gestis sind nur als eine Vberleitung ohne streng chromlo-
40 gische Beziehimg zu nehmen. 2) Ende 1052 oderAnfang 1053. Dehio I,
Knt. Ausf. XXI, S. 73. 3) Sallust. lug. 63, 4: facile notus. (K).
Ebenso oben II, 9, S. 67. 4) Vgl oben II, 35 (33), 8. 96, Z. 1 f: de regno
Danorum sen pace christianorum. 5) Vgl. Herimanni Augiensis Chron.
Z.J. 1053, SS. V, 132: Imperatore iu Saxonia apud Mersiburg commo-
45 rante, ^ cum rege Danorum pascha egit (Apr. 1 1). 6) Die "Freund-
scha/t' scheint einen starJcen BeigeschmacJc von Unterordnung des Ddnen-
Adam Bremensis. 11
162 M. ADAM BREMENSIS
1053. pit* nostra ecclesia, etlegatio borealium nationum cooperante^
Suein° rege^ prosperis semper aucta® est incrementis^.
(18). XVIIII^ Trans Albiam vero et in Sclavania^ res
nostrae adhuc magna gerebantur prosperitate. Godescal-
1043— 1066. cus^ enim, de quo supra ^ dictum est, vir prudentia et 5
fortitudine predicandus, accepta in uxorem filia^ regis Da-
norum Sclavos ita perdomuit, ut eum quasi regem time-
rent*^, tributa offerentes et pacem cum subiectione petentes^
Qua temporis occasione nostra H^mmaburg pacem habuit,
et Sclavania^ sacerdotibus ecclesiisque plena fuit. Gode- lo
^jQ- 5^2**' scalcus '^ igitur, "^vir religiosus ae timens Deum', archiepi-
scopo etiam familiaris, Hammaburg ut matrem colebat.
Ad quam solvendorum causa votorum solitus erat frequenter
venire. In^ Sclavania^ citeriori* nemo umquam surrexit^
potentior et tam fervidus christianae religionis propagator*^, is
Etenim si vita ei longior concederetur, omnes paganos ad^
christianitatem cogere disposuit, cum fere terciam partem
converteret^ eorum, qui prius sub avo eius [Mistiwoi^] re-
lapsi^ sunt ad paganitatem.
(19). XX^ Igitur omnes populi Sclavorum^, qui ad Hamma- 20
burgensem respiciunt dyocesim, sub illo^ principe christia-
nam fidem coluerunt"^ devote®, hoc est Waigri et^ Obo-
driti^ vel Reregi vel^ Polabingi. Item^ Linoges, Warnabi,
Schol. 70. Chizzini ^ et Circipani, usque ad Panem^ fluvium"^, quem"
Schol. 70 (72). In ostio* Peanis fluvii^-^ civitas maxima est, 2.5
quae Dimine^ vocatur; ibi est terminus Hammaburgensis par-
rochiae (Bl^. C).
'*) ulteriori BG.
a) nostra suscepit C b) cooperanteque £1. C, sinnstorend. c) SuenoneSl;
Siien jB2. d) regis Al. e) est aucta C. f) in B2 folgt hier Schol. 68 im Text. 30
19: a) Cap. CXXXVII. 51. C(l).2; Cap. XXI. 5 2. /'a2;. b)Slauon.B2;
Slauan. C2. c) Godeschalc. B2. d) tinientes tribiitum offerrent C. e) pete-
rent C. f) in J51. g) potent, surrexit C. h) propagator — paganos ad fefiU
Al. i) eor. convert. Bl. k) Mistiwoi fehlt Al; Mistiuoi B2; am Rande in
Bl^: Godescalcus fuit gener regis Danorura. 1) ad pagan, sunt relapsi C. 35
20: a) Cap. CXXXVIH. 51. C 2; Cap. XXn. 5 2. fC2); kein neues Kap. in
CI. b) Sclauorum populi C c) iljo devote princ. CI; illo devoto princ. C2.
d) coluerant 5 2. e) devote fehlt hier C. t) et fehlt C. g) Obotriti vel
Keregi 5 2. h) et 50. i) item C. k) Chizzimi ^1; Chizini 5 2. 1) Peanem
51; Peanum 5 2; Penem C. m) flet Al. n) quern — Penem fehlt C. 40
Schol. 70: a) host. CI. b) fl. CI. c) Dymine 51*.
konigs geJiabt zii hahen, Dehio I, 216/". Svend Estridsen hat Adam hier
und ilberall sehr beschonigend i'lber sich selbst imd seine Vergcuigenheit
bev'i chtet
1) II, 66 (64); 79 (75). 2) Sigrid oder Syritha. 3) Vgl, oben 45
II, 22, S. 80, N. 1.
LIB. Ill, CAP. XVIII— XXI. 163
nostrae* privilegia ecclesiae vocant Penem^-^. Provinciae 1043—1066.
iam plenae erant ecclesiis, ecclesiae autem sacerdotibus.
Sacerdotes vero libere agebant 4n his, quae ad Deum "^^i8,'^9.^^'
pertinent' ''. Quorum mediastinus^ princeps Goteschalcus ®
5 dicitur^ tanto religionis arsisse^ studio, ut oblitus^ ordinis
sui frequenter in ecclesia sermonem exhortacionis ad po- Schol.71.
pulum fecerit, ea^, quae mystice ab episcopis^ dicebantur
vel presbyteris^, ipse^ cupiens Sclavanicis™ verbis reddere
planiora. Infinitus eraf^ numerus eorum, qui cotidie con-
10 vertebantur^, adeo ut pro sacerdotibus in totas mitteretur
provincias. Tunc etiam^ per singulas urbes cenobia fiebant
sanctorum virorum canonice viventium, item monachorura
atque sanctimonialium, sicut testantur hii*i, qui in Leubice^,
Aldinburg^ Lontio*, Razzispurg"-^ et in aliis civitatibus
15 singulas^ viderunt. In Magnopoli vero, quae est civitas
inclita^ Obodritorum^, tres fuisse congregationes Deo ser-
vientium referuntur^.
XXI*. Gratulabatur^ archiepiscopus de novella plan- (20).
tatione ecclesiarum misitque de suis episcopis et presby-
20 teris viros ad principem sapientes, qui rudes in christiani-
Schol. 71 (71). Fama est eo tempore duos monachos* a
Boemiae^ saltibus in civitatem Rethre^ venisse. Ubi dum ver-
bum Dei publice annunciarenf*, concilio paganorum, sicut ipsi
desideraverunt®, diversis primo suppliciis examinati^ ad ultimum
25 pro Ghristo decollati sunt. Quorum ^ nomina quidem^ hominibus
incognita, ut veraciter credimus, in celo scripta sunt (B1^.2.C).
a) nostre eccles. privil. Bl. b) siehe S.1G2,Z,4:0, N.n. c) pertinebant C "^
d) industrius C2. e) Godescalcus Bl. C; Gothescalc. B2. i) God. tanto relig.
exarsit stud. C. g) ordin. sui oblitus C. h) Ea Al. Bl. i) episc. et presb.
30 diceb. C. k) sacerdotibus B2. 1) ipse lehlt C, daselbst: Sclavan, verb, cupiens.
m) Slauon. B 2 ; Slauan. CI. n) eor. erat num. C. o) convert, ad Dominum, adeo C.
p) enim B2. q) hii testantur C. r) Lybekke B1&; Libectre (?) BVa\ Lybichi
jB2; Liubice 0 2. s) Aldinborgh -Bib. t) Leontio B2. C. u) Razisburg
Sla,2. C2; Razisburgh BVo; Razispurg CI. v) inclita fehlt BC. w) Obotri-
35 toruni B2. x) B.Helmold I, 20; referunt Al, der Schreiber IdHt das Abkurzungs-
zeichen fiir ur am Wortende after weg, oben 1,2, N.q; tres Deo serv. dicuntiu"
fuisse congr. C.
21: a) Cap. CXXXIX. Bl. 0(1). 2; Cap. XXIII.B2. (C2). b) Gratulab.
ergo arch. O.
40 Schol. 71: a) fratres B2. b) Bohem. B2. c) Retre Bl^. d) predi-
carent O. e) desiderauerant B2. f) exanimati 0 2. g) quorum Bl<^. h) qui-
dem iehlt B2; quidem nomina O.
1) Beispielsweise Leo IX., J.-L. 4290: in illis partibus Sclavorum,
quae sunt a flumine Pene usque ad fluvium Egidose, und entsjirechend
45 stets. 2) Ein Georgskloster (JBenediktiner) in Ratzehiirg nennen die unten
Kap. 50 (49), -S^. 193, N. 3 anzufuhrenden Acta S.Ansueri. 3) Ndmlicli
congregationes (Z. 16j, was in Gedanken vorweggenommen ist.
11*
164 M. ADAM BREMENSIS
1043—1066. tate populos confortarent. Ordinavit^ autem in Aldinburg
defuncto Abhelino*'^ monachum Ezzonem^. lohannem Sco-
tum^ constituit^ in Magnopolim^. In Razzisburg^-* esse
disposuit Aristonem quendam ab Iherosolimis venientera,
et^ alios alibi. Preterea, cum ipse veniret in Hammaburg, 5
eundem Gotescalcum§ principem invitavit ad colloquium,
magnopere ilium ^ exhortans, ut inceptum pro Christo labo-
rem constanter^ ad^ finem perducat, victoriam illi pollicens
affuturam^ in omnibus, postremo"^, si quid"^ patiatur adversi-
tatis pro° nomine Christi, beatum fore. Multa^ illi de 10
conversione paganorum in celo reposita premia, multas'i
coronas de singulorum salute venturas. Eisdem verbis et
ad idem studium hortabatur^ metropolitanus regem Dano-
rum"^, qui ad eum iuxta Egdorem^ fluvium consistentem
multociens venit, omnia, quae de scripturis ab illo profere- 15
bantur, subtiliter notans retinensque* memoriter, excepto^^
Schol. 72. quod de gula et mulieribus, quae vitia naturalia^ sunt illis
gentibus, persuaderi non potuit; ad cetera^ omnia pontifici
rex fuit obediens et moriger^.
Schol. 72 (73). Glarissimus rex Danorum sola mulierum 20
incontinentia laboravit, non tamen^ sponte, ut arbitror^, sed
vitio gentis. Nec^ tamen*^ illi malo defuit ultio, quia una® ex
concubinis^, Thore^, legitimam Gude reginam^ veneno extinxit.
Gumque rex Suein^ filium Thore, Magnum vocabulo, Romam
transmitteret, ut ibi consecraretur ad^ regnum, infelix puer in 25
via defunctus est, post quem mater impia non suscepit alium
filium (B1\S^.C).
a) Abbelino Bl^: Albelino £!•>; Abelino B2. C. b) Etzonem B; Eizonem
mon. C. c) instituit B2. d) Magnopoli C. e) Lesarten wie Kap. 20, S. 163, N.u.
f) Et Bl, ebda.: preterea. g) Goteschlcum, durch Rasur korr. Gotescalcum, J.1; 30
Godescalc. jBI. C; Gotescalchum B2. h) ilium fehlt C. i) ad fin. constanter C.
k) in B2. 1) in omn. affut. C m) Postremo Bl^.2. C2. n) siquidem Bl^.
o) pro Chr. nom. C. p) multaque C. q) mult, eciam C. r) regem Dan. hor-
tab. metrop. C. s) Egdoram B lb. C. t) memoriterque retinens C. u) Ex-
cepto A 1. B. v) illis gent, sunt naturalia C. w) cet. vero omn. C. x) morigerus 35
B2, von zweiter Hand in JSlb; pontifici erat obediens C.
Schol. 72: a) tam BS». b) sponte, ut arbitror, sponte, sed CI. c) nee
Bla. d) tunc (7 2. e) una fehU C2. f) concub. eius, Th. nomine, legit, ipsius
reg.. Gude C. g) Thora JSl". h) Sueno Bl''; Sven JS3a. i) in Jlegno B3^;
in regem C. 40
1) Nach Dehio I, Krit. Ausf. XIX, S. 69 fanden diese Ordina-
tionen etwa urn 1055—1060 statt. 2) Nach 1049; ohen S. 133, JSf. 3.
3) tiber Johannes vgl. unten Kap. 51 (50). 76 (70 Anhang). (L). 4) Bie
JJrJcunde Heinrichs IV. Stump f n. 2607 von 1062 spiicht nur vmi
einem Bischof, in cuius parochia supradictum castellum (Razeshurg) 45
situm est, sagt nicht, dafd Batzeburg selbst Bischof ssitz oder dazu
bestimmt sei.
LIB. Ill, CAP. XXI. XXII. 165
XXII^. Per idem tempus^ in Sclavania^ res maximae (21.)
gestae sunt, quae posteris ad'' gloriam Dei non sunt reti-
cendae, quoniam 'Deus ultionum'^ libere egit, reddens ^ps. 93, 1.2.
retributionem superbis'. Igitur cum multi sunt^ Winulorum^
5 populi fortitudine celebres, soli IIII^'' sunt, qui ab illis Wilzi,
a nobis ^ dicuntur Leutici^-^, inter '^^ quos de nobilitate po-
tentiaque contenditur. Hii sunt scilicet Chizzini^ et Circi-
pani, qui habitant citra Panim"^-^ fluvium, Tholosantes et
Retheri, qui° ultra Panim°^ degunt. Cumque lis perveniret°
load bellum*, Tholosantes et Retheri, quamvis auxilio
ChizzinosP-^ haberent, nihilominus victim sunt a Circipanis. 1057?
Iterum^ instauratum^ est prelium, et contriti sunt Rederi*.
Temptatum'^* est tercio, et Circipani victores abierunt.
Tunc^ illi, qui victi sunt^, principem Godescalcum^ ducem-
15 que Bernardum et regem Danorum accitos in auxilium
super hostes duxerunt, ingentemque trium regum'' exer-
citum suis^ nutrierunt stipendiis per YII ebdomadas^-*^, Cir-
cipanis viriliter^ repugnantibus. Multa* milia paganorum
hinc inde prostrati^ sunt, plures abducti in captivitatem.
20 Tandem Circipani'' XY milia *^ talenta regibus offerentes pa-
cem adepti® sunt. Nostri^ cum triumpho redierunt^, de
christianitate nullus sermo^, victores tantum^ predae in-
22: a) Cap. CXL. £1. C(l).2; Cap. XXIIII. £2. rC2;. b) Slauon.52;
Slauan. C2. c) ad glor. Dei fehlt Bl. d) ultionem liberi B2. e) redde Vulg.
25 f) sint BC. g) Winnulor. Bl^. h) nob. vero Leuticii die. C. i) Leuticii BC.
k) Inter Al. £ 1*. 1) Chizini B2. m) Peanem Bl; Penim B2. n) quia B2.
o) ad bell, perveiiisset C. p) Chizzini Al; Chizinos B2. q) a Circip. victi
sunt C. r) iterumque C. s) restauratura B2. t) Retheri BC. u) temptat. C.
v) Tunc qui victi fuerant C. w) Godeschalc. B2. x) principum C. y) per
30 septem ebd. suis nutr. stipend. C. z) repugn, viriliter B2. a) Multa itaque
mil. C. b) prostrati, plures abducti sunt C. c) Circipanis A 1. d) quinque
milia Bl; milia fehlt JB2. e) indempti Bl. CI; indepti C2. f) Nostris ergo
cum tr. redeuntibus de C. g) sermo erat, victoribus tantum prede intentis C.
h) tanto Al.
35 1) Vor dem Tode Herzog Bernhards II., also vor 1059. Im
J. 1057? Vgl. Chro7i. Wirziburg. z. d. J., SS. VI, 31: Saxones iterum
congregate exercitu gentem eflFeram Luiticiorum hostiliter invaserunt
diversisque mails earn affligentes Romanae ditioDi subdiderunt, accep-
tis obsidibus et tributis, atque ad propria cum pace redieruut.
40 2) Dies ziemlich woHlich schon oben im Schol. 16 (17), S. 77. 3) Die
Ostpeene nacli Wigger, MeckJenhurg. Annalen S. llSf. Adams geogra-
phische Ansetzung dieser Volker ist ganz richtig. 4) JBrauchbare er-
gdnzende Nachrichlen giht Helmold i, 21. 5) Nach Helmold I, 21
Jidtten die Kyziner auf Seiten der Circipanen gestanden, und dies
45 scheint Wigger, Mecldenburg. Jahrh. XLII, Aniage D, S. 43, Imrrekter —
oh historisch rich-tiger, lassen wir duhingestellV . Nach Adam icdren die
Circipanen von den Kyzinern (die nach S. 162, Z. 24 schon christlich
waren) und den Tholosanten und. Redariern als Feinden vollstdndig
umfa^t gewesen, Helmold stellt auf die eine Seife die ivestlichen, auf die
60 andere die ostlichen Volker. 6) sex ebdomadibus Helmold.
166 M. ADAM BREMENSIS
1057? tenti^-^ Haec est^ virtus Circipanorum, qui pertinent ad
Hammabur^ensem episcopatum^ Quidam^ nobilis homo
de Nordalbingis narravit mihi haec et alia veraciter ita
gesta esse'*.
(22). XXIII*. Audivi etiam, cum veracissimus rex Dane- 5
rum sermocinando eadem replicaret, populos Sclavoiiim
iamdudum procul dubio facile converti posse ^ ad christiani-
tatem^, nisi obstitisset'' avaricia Saxonum: '^Quibus^'*, in-
quit, "^mens pronior est ad pensionem*' vectigalium^ quam
ad conversionem gentilium^ Nee attendunt miseri^, quam 10
magnum^ periculum suae cupiditatis luant^, qui christiani-
tatem in Sclavania^ primo^ per avariciam turbabant^, deinde
per crudelitatem subiectos ad rebellandum coegerunt^ et
nunc salutem eorum, qui vellent^ credere, pecuniam solam
exigendo contempnunt. Ergo iusto Dei iudicio videmus 15
Schol.73. eos prevalere'"^ super nos, qui permissu Dei ad hoc indu-
rati sunt, ut per^ illos nostra flagelletur iniquitas. Nam
re vera, sicut peccantes superari videmur" ab hostibus, ita
conversi victores^ hostium erimus. A quibus si tantum
fidem posceremus, et illi iam salvi essent et nos certe 20
essemus in pace.
(23). XXIIII*. Haec dum forinsecus in legatione gentium
ecclesiae nostrae ministerio gererentur, domnus metropoli-
tanus^ Adalbertus adhuc bonis intentus studiis vigilanter
Jiow.9, 17. 18. Schol. 73 (74). Dicit enim Scriptural Pharaoni: *Quia in hoc 25
ipsum* excitavi te, ut ostendam virtutem meam in te, et glori-
ficetur^ nomen meum in^ gentibus\ Ergo^ cuius ^ vult misere-
tur^, et quem vult indurat (Bl^. C).
a) siehe S. 165, Z. 33, N. g. .b) Circip. uirtus est C. c) episcopum B 2.
d) Quidam — gesta esse fehlt C. 30
23: a) Cap. CXLI. £1. C(l).2; Cap. XXV. 5 2. ^C 2;. h) posse fehlt B 2.
c) obstetisset Bl-^; Saxon, obstit. avaricia C. d) quibus Al. Bl. C 1. e) pen-
siones BC. f) uestigalium -4 1. g) quantum sue cupid. luant peric. C. h) Sla-
uon. B2; Slauan. C2. i) Primo J5 1*. k) turbaverunt C. 1) cred. vellent C.
m) super nos preualere C. n) nostra per illos C. o) videntur Bl^; videmus 35
-B2.C2. p) host. Vict. C.
24: a) Cap.CXLII. JSl. C(l).2; Cap. XXVI. £2. (^C 2; , b) Adalb. me-
trop. C.
Schol. 73: a) ipso C. b) et ut annuutietur Vtdg. c) in universa terra
Vulg. d) ergo JBl*. e) cui C. f) mis. Deus, et C. 40
1) Orosius Adversus %Kiganos II, 6, 9 : exercitum praedae inten-
tum. (K). 2) Vgl ohen II, 71 (69), S. 133. 3) Vgl oben S. 159,
Z. 16/*. 4) Das hezielit sich auf den gro/^en Slavenauf stand, oben II,
42 (40), 8. 102, Z. 2—4 mit Schol. 28. 5) Exod. 9, 16.
um
LIB. Ill, CAP. XXII— XXV. 167
et magnopere providit, ne sua quapiam negligentia ^ pasto-
rale offieium minus ^ habere videretur, in ea scilicet, qua
gloriatur apostolus ^, sollicitudine omnium ecclesiarum.
Itaque domi forisque clarus taliter se gessit, ut par divi-
5 tum maiorque magnatium^ nihilominus pater ^ orphanorum
iudexque viduarum esse certaref", talem^^ curam habens
omnium, ut necessitatibus etiam minimorum® sollertissimus
provisor adesset. Cumque terrenis gravatus negotiis et^
ad spiritalias mox languescere cogeretur, in sola gentium
10 legatione permansit integer officii et sine querela et talis^-*,
qualem et tempera et mores hominum mallent habere.
Ita^ affabilis, ita largus, ita hospitalis*, ita cupidus divinae
pariter et^ humanae gloriae, ut parvula Brema ex illius
virtute instar Romae divulgata ab omnibus terrarum parti-
15 bus devote peteretur, maxime ab^ omnibus aquilonis po-
pulist Inter quos extremi^^ venerant Islani^, Gronlani et
Orchadum^-^ legati'^, petentes, ut^ predicatores illuc diri-
geret; quod et fecit*.
XXY\ In diebus illis^ WaP Danorum episcopus'^ (24).
20 migravit e seculo. Cuius diocesim rex Suein^ in 1111°^ __„„
episcopatus*^ distribuens, prebente®-^ suam auctoritatem ' ~
metropolitano, singulis sues intronizavit episcopos. Tunc
*) hospitalis, ita ioeundus, ita cupidus usiv. C.
a) minus fehlt Bl^. b) magnatum BC. c) videretur C. d) Talem
25 Al. B. e) inimicorum B2. f) et fehlt BC, ivohl mit Recht. g) sprritualia
£lb.2. h) et talis fehlt B2.C2. i) ita Bl. k) ac BC. 1) ab aquilonalibus
(aquilonarib. B2) pop. BC. m) extremi fehlt C2. n) Islani, Gronl. et Orchad.
leg. venerunt C. o) Orcadum B 1*. p) ut illuc predicat. B; ut eis predicat. C.
25: a) Cap. CXLIII. B1.C2; kein neues Kap. in 5 2. CI. (2). b) Walo
30 JBl; der Name fehlt B2. c) Sueno Bl; Suen B2. d) distrib. episc. C.
e) presentante (-tem) Bl^; presentante Bl^.2. C.
1) Vgl. oben I, 23, S. 30: ne legatio gentium sua quapiam tardi-
tate frigesceret. 2) 2. Cor. 11, 26 : sollicitudo omnium ecclesiarum.
3) Ps. 67, 6: patris orphanorum et iudicis viduarum. (K). 4) Die
35 Worte: talis — quod et fecit kehren fast wortlich unten Kap. 73 (70 An-
hang) wieder. 5) Gothorumque et Orchadum legati unten a. a. 0.;
vgl. unten IV, 35 (34) iiber die Orkneys und Thurolf. 6) Offenbar nach
1057, Kap. 22 (21); vgl. unten IV, 2: mortuo nuper Wal. Ziemlich
gUichzeitig starb ivohl Avoco von Seeland, tmten IV, 8: Nuper vero
40 mortuo Avocone. Avocos Nachfolger Wilhelm erscheint bereits in der
Urh Hamburg. UB. I, n. 82, ivohl v. J. 1059. Um 1057—1060 hann
also diese Neuordnung der ddnischen Blsti'imer erfolgt sein. Dehio
I, 192, JV. 7 kann ich in einigen Pankten nicJit folqen. 7) Bischof
von Elbe, oben II, 72 (70), S. 133. (L). 8) Die Worte: prebente —
45 raetropolit. ziemlich ivorilich tcieder unten IV, 2.
168 M. ADAM BREMENSIS
etiam* pontifex noster^ in Suigiam^-^ veH Norvegiam^ et
in insulas maris ad messem dominicam operarios^ misit.
De quorum ordinatione singulorum habundantius dicetur^
in fine ^.
(25). XXVI ^. Tocius** itaque^ parrochiae suae diligentissi- 5
1060/61. mam adhibens provisionem metropolem^ Hammaburg in
principio laeticiae "^ posuit archiepiscopus, fecundissimam ^
gentium ® matrem illam appellans omnique devotionis officio
venerandam, protestatus^ ei tanto maiorem offerri debere
consolationem, quanto maiori plaga et propioribus insi- 10
diis et tarn longiturna^ paganorum infestation e cribrare-
tur^-^. Ergo accepta pace temporum, dum sepe meditatus
est Hammaburgensem munire simulque ornare toparchiam^,
quoddam utile'^ opus inchoavit^ contra incursus barbaricos^,
in quo et populus"' et ecclesia Nordalbingorum perhenne is
haberent^ presidium. Igitur° cum provincia Sturmariorum,
in qua Hammaburg sita est, tota in planitiem campi descen-
dat, ex eaP parte, qua Sclavos attingit, neque mons neque
flumen est in medio, quod incolis munimentum^ prestet,
absque silvis passim occurrentibus, quarum latebris protecti 20
*) Anno pontificatus sui XVIIP ^ totius C; in B 1* (nicM in
Bl^.2) steht am Rande neben der Zeile diligentissimam — provisionem
von der Hand des Schreibers: Anno archiepiscopi octavo decimo.
a) etiam fehlt B2; Quo eciam tempore C. b) noster fehlt B2. c) Sweo-
niam £!»; Sueociam Bl^; Suediam B2. d) et B2. e) Nordwegiam Bl.C; 25
Noruagiam B2. f) in fine dicetur BC.
26: a) Cap.CXLIIII. £1.C(1).2; Cap.XXVII. 52.^02;. b) itaque /eM C.
c) metropolim B2. C. d) laet. sue pos, C. e) gentium fehlt B2. f) Protest.
Al. £la, 2. C2; Prot. est ei B. g) et diuturniori B2. b) cribraret Al, vgl. oben
Kap. 20 (19), S. 163, N. x. i) Parochiam B2. k) utile contra barb, inciu-sus 30
inch, opus C. . 1) inchoare Al. m) quo populis et ecclesiae B2. n) haberet
C2. o) gitur Al, die Initiale I fehlt daselbst; Itaque B2. p) ea fehlt BC.
q) muuimen C2.
1) Die Form Suigi fiir Suedi heispielsiveise audi in dem Briefe
Briins von Querfurt an Heinricli 11. , Giesebrecht KZ. 11^, 702f.; 35
S. 705. Vgl Dehio I, 156, N. 3. 2) Vgl Matth. 9, 38. (K). 3) Im
4. Buche, denn auf den Anhang zu III, 70 (unten Kap. 12—11), der
erst in BC liinzugeTzommen ist, Jconnte Adam in der ersten Bezension
noch nicht Mmveisen. 4) Tocius — Hammaburg ziemlich wortlich in
der Urk. Erzbischof Hartwichs I. von 1160, Hamburg. UB. I, n. 220. (KJ. 40
5) fecundissimam — cribraretur tcortlich in der gleichen Urkunde. (L).
Offenbar hat Hartivich diese Worte nicht aus Adam genommen, sondern
aus verlorener UrJc. Adalberos, dieser aus (bensolcher Adalberts, und
auf diese geht auch Adam zuriicJc. Vgl die folgende N. 6) Anfang
Mai 1060 — Ende Ajml 1061. Das Datum siammt vielleicht aus der ib
hier benutzten Urhunde, etwa der GriindiwgsurJcunde der Propstei auf
dem Siillberge? Da/3 diese nicht etwa 1059 schon bestand, evgibt dbcn
5. 150, JV. 6.
LIB. Ill, CAP. XXV. XXVI. 169
hostes incertis aliquando excursibus repentini superveniunt
nostrosque secures^ et m\^ minus cogitantes vel perimunt
ve], quod^ eis morte gravius esf^, captivos^ abducunt^.
Solus mons® in ea regione prominet iuxta Albiam, longo
sin occasum dorso protentus^, quern incolae Sollonberg^ Schol. 74.
vocant ^. Eum^ pontifex oportunum arbitrans^, in quo^
firmaretur castellum, quod genti presidio foret, statim sil-
vam, quae montis verticem obtexit, exscindi^ mundarique"^
locum precepit. Itaque multis inpensis, multo^ sudore°
10 hominum voti compos effectus montem asperum fecit habi-
tabilem. Ubi preposituram constituens disposuit congrega- 1060/61?
tionem facere Deo servientium, quae mox conversa est in
turmam latronum. Ex illo enim castro nostri quidam popu-
lares in circuitu, quos^ ad tuendum positi sunt, depredari
15 et*i persequi ceperunt. Ideoque^ locus ille postea tumultu
comprovintialium destructus est, populus vero Nordalbingo-
rum excommunicatus^ Compertum est nobis ^ in gratiam
ducis* factum* hoc, qui more solito felicibus ecclesiae acti-
bus invidebat.
20 Schol. 74 (75). Ibique locavit caput sancti Secundi^-^, qui
unus ex legione Thebeorum ducum fuisse legitur. Cuius* pa-
trocinia metropolitanus suscepit^ in Ytalia^, largiente quodam*^
episcopo Taurinensi^ (Bl^.C).
a) seciirius B2. b) nil mali suspicantes C. c) quod gravhis eis est B2;
25 eis fehlt C, daselhst: grav. morte. d) adducunt Al. e) in ea reg. mons C.
f) protensus C. g) Solonberg B; Sullenberg C. h) eum ^la; Cum Bl^;
Quern C. i) arbitratus Bl. C. k) ut in eo C. 1) excindi B2; excidi C.
m) nudarique C2. n) multoque BC. o) horn, sudore C. p) ad quos tuen-
dos C. q) ac C, r) ideoque CI. s) exconim. est. Comp. J.1. t) hoc
30 factum BC.
Schol. 74: a) Seculini JSla; Secundi (Secundini C2) Thebeorum ducis, cuius C.
b) suscepit steht hinter Taurinensi episcopo (so, nicht episc. Taur.> in C. c) Ital.
C 2. d) quondam C.
1) Sallust. lug. 14, 15: capti . . morte graviorem vitam exi-
35 gunt (L). 2) Vgl ohen Kap. 9, S. 150. (L). 3) Compertum est
hdufig hei Salhist ; Kohlmann S. 32, N. 4. 4) Adam hczeichnet damit
aiisclieinend Bernliard 11., danacli ware die Grilndung der Prvpstei
auf dem Sullberg vor 1059 erfolgt; vgl. aber ohen S. 150, N. 6; S. 168,
N. 6. Adam hat bisher sclwn manches nach 1060 fallende Ereignis
40 erzdhJt, untere Zeitgrenze fur die Darstelhwg in Kap. 1—36 (35) und
weiterhin his Kap. 47 (46) ist nur das Jahr 1066, der Sturz Adalberts,
5) Secundi ist die richtige Form; vgl. BHL. S. 1097; oben S. 70, N. 9.
6) Von 1046 — vorher loar Adalbert nicht in Italien — bis c. 1082
ivar Cunibert Bisclwf von Turin. G. Schioarlz, Die Besetzung der
45 Bistiimer Eeichsitaliens . . 951 — 1122, S. 131/".
170 M. ADAM BREMENSIS
(26). XXYII^. Nam et dux eo tempore relicto veteri ca-
io^O-U)^qv s^^^l^ Hammaburg novum quoddam presidium^ sibi suis-
~ * que fundavit infra^ Albiam flumen et rivum, qui Alstra^
vocatur. Ita nimirum cordibus^ vel mansionibus ab® in-
vicem divisis^ dux novum, archiepiscopus vetus^ coluit
oppidum. Diligebat sane pontifex eum locum sicut omnes*^
predecessores^ sui, eo quod metropolis sedes fuerit^ omnium
septentrionalium nationum et caput ^ suae parrochiae. Ideo-
vor 1066. que"* dum adhuc'' pax fuit trans Albiam, omnes fere sol-
lempnitates paschae ac penthecosten° itemque Dei matris lo
ibi celebrare voluit, collecto ex singulis congregationibus
maximo cleri numero, precipue his, qui vocalitate sua^
populos mulcere poterant. Efi tunc plenario gaudens
ordine'^^ ministrorum omnia divinae servitutis officia cum
magna iussit reverentia compleri et gloria etiam exteriori. i5
Schol. 75. Cui nimirum gloriae tantum ipse indulsit, ut iam non La-
tino more vellet^ ecclesiastica obire mysteria, sed nescio
qua Romanorum* sive Grecorum consuetudine fultus per
tres missas, ubi^ astitit, XII modulari officia precepit.
Omnia^ magna quaerens, omnia mirabilia, omnia gloriosa 20
in divinis et humanis, et propterea dicitur fumo delectatus
aromatum et fulguratione luminum'^ et tonitruis alte boan-
tium vocum. Quae omnia traxit a lectione Veteris Testa-
menti, ubi maiestas Domini apparuit in monte Synai^. Et^
alia multa facere solebat, rara modernis et ignorantibus 25
scripturas^; cum tamen sine auctoritate [scripturarum^J ipse
nil fecerit^, iam^ tunc^ scilicet meditatus ecclesiam suam
divitiis et honore ceteris anteferre, si papam et regem suae
Schol. 75 (76). 'Difficile est^, ut laudabifiter viventem laus
humana non capiat'. Leo papa (BV\C). 30
27: a) Cap. CXLV. B1.C2] Cap. XXVIII. B2. (C2); kein neues Eap. in
CI. b) intra C2. c) Altra, vom Schreiber korr. Alstra, J.1. d) cortibus C2.
e) ad jB2. f) diuersis ^ !«. g) coluit vetus BC. h) omnes fehlt B2. i) pre-
cessores Bl^; processores Bl^. k) omn. septentr. fuerit C. 1) capud Al.
m) in CI beginnt hier ein neues Kap. n) pax adhuc B2. o) pentecosten £1; 35
pentecostes B2. C. p) suis, vom Schreiber korr. sua, Al. _ q) Cap. XXIX. B2.
(C2J. r) ministr. ordine C. s) eccles. vellet C. t) monor. (Moranor.) Bl^.
u) missas quibus astitit, ubicumque esset BC. v) omnia CI. w) cereorum
Bl. x) et iJla. y) scriptura JB !«. z) scripturarum BC, fehlt Al. a) facer
(-runt) ^1. b) lam Al. B2.C2. 40
Scliol. 75: a) est enim ut C.
1) Die Stelle hei/3t nocli heitte die Neiiehirg. (L). Lappenherg,
Hamh^irg. BecJitsaltertihner I, p. IVf. ''Auf dem Platze, den jetzt die
NiJcolailclrche und Uinqehung einnimmV (d. h. ebenda), Gaedechens,
Topographie S. 14. 2) Vgl. Exodus 19, 16^".; 2. Macli. 2, 8 usiv. (K). 45
Kohlmann S. 94. 3) Vgl. ohen S. 56, N. 5.
LIB. Ill, CAP. XXVII. XXYIII. 171
haberet* voluntati morigeros. Eos igitur coiuplacare^ [sibi]
properabat'' omnibus modis.
XXYIII ^. Ea tempestate cesar Heinricus ^ ingentibus (27).
regni di^dtiis utens in Saxonia Groslariam^ fundavit, quam
5 de parvo, ut aiunt^, molendino vel tugurio^ formans vena-
torio in tarn magnam, sicut nunc videri potest 2, civitatem
bono auspicio et celeriter perduxit. In qua etiam sibi
construens palatium duas ^ omnipotenti Deo congregationes
instituit, unam ex his®-* nostro^ donans regendam tenen-
10 damque pontifici, eo quod illi individuus comes vel coope-
rator in omnibus existeret. Tunc etiam sibi^ data est spes
acquirendi vel accipiendi^ comitatus vel^ abbatias vel pre-
dia, quae magno deinceps periculo^ ecclesiae mercati sumus,
ut puta cenobia Lauressae vel Corbeiae ^, comitatus autem
15 Bernard!'^ et Ekibrecti^-^, predia vero Sincicum^, Plisna\
Groningon™-^^, Dispargum''-^^ et Lismona^^. Quibus iam
a) volunt. haberet £C. b) complacere C 2 ; sibi iehlt Al. c) omn. modis
proper. C.
28: a) Cap. CXLVI. JSl. C(l).2; Cap. XXX. B2. (C 2) . b) Henric. B.
20 c) dicitur C. d) tugiirrio Bl^. e) illis B2. f) nostro fehlt C. g) ipsi B2.
h) et BC. i) eccles. pericnlo BC. k) Ekberti C. 1) Plisnam B2. m) Gro-
ningor B1.C2; Groninger B2; Gromingor CI. n) Dispargu A 1. £1; Dyspar-
gum B2.
1) Goslar als gro/^erer Ort ist alter, aber allerdings hat sick
25 Heinrich III. besonders oft dort aufgehallen ; TJB. der Stadt Goslar
bearh. von G. Bode I, Einleitung 8.1 — 11. 2) Anscheinend hat Adam
selbst einmal Goslar gesehen. 3) Das Stift St. Simon imd Judas und
das Petersf<tift. 4) Offenbar das Petersstift, ivie auch Meyer von
Knonau II, 122, NAl annimmt. Dehio I, 220, N. 3 oline iiberzeugende
30 Grilnde fur die Ubertragung des gro(Sen Stiftes an Adalbert. 6) Die
wirhliche oder beinahe verivirklichte Erioerbung alter dieser Orte fdllt
ausnahvislos erst in die Zeit Heinrichs IV.; Dehio I, 223, N. 1 be-
zweifelt ohne Angabe iveiterer Grilnde, aber ivohl mit Jiecht, da/3 Hein-
rich III. Adalbert die Erwerbung alter dieser Orte in Aussicht gestellt
35 Jiabe. 6) Vgl. unten Kap. 45 (44). 7) Nach Meyer von Knonau,
Jahrb. I, Zblif., N. 101 ein Graf von Werl, von Heinrich TV. in
St. 2934 als vir nobilis et nobis genere propinquus bezeichnet, loie
bereits Lappenberg, Hamburg. JJB. I, n. 88 amnerkte. Vgl. 3Ieyer von
Knonau II, 683, N. 98; unten Kap. 46 (45). 8) Ekbert I, Gr. von
40 Braunschweig, Marhgr. von Mei/3en. Dehio I, 214; Meyer von Knonau,
Jahrb. Register. Er hatte sich offenbar (vgl. unten Kap. 46 (45)^ des
oben Kap. 8 genannten comitatus Fresiae, quern ante Godafridus
habuit, bemdchtigt; Adalbert hat ihn erst 1057 erhalten, unten S. 189,
Z. If. 9) Sinzig erlangte Adalbert durch Urk. vom 19. Okt. 1065
45 (St, 2687;. Vgl unten Kap. 59 (58). 10) tJber die Schenkung von
Plisna und Groningen (ziir Lage vgl. Meyer von Knonau I, 478, N. 160^
haben sich Urkiinden nicht erhalten. Vgl. Hamburg. UB. I, n. 91.
11) Duisburg erlangte Adalbert durch Urk. vom 16. Okt. 1065 (St. n. 2686^.
(LJ. Vgl. unten Kap. 59 (58). 12) Lesum erhielt Adalbert am 27. Jimi
60 1063 von Heinrich IV. (St. 2622;. (L).
1049
Okt
172 M. ADAM BREMENSIS
dubia re* possessis arbitrabatur se metropolitanus, sicut
bene^ de*' Xerse dicitur, aut per mare ambulaturum aut
per terram'^ navigaturum ^, postremo® quae in anirao habuit,
facile omnia perfecturum^.
(28). XXYIIII^. Presertim^ eo fultus amminiculo, quods
potentissiraus papa Leo^ pro corrigendis*^ ecclesiae necessi-
tatibus venit in Germaniam, quem*^ sciret® sibi pro veteri
amicitia^-^ nil abnegaturum ^, quod iure^ cuipiam deberet
prestari'.
^fy XXX ^. Tunc habita est illa^ synodus generalis apud lo
Mogontiam^-*, presidente domno apostolico et imperatore
Heinrico*^, cum episcopis Bardone Mogontino^, Eberhardo^
Treverensis, Herimanno^' Coloniensi^ Adalberto Hamma-
burgensi^, Engilhardo^-^ Magdaburgensi^ ceterisque pro-
vintiarum sacerdotibus. In eo" concilio quidam Spirensis i5
episcopus Sibico, cui crimen ° adulterii intendebatur, exami-
natione sacrificii purgatus est. Preterea multa ibidem
sanctitaP sunt ad utilitatem ecclesiae, pre^ quibus symo-
niaca heresis et nefanda sacerdotum coniugia olographa^
synodi manu® perpetuo dampnata sunt^ Quod* veiiiens 20
domum noster episcopus* non tacuisse probatur*. De
'*) archiepiscopus BC.
a) fide Bl. C; dub. iam spe B2. b) bene iehlt BC. c) dex: erse (so)
vom Schreiber oder, wie es scheint, von anderer, gleichzeitiger Hand iiber bene yiach-
getragen itiAl; de X. fehlt C 1 ; dicitur de X. C 2 ; Xerxe B lb. 2. C 2. d) mare J. 1. 25
e) Postremo Bl^; postr. omn. que in an. hab. facile perfect. C.
29: a) kein neues Kap. in Bl. C; Cap. XXXI. B2. (C2). b) presertim
Bl.Cl. c) corrig. sancte eccles. C. d) Quern Al. B2. C2. e) sciret pro
veteri sibi B2. f) amiticia Al. g) negaturura C. h) iuri B2; fehlt 0 2.
i) prestari deberet CI; praestare deberet C2. 30
30: a) Cap. CXLVH. B1.C2; Jcein neues Kap. in B 2. C(l). 2. b) ilia fehU
B2. c) Magonciam £!»; Magontiam £ 1^; Maguntium B2; Magunciam CI;
Maguntiam C2. d) Henric. B. e) Mogont J.1; Magonciense Bl: Magontinensi
JS2; Maguntino C. f) Euerardo C. g) Treuet Al; Treverense Bl. h) Her-
manno BC. i) Col J. 1; Coloniense 51^. k) Hamma^) Al; Hamburgense Bl»; 35
Haniburgensi B lb. 2. 1) Engillo Ardomagdaburgense jB 1«; Engelardo C.
m) Magdeburgensi 5 lb. 2. n) quo C. — consilio B2. o) adult, crimen C.
p) so Al. i?l". Ann. Saxo; sanccita J5 lb. CI; sancita B2. C2. q) inter que pre-
cipue symon. Bl. r) hologr. C2. s) est B2. t) Quod archiep. dom. uen.
nequaquam tac. probatur C. 40
1) Cicero, De finilms honorum et malorum II, Kap.S4c, §112:
si Xerxes . . maria ambulavisset, terrain navigasset. (L). 2) IX.
3) Daruber ist sonst nichts hekannt; diese "alte Freundschafi' Jcann
wohl nur am kaiserlichen Hofe vor 1043, vielleicht am Hofe Kon-
rads II. vor 1027, geschlossen ivorden sein. 4) Die aus den Akten 45
der Synode allein erhaltene Urkunde Leos IX. MG. Constif. I, 97, n, 51 ;
danach sind die Ausfiihrungen von Steindorff, Jahrh. II, 9iff. mehr-
fach zii herichtigen. 5) Das ist ein Irrtum Adams; Engelhards Vor-
gcinger Hun f rid (f 1051^ icar Teilnehmer an der Synode. 6) Uber
die Mogliclikeit, dafi Adam hier eine Synodalurkunde hemdzt liabe, vgl. 50
die Nachtrdge.
LIB. Ill, CAP. XXVIII— XXXI. 173
mulieribus^ statuit eandem sentenciam, quam decessor eius^ Schol.76.
memorabilis Alebrandus ^ et antea Libentius^ inchoarunt^,
scilicet*^ ut fierent^ extra synagogam ^ et civitatem®, ne
malesuada pelicum vicinia castos violaret optutus. Haec^
5 synodus facta est anno Domini millesimo LI^-^. Ipse est
annus *" archiepiscopi YII; et tunc mains altare tribunalis 1049.
dedicatum est in honore genitricis Dei ^.
XXXI^. De qua synodo mentionem ideo fecerim% quod (30).
domnus Adalbertus eo tempore, quo^ tarn clari homines ^•*^
10 in ecclesia fuerunt, sapientiae ac virtu turn merito fere omnes
precelluit. Tantus® apud papam, talis apud cesarem habe-
batur, ut de publicist rebus "^ absque eius consilio nihil s
ageretur. Quapropter ubi^ vix locum habet clericus, nee
in procinctu bellorum imperator ilium virum dehabere^
15 voluit*^, cuius inexpugnabile consilium sepe ad evincendos
expertus est inimicos. Sensit hoc callidissimus Italorum^
Schol. 76 (77). Audivimus* sepenumero^ piissimum archi-
episcopum nostrum Adalbertum, cum de continentia tenenda suos
hortatus est clericos^: ^Admoneo vos"*, inquit, 'et postulans iubeo,
20 ut pestiferis mulierum vinculis absolvamini, aut, si ad hoc non
potestis^ cogi, quod perfectorum est, saltern cum verecundia
vinculum matrimonii custodite, secundum illud^, quod dicitur: *Si
non caste, tamen caute' (BV^.C).
a) mul. enim statuit C. b) dec. eius iehlt C. c) inchoaverant B2;
25 inchoauit C2, d) ut sell. BC. e) fierent steht hinter civitatem in C. t) Haec
autem syn. C. g) millesimo quadragesimo primo jBI*; MXLIX B2. h) annua
fehlt B; archiep. annus C
31: a) Cap. CXLVIII. B1.C2; Cap. XXXII. B2. (C2); kein neues Kap. in
CI. b) fecimus, quia C. c) quod J.1. d) in eccles. hom. C. e) Tant.
30 itaque ap. C. f) reb. publ. C. g) nil Bl>^.2. h) ibi JSla, i) sibi deesse C.
k) noluit J3 2. C2. 1) Ytal. £1. CI.
Schol. 76: a) Aud. cum sepen. Adalbertus archiepiscopus clerum suum de
cont. ten. hortaretur C. b) petestis jBI^.
1) Ein Statut Alebrands ist in A 1 bisher nicht erivdhnt, vgl. nur
55 ohen II, 81 (77). In BC hat Adam einen Hinweis darauf nachgetra-
gen, oben Schol. 53 (54). 2) Auch dies Statut hat Adam in Al bisher
nicht erwdhnt, nur in BC, Schol. 42 (43). 3) loh. 9, 22: ut . . extra
synagogam fieret. (K). 4) 1049 OJctober liegt im 7. Jahre Adalberts.
Adam kann die einfachsten Berechnungen nicht ohne innere Wider-
40 spriiche und Fehler anstellen. 5) Vgl. oben Kap. 4. (L). 6) Sallust.
lug. 25, 6: homines claros; i^gl. ebda. 16, 2. (L). 7) Vgl. unten
IV, 18: extra quorum sentenciam de publicis rebus nihil agi
lex est. 8) Vgl. oben III, 2, S. 145, Z. 14: Audivimus eum sepe-
numero. 9) Ebenso Salimbene, SS. XXXII, 392 : et si non caste,
45 tamen caute. Salimbenes Bemerkungen zu dem Wort zeigen, da/3 er
dessen Ursprung auch nicht kennt.
174 M. ADAM BREMENSIS
dux Bonifacius^-^, item^ Godafrid'^-^, Otto'^-^, Balduinus^ *
et ceteri, qui regnum tumultibus implentes gravi aemula-
tione^ cesarem lassare^ videbantur, tandemque humiliati^
sola se infractos Adalberti prudentia gloriati sunt.
(31). XXXII ^, Quid loquar de barbaris Ungrorum^-^ sive 5
Danorum^, item^ Sclavorum'^ aut certe Nortmannorum^-^
gentibus, quas imperator sepius consilio domuerat quara
bello®, monitu et opera nostri pontificis^ nobile discens
exemplum,
^vi'f^T' Parcere subiectis et debellare superbos? 10
Ad hunc nostrae^ felicitatis cumulum accessit hoc^, quod
fortissimus imperator Grecorum Monomachus^ et Heinricus^
Francorum ^^ transmissis ad nostrum^ cesarem muneribus
congratulati sunt archiepiscopo pro sapientia et fide eius^
rebusque bene gestis eius^ consilio. Tunc ille"^ Constant!- 15
nopolitano rescribens iactavit^ se inter alia descendere a
Grecorum prosapia, Theophanu*' et fortissimo OttoneP sui
generis auctoribus ^^c Ideoque'i nee mirum esse, si Grecos
diligeret, quos vellet^ etiam habitu et moribus imitari;
quod^ et fecit. Similia* regi" Franciae^ mandata legavit 20
et aliis.
a) Bonefacius Bl. C. b) Item Al. c) Gotafridus JSl, C; Gotafredus
JB2. d) Ottho B2. e) Balduuinus Bl] Baldwinus C. f) ces. aemul. inquifi-
tare C. g) humiliari CI.
32: a) Cap. CXLIX. Bl. C'2; Cap. XXXIII. B2. (C 2); kein neues Eap. in 25
CI. b) Ungaror. C2. c) seu C. d) Nordmann. hier auch Al, stets BC.
e) in Al.C folgt Fragezeichen, Monitu schreibt Al. f) pontif. nostri C. g) felic.
nostre cum. hoc access. C. h) Henric. B; Heinr. Franc, rex transm. C. i) ces.
nostrum C k) fide eiusque rebus Al. 1) illius C. m) Qui Constant. C.
n) lactavit Bl^; inter cetera iact. se a Grec. descendisse prosapia C. o) Theo- 30
phano BC. p) Otttione B2. q) ideoque B2.C. r) vellet steht hinter moribus
in C. s) Quod J. 1. t) similia J.1. Bl^; Sed et regi C. u) regis ^1. v) Franc,
mandavit et aliis B 2 ; Franc, et aliis similia mandata legavit C.
1) Markgraf Bonifaz von Tuscien. Adalbert Jconnte daran mit-
gewirkt hcibe.n, da/3 er seine Parteinalime fur Benedikt IX. und semen 35
Widerstand gegen Damasus II. aufgab; vgl. Steindorff, Jahrb. II, 28. 37.
2) Herzog von Oberlothringen. (L). 3) Mit Biiclcsicht aufdie Stelle unten
Kap. 60 (59) ist hier sicherlich Otto von.Nordheim, Herzog von Bay em,
und seine Ergebung 1071 zu verstehen, wie Lappenberg in der ersten
Auflage woUte; aber Ottos Eriodhmmg hier tmter den Gegnern Hein- 40
richs III. ist ganz unpassend. 4) Balduin V., Graf von Flan-
dern. (L). 5) Vgl unten Kap. 43 (42). 6) Vgl Kap. 18 (17),
S. 161 mit N. 6. 7) Oben S. 147, N. 6. 8) Uber eine Beziehumj
Heinrichs IIL zu Norwegen der im Teocte angedeuteten Art ist nichts
bekannt. Oder denJct Adam an die Normannen in Apulien? Der ganze 45
Abschnitt S. ITS, Z. 16 bis oben Z. 8 ist stark rhetor isch ilbertreibend,
9) Konstantin X. Monomachiis, 1042 — 1054. (L). 10) Heinrich L,
1031 — 1060. (L). 11) Der Ziisamnienhang IdfSt sich nicht nachweisen.
LIB. Ill, CAP. XXXI— XXXIIII. 175
XXXIIP. Metropolitanus igitur his rerum successibus^ (32).
elatus^-^, et^ quod papam vel cesarem suae voluntati pro- ■.r.r^^-tot.A
nos videret, multo studio laboravit in Plammaburg patriarcha-
tum 2 constituere. Ad quam intentionem primo ductus est
ea necessitate, quoniam® rex Danorum christianitate iam^
in fines terrae ^ dilatata desideravit in regno suo fieri
archiepiscopatum. Quod tamen ut perficeretur, ex aucto-
ritate sedis apostolicae convenientibus canonum decretis ^
prope sancitum est^; sola expectabatur sentencia^ nostri
10 pontificis. Quam rem ille', si patriarchatus honor sibi et
ecclesiae suae Romanis^ privilegiis concederetur, fore ut
consentiret promisit, quamlibet^ invitus. Disposuit vero
patriarchatui"^ subicere" XII episcopatus^-^, quos? ex sua
divideret parrochia, preter eos sufFraganeos, quos in Dania
15 ceterisque gentibus nostra tenet ecclesia, ita ut primus esset
in Palmis iuxta^ Egdorem fluvium, secundus in Helingan-
stade^, tercius^ in Razzispurg*, quartus in Aldinburg", quin-
tus in Michilinburg"^, sextus in Stade"^, septimus in Lis-
mona, octavus in Wildishusin^, nonus in Bremis, decimus
20 in Ferde^, undecimus in Ramsola, duodecimus in Fresia.
Nam Ferdensem^ episcopatum se facile posse adipisci non
semel gloriatus est.
XXXIIII^. Interea condicionibus utrimque protractis (33).
33: a) Cap. CL. ^1. C(l).2; Cap. XXXIIII. B2. (C2). b) suscessib. CI.
25 c) eleuatus B2. d) et fehlt £1. e) qua B2. f) iam fehlt C. g) esset
J5 2. h) nostri pontif. sentencia C. i) ille fehlt Al. k) conced. Roman.
priuileg. B2. 1) quamuis C. m) archiepiscopatui suo C. n) XII subicere C.
o) archiepiscopatus, archi durch Unterstreichung getilgt, Al. p) quod A 1.
q) iuxta Egd. fluv. fehlt BC. t) Al; Helingansted B2; B.eligansted (-stedh Bl^)
30 £1; Heliganstad C. s) III"^ IV"^ usw. bis XII"s Al. t) Razisbiug B2;
Razizpurg C. u) Alchinburg £!»; Aklinburgh Bl^. v) Michliaburg B.
w) Stadhe Bl; Stathe C. x) Wildishusim Bib. (2); Wildishusen C2. y) Forde
JSla; Verde J5 2; Ferda C. z) Verdensem B2.
34: a) Cap. CLI. B1.C{1).2; Cap. XXXV. B2. (C2J.
35 1) Orosius VII, 29, 16: His elatus successibus. (K). 2) Uher
den Plan des Patriarchats vgl. Dehio I, 203—210. Ich erldutere danacli
liier (vgl. auch unten Kap. 59 (58) Sdiluft) nur einige Hauptpunkte des
Adamschen Berichts. 3) 1. Much. 1, 3 : iisque ad fiues terrae. 4) Pseudo-
Isidor ed. Hinschius ; Beer eta Annitici cap. Ill, IV, Hinscliius S. 121;
40 Decreta Pelagii II. papae, Ilinschius S. 724; Anaclet, Epist. 7, Kap. XV,
Hinschius S. 73 usw. Siehe Weizsdcker, Hmlcmar und Pseudo-Isidory
Zeitschr. f. d. histor. Thcologie XXVIII (1858), 391 /". 5) Pseudo - Isidor
a. a. 0. fordert, da/3 der Primas (oder Patriarch) mindestens zwolf
(an anderer Stelle: zehn oder elf) Suffraganbischofe habe. Dehio I, 204,
45 N. 1 hemerkt, da [3 der Plan mit den zivolf BistUmern in der hier be-
zeichneten Gestalt erst in die ziveite Epoche der Patriarchatspldne
(1069—72) gehore.
176 M. ADAM BREMENSIS
sanctissimus papa Leo migravit^-^, eodemque^' anno ^ for-
tissimus imperator Heinricus^ discessit*^. Quorum obitus
contigit anno arcliiepiscopi XII"^^; quorum^ morte non so-
lum ecclesia turbata est, verum etiam res publica finem
1056. habere videbatur. Itaque ex illo tempore nostram eccle- 5
siam omnes calamitates oppresserunt^, nostro pastore tan-
tum curiae intento^ negotiis *. Ad gubernacula^ regni
mulier cum puero successit^, magno imperii detrimento.
Indignantes enim principes aut muliebri potestate constringi
aut infantilis ditione regi primo quidem communiter vindi- lo
carunt se in pristinam^ libertatem ^, ut non servirent; dein^
Lmc. 22,^24. contentionem moverunt inter se, *^quis ^ eorum videretur
1062. esse maior'^; postremo armis" audacter sumptis dominum
et regem suum deponere^ moliti sunt. Et haec omnia '^
oculisP pocius videri possunt, quam calamo scribi. i5
1063. Tandem '1 seditionibus ad pacem inclinatis^ Adalbertus^
et Anno archiepiscopi'" consules declarati sunt^, et in^
eorum consilio deinceps summa rerum pendebat^^. Sed
cum ambo essent viri prudentes et strennui in procuration e
rei publicae, tamen alter alterum felicitate aut industria 20
sua longe* precurrisse videtur. [Itaque"^ ficta sodalitas'^
episcoporum modico duravit tempore, et quamvis lingua
a) migr. a seculo; eod. C. b) que fehlt Bl^. c) Henric. B. d) decessit BC,
ebenso unten III, 64 (63). e) Quorum jBlb. 2. C. f) negociis iatento BC. g) gub.
enim regni C. h) prefuit B; puero, magno imp. prefuit detrimento C. i) infan- 25
tuli C. k) libert. prist. Bl. 1) deinde (Deinde Bl) BC. m) maior ausgeschruben
£la; von zweiter Hand altior, dies getilgt, dariiber acrior Bl^, die Vorlage (y) hatte
a'>'' = maior. n) armis iehlt Al. o) defendere Bl. p) pocius oculis BC.
q) Cap. XXXVI. B2. (C2). r) am Rande in Bl"-: Adalbertus et Anno Bremensis
et Coloniensis archiepiscopi. s) ex B2. t) longe fehlt BC. u) das eingeklatn- 30
merte nur BC, fehlt Al. v) episc. sodalitas C.
1) 1054, April 19, im zwolften oder richtiger wohl noch im elften
Jahre Adalberts. Vgl. ohen S. 142, N. 4. 2) 1056, OJct. b, im vier-
zehnten Jahre Adalberts. 3) Sallust. Catil. c. 39: profecto magna . .
calamitas rem publicam oppressisset. (L). 4) Vgl. oben S. 151, N. 2. 35
5) Vgl oben S. 68, N. 8. 6) Ebenso oben I, 32 (34). 7) Ganz
dhnlich V. Willib7'ordi and. Alcuino Kap. 23, Jaffe, Bibl. VI, 56:
Quae omnia melius oculis probari quam verbis explicari queunt.
8) Tandem — inclinatis fast ivortlich oben S. 63, Z. 13. 9) Adalberts
offizielle Teilnahme an der Beichsregierung als patronus des jungen 40
Konigs ist zuerst 1063, Juni 27 (St. 2622) nachweisbar. Meyer von
Knonau I, 333/7! 10) Filr Adalberts Tdtigkeit und Stelliing bei
Hofe hat Adam folgende Ausdrucke: III, 43 (42): quasi magister regis
et princeps consiliorum; Kap. 45 (44): primatum curiae tenebat;
47(46): quaerens primatum; ebenda: consulatum adeptus est. Fiir ib
die Zeit 1069 — 1072 in Kap. 59 (58): summam rerum, quod est vice-
domnatus, iam septies consul meruit. Der Ausdruck maior domus
ivb'd Kap. 86 (35) und 77 (70 Anliang) gebi-aucht. — Vgl. oben II,
11 (9): apud quem summa consiliorum pendebat. (L).
LIB. Ill, CAP. XXXIIII. XXXy. 177
utriusque pacem sonare videretur, cor tamen odio mortali
pugnabat in invicem. Et Bremensis quidem presul eo
mstiorem induit^ causam, quoniam proniori fuif^ ad miseri-
cordiam, regiqiae domino suo fidem^ docuit servandam
5 esse 2 usque ad mortem «. At vero Coloniensis, vir atrocis
mgemi, etiam violatae fidei ^ arguebatur in regem; prete-
rea per omnes, quae suo tempore factae sunt, conspirationes
semper erat medioximus^].
XXXV^ Coloniensis enim*, quern avaritiae notabant^ (34).
10 omnia, quae [vel^] domi vel in curia potuit corrodere«, in orna-
mentum'i suae posuit ecclesiae. Quam, cum prius magna
esset, ita maximam fecit, ut iam comparationem evaserit
ommum, quae in regno sunt, ecclesiarum. Exaltavit etiam
pareutes suos et amicos et« capellanos, primis honorum
15 dignitatibus omnes cumulans, ut illi alteris^ succurrerent
infirmioribus. Quorum primores erant germanus^ archi-
episcopi Weciloi^ Magadeburgensis^-e, eorumque^^ nepos
Burkardusi Halverstadensis'" episcopus'^. Similiter ° Cuonoo
Treveris electus, sed invidia cleri martyrio coronatus, ante-
20 quam mtronizatus ». Item? Mindensis^ Eilbertus^ et Tra-
iectensis Willehelmus^-iO; preterea^ in Italia* Aquilegien- '
SIS 11 atque Parmensis^s et alii, quos enumerare longum
«pr^ n^^ "^^P* ?^-- ^^ ^^ miseric. fuit C. c) fidem usque ad mort. doo esse
serv. C. d) medioximus semper erat Bl; raedi:::u3 CI; medius C2
Mind, et Wilh. Traiect. C. r) Wilhilmus £C. ' s)^PrSa iia. 2^^ t) YtiL^^^l. Cll
o^ v V ^7^'- ^?' ^- J^^V^^O"^^ est ad misericordiam, benedicetur. {K).
2) Vgl untenKap. 78 (70 Anhang). 3) luvenal Sat. XIII 6- De
scelere et fidei violatae crimine. (K). 4) Bcr Text fdlirt Mer
35 ivieder, inBC ehenso zvie in Al, mit enim fort, als 2venn der Mn-
scliub in BC gar mcht vorhanden ivdre; vgl EinUitunq ^ 2 5) Val
die Zeugnisse iiber Anno bei Meijer von Knonau J/,' 599 -664"
b Werner oder Wezel, Brzbischof von Magdeburg, 1063-1077 (L)
i) Barchard Oder Biicco, nach Anno Propst zu Goslar, 1059-1088
40 Bischof vonHalberstadt. (L). Uber die Verwandtschaft mit Anno vol
Meyer von Kmnauim, N. 87. 8) Im J. 1066. (L). 9) J5^t
bert Bischof von Mmden 1055-1080. Bei seiner ErJiebung icar Anno
noch Propst m Goslar, Jcann aber als soldier wolil einigen Einflul
geubt haben; Egilbert stand von Anfanq an in nalien Beziehun^enzu
1U&4__1075 11) Vermutlich der wi J. 1068 erwdhlte Ravenaer-
Meyer von Knonau 7, 854, N. 97. G. Schwartz, Besetzung derBiltimer
ffffif^^^Qf-^?-; ^^^ ^''^'^'^^ 10^2 '''''^^^ Meyer von Knonau
11, 163, N. 94; Schwartz a. a. 0. S. 187, iV. 2.
Adam Bremensis. 12
178 M. ADAM BREMENSIS
est, studio et favore Annonis elevati sunt, qui et fautori
suo in temptationibus auxilio decorique fuisse certarunt.
Multa igitur ab illo viro in divinis et humanis ^ egregie
facta comperimus.
(35). XXXVI*. Noster vero metropolitanus^ tantum^ pro 5
nobilitate certans et gloria^ terrena indignum habuit ali-
quem suorum exaltare, licet multos in obsequium^ traxisset
egentes, arbitrans sibi hoc esse [quasi ^] dedecus, si aut
rex aut quisquam® magnatium^ suis benefaceret, *^quos ipse',
inquit, 'tarn bene aut melius possum remunerare^ Ergo 10
admodum^ pauci suorum illo annuente pervenerunt ad
apicem episcopalem; multi vero, si tantum apti ad ver-
Schol.77. bum seu callidi essent ad servitium, ingentibus^ cumulati
sunt divitiis. Unde factum est, ut pro gloria mundi cap-
tanda homines* diversi generis et multarum artium, preci- is
pue vero adulatores, ad suam ascisceret^ familiaritatem.
Schol. 77 (78). Inter quos advena Paulus ex ludaismo con-
versus* ad christianam fidem^ quique^, nescio^ pro avaritia vel^
pro sapientia exulatus® in Greciam, cum inde^ remearet, nostro
adhaesit pontifici, glorians se multarum^ artium callere ingenio, 20
adeo ut ex insciis litterarum philosophos redderet per triennium
et ex cupro formaret aurum obrizum^. Facile^ persuasit ille^
archiepiscopo credere omnia quae dixit, adiciens hoc omnibus
mendaciis suis, quod^ cito faceret apud Hammaburg monetam
publicam ex auro fieri ^ et pro denariis bizantios™ dari (Bl^. 2. C) . 25
36: a) Cap. CLIII. £1. 0 2; Cap. XXXVIII. B2. (C2); kein neues Eap. in
CI. b) tn (tamen) Al. c) oljsequio £C. d) quasi BC, fehlt Al. e) quis-
piam B2. f) magnatum BC; vgl. oben Kap. 24, S. 167, N.h. g) quemadmodum
JBl. h) in gentibus Al. i) addisceret Bl^.
Schol. 77: a) conv. est ad C. b) Quique C. c) nescio an pro C. d) an C. 30
e) exaltatus Bl^. f) unde Bl>^. g) multas artes B2. h) obrisum 51a,
i) facile BU; Facile — dixit fehlt B2. k) ille fehlt Bl^. 1) qui £!»; adiciens
se subito apud Hamm. mon. publ. ex auro facturum C. m) bizantos Bl^. C2.
1) Vgl. oben S. 144, N. 4. (L). 2) Dies ist die zioeite grof^e
Charakteristik, vgl. oben Kap. 1. 2; sie leitet mit Hervorhebung der 35
schlechten Eigenschaften und ihres allmahlicJien Hervortretens zur
Darstelhmg des Sturzes und folgenden UngliicTcs hin. 3) Sallust.
lug. 114, 2: pro gloria certari. (L). 4) Sallust. Catil. 24, 3:
plurimos cuiusque generis homines adscivisse sibi dicitur. (L).
5) Wahrsclieinlich ist das der im Cliron. Laureshamense, SS. XXL 40
414 erwdhnte ludeus quidam, immo ludas, qui episcopi loculos
habebat. (L).
LIB. Ill, CAP. XXXV— XXXVII. 179
Quorum onerosam multitudinem ^ traxit secum in curia " et
per episcopium^ sive quacumque iter esset, affirmans se
frequenti commeantium multitudine non modo^ non gra-
vari ^, verum etiam opipare*^ delectari^. Pecuniam autem,
5 quam recepit® a suis sive ab^ amicis, porro^ seu ab his, qui
frequentabant palatium vel qui regiae maiestati^ fuerunt^
obnoxii, illam, inquam, pecuniam, licet maxima esset, sine
mora dispersit^ infamibus personis et^ ypocritis, medicis^
et^ histrionibus et"^ id genus aliis. Scilicet '^ non sapienter
10 aestimans talium personarum f^voribus se effecturum, ut
vel solus placeret in curia vel maior domus^ fieret pre
omnibus, et eo modo perfici posse, quod in animo habuit^
de provectu^ ecclesiae suae. Preterea cum omnes, qui
erant in Saxonia sive in aliis regionibus clari et magnifici
15 viri, adoptaret in milites, multis dando quod habuit, ceteris
pollicendo^ quod non habuit, inutile nomen vanae gloriae
magno corporis et animae dampno'* mercatus est. Et cor-
rupti quidem mores ^-^ archiepiscopi ab initio tales in*
processu'^ temporis'^ et circa finem semper deteriores'^
20 fuerunt.
XXXYII^. Tunc igitur magnis curiae honoribus^ in- (36).
flatus vixque iam tolerandus inopi^ parrochiae venit Bre- 1063 — 1066.
mam ^ cum ingenti, ut solebat, multitudine armatorum, novis
populum [et*^ regionem] exactionibus aggravans^. Et tunc*^
25 levata sunt ilia castella, quae vel maxime*" nostros ad iram
a) curiam £2. C 2. b) episcopum £ la ; curia per episcopatum JS lb. c) modo
non iehlt Bl. d) opipari Bl. e) a suis recepit C f) ab iehlt BC. g) porro
fehlt BC, h) potestati C. i) obn. fuerunt (fuerant C2) C. k) infam. dispers,
person. C. 1) et fehlt Bl. m) et id gen. al. Soil, fehlt C. n) scilicet Bl.
30 o) Dominus -Bib. 2. p) habuit steht hinter ecclesie sue C. q) profectu B2.
r) dno (domino) jBI*. s) arch, mores C. t) in fehlt BC. u) proc. autem
temp. C. v) temporum jBla. w) fuerunt deteriores BC.
37: a) Cap. CLIIII, JBl. C(l).2; Cap. XXXIX. B2. (C2). b) inflat.
honor. BC. c) iopi Al. d) et reg. BC, fehlt Al. e) acgravari Al. t) quae
35 vel maxima A 1 ; quae maxime BC.
1) Einhard, V.Kar. Kap. 21 : Amabat peregrinos et in eis suscipien-
dis magnam habebat curam, adeo ut eorum multitudo . . non inmerito
videretur onerosa. Ipse tamen prae niagnitudine animi huiuscemodi
pondere minime gravabatur. (K). 2) Vgl. unten Kap. 77 (70 An-
40 hang). (L). 3) Horat. Sat. J, 2,2: Medici, mimae, balatrones hoc genus
omne. 4) Sallust. lug. 16,3: dando et pollicendo multa perfecit. (K).
5) Sallust. Catil. 5, 8: conrupti mores; vgl. 11, 7. (L). 6) Das kann
JEnde 1063 nach der HucTckehr von dem ungarisclien Feldzug und nach
detn Tage zu Regensbitrg (1063 Okt.; Meyer von Knonau I, 356) ge-
45 wesen sein; danach taught Adalbert tvieder am 17. Januar 1064
(St. 2639^ am Hofe auf. 7) Wohl im Laufe des Jahres 1063; nach
Kap. 44 (43) (unten S. 187; sind sie hereits vor 1066 (1064 oder 1065)
ivieder zerstort tvorden. Dehio 7, 222, N. 1 setzt die Erhauung schiver-
lich richtig hereits 1048 an.
12*
180 M. ADAM BREMENSIS
1063—1066. duces* incenderunt, deficiente illo studio, quod prius habuit
in aedificatione sanctarum congregationum. Miranda nimi-
rum voluntas hominis impatiensque^ ocii, quae domi fo-
risque^ tantis occupata laboribus nunquam'^ posset fatigari.
Nam cum^ sepe antea miser episcopatus eius tantis expe- 5
ditionum sumptibus tantisque voracis curiae studiis labo-
rasset, nunc vero in aedificationem® prepositurarum et
castellorum sine misericordia profligatus est. [Nam^ et
hortos^ et vineas in terra plantans^ arida, licet studio in-
efficaci multa temptasset, nihilominus tamen hiis, qui morem lo
gererent suae voluntati, magnifice voluit omnibus compen-
sari laborem]. Ita mens alta viri pugnans contra naturam
patriae, quicquid^ usquam magnificum didicit, hoc non^
habere [et^] ipse noluit"^. Cuius morbi causas cum dili-
genter et diu perscrutarer, inveni sapientem virum ex ilia, i5
quam nimium° dilexit, mundi gloria perductum ad banc
mollitiem animi^, quod° in prosperitate rerum temporalium
elevatusP in superbiam ad laudem comparandam ignorabati
modum, in"^ adversitate autem plus iusto contristatus
iracundiae aut merori frena laxabat^-^. Itaque tam* in 20
bono, si misertus* est, quam in malo, si iratus est, in
utroque mensuram excessit.
(37). XXXYIII*. Eius rei documentum hoc habeo, quod*
in ira furoris sui ^ aliquos manu percussit^ usque ad effu-
sionem sanguinis, sicut^ fecit*^ prepositum^-' eius aliosque. 25
In misericordia vero, quae in hac parte melius dicitur®
largitas, erat ita profusus, ut libram argenti pro^ denario
computans aliquando mediocribus^ personis effundi centum
a) ducis J5 2. b) que fehlt BC. c) nq. (nonq.) Al. d) sepe cum Bl.
e) edificatione BG. f) das eingeklammerte nur BC, fehlt A 1, wohl nur versehentlich, 30
wie Lappenberg in seiner Praefatio hemerkte; denn pugnans contra naturam patriae
(Z. 12 f.) bezieht sich dock wohl auf die Weinpflanzungen. g) ortos Bl^. h) plan-
tas £la. i) quidquid £1*. k) nunc 5 2; non fehlt C. 1) ex, BC, fehlt A\.
m) uoluit Al. Bl^.2. C. n) nimirum Bl^.2, verbessert in Bl^. o) ut 5 2.
p) eleuatur Al; eleuatus superbia JS2. q) ignoraret B2. r) In J. 1. 51. CI. 35
s) laxarat 5 2. t) tarn in bona miseratus est Al.
88: a) kein neues Kap. in 51. C; Cap. XL. 5 2, (C2). b) percussit ^M
hinter sanguinis C. c) fecit steht hinter aliosque (aliisque C2) C. d) prae-
posito suo aliisque 5 2. C2. e) larg. dicitur C. f) pro den. fehlt BC. g) medi-
cribus Al. 40
1) Sallust. lug. 85, 3: domi forisque. (L). 2) Sallust. Catil.
52, 28: mollitia animi. (L). Terent. Eunuch. V. 222: mollities
animi. (K). 8) Lucan. Fharsal. VII, 124: f.: frenosque furentibus
ira Laxat. (L). 4) Sallust. Catil. 9, 4 : Quarum rerum ego maxuma
documenta haec habeo, quod. (K). 5) lerem. Thren.2,S: in ira 45
furoris sui; vgl I.Reg. 20, 34. (K). 6) Vgl. oben S. 153, Z. 12 f.: sicut
Salemoni fecit proprios servos; imten IV, 27. 7) Wohl der unten
Kap. bl (56) genannte Suidger.
LIB. Ill, CAP. XXXVII— XXXVIIII. 181
libras edixerit, amplius* autem maioribus. Qua^ de re
accidit, ut, quotienscumque iratus est^, ceu^ leo fugeretur
ab omnibus, cum vero placatus est®, palpari posset ut
agnus. Citissime autem ad hylaritatem ab ira laudibus
5 mulceri potuit vel suis vel alienis, et tunc quasi alteratus^
ab illo, qui^ fuit, arridere cepit laudatori. Hunc locum
sepe vidimus captari ab^ adulatoribus, qui ex diversis
terrarum partibus in cameram eius velud in sentinam
fluxerunt'-^, quos et ipse ad nansciscendum^ honorem
10 mundi necessaries esse^ principibus indicavit"^. [Si^ qui
tamen palatio et regi notiores erant, in° suam dignatus
est ascireP familiaritatem 2, reliquos permisit abire donates].
Ita vero et honestas personas et in ordine sacerdotali ful-
gentes ad hoc turpissimum adulationis offitium ambitio suae
15 familiaritatis illexit. Postremo qui adulari nesciret aut
fortasse nollet, eum sicut amentem et stolidum vidimus 1 a
ianuis excludi*". Ac si diceretur:
Exeat aula % ^^f.'J- ^Jf/-
r, ' ii.t ' F//J, 493/.
Qui vult^ esse pius,
20 et ^ :
Accusator erit, qui verum dixerit ^.
Porro ita prevaluerunt apud nos mendaces *, ut vera di-
centibus non crederetur, etiamsi iurarent. Talibus igitur""
personis plena fuit domus^ episcopi.
25 XXXYIIII^. Quibus accesserunt cottidie^ alii gnatho- (38).
nes^, parasiti^, somniatores et rumigeruli, qui ea, quae
ipsi confinxerunt*^ nobisque placitura rebantur, iactabant
a) Amplius Bl. b) qua Bla. c) esset B.C2. d) tanquam BC.
e) esset BC. f) alturatus Al. g) qui fehlt Al. h) ab fehlt Bl. C.
30 i) confluxerunt C. k) nasciscendum Al; nanciscendum J5 la. 2, dutch Tilgung
von nci gedndert in nascendum i?la. 1) princ. esse CI; esse fehlt C2. m) iudi-
cavit BC, vielleicht richtig. n) das eingeklammerte nur BC, fehlt Al. o) eos in
B2. p) ascire fehlt B. q) uidimus steht hinter exclusum C. r) exchisum BC.
s) ab aula Al; aulam £lb.2. C. t) vut £1^. u) et fehlt B2. v) ergo Bl.
35 w) domus fehlt Al.
39: a) Cap. CLV. B1.C2; Cap. XLI. B2. (C2); kein neues Kap. in CI.
b) cotidi B 1". c) gnatones A 1. Bl^, hier vom Schreiber, ivie es scheint, verbessert
in gnathones. d) conflixerunt Al: confixerunt CI, so hat Adam vielleicht ge-
schrieben.
40 1) Sallust. Catil. 37, 5: Romam sicuti in sentinam confluxe-
rant. (L). 2) Vgl ohen S. 178, Z. Ibf., N. 4. 3) Iiivenal Sat J,
161: Accusator erit qui verbum dixerit: hie est. (L). Mehrere Hss.
lidben verum, Itivenal, hg. von L. Friedldnder 1, 161. 4) Vpl. Hierony-
mus Epist. VI (eel. HiTberg, Corpus script, eccles. Latin. Vindob. t. LIV,
45 24J : mendaces faciunt, ut nee vera dicentibus credatur. (K). 5) Gna-
tho, Parasitus bei Terenz, Eunuch. (K).
182 M. ADAM BREMENSIS
sibi per angelos^ revelata; iam^ publice divinantes Hamma-
burgensem patriarcham^ — sic enim vocari maluif^ — cito
papam futurum, aemulos^ suos a curia depellendos, ipsum^
vero solum diuque rem publicam gubernaturum, atque ita^
fieri^ longaevum, ut L annos^ excederet in episcopatu, 5
postremo'^ per ilium virum^ quaedam aurea secula orbi
Ventura^. Et haec quidem"^ licet ficte ab adulatoribus et
pro quaestu promitterentur, episcopus tamen, quasi de celo
sonuissent, vera omnia putabat^, tractans" ex scripturis
quaedam presagia rerum, quae fieri debeant, hominibus 10
data vel in somniis^ vel in auguriis vel in communibus
sermonum loquelis vel in non solitis*^ elementorum figuris.
Quare dicitur eum morem insuevisse, ut, dum cubitum ibat^,
fabulis delectaretur, cum expergisceretur, somniis, quotiens
vero iter incepit, auspiciis. Aliquando etiam diem ^ totum 15
somno* indulgens noctu pervigil aut" lusit ad"" aleas aut
mensae"*^ assedif". Cum autem^ recumberet^ ad mensam,
hilariter habundanterque^ omnia ^ precepit exhiberi convi-
vis^. Ipse'^ a convivis^ ieiunus® interdum surgens, semper
autem ex officio paratos habens^, qui advenientes reci- 20
perent hospites^, magnopere curavit^, ne^ non multum
ilium '-^ haberent*\ Adglorians^ hospitalitatem porro maxi-
mam^ esse virtutem, quae cum"' non careat divina mer-
cede*, sepe etiam inter homines habeat" vel maximam°
laudem. Recumbens autem non tarn cibis aut poculis quam 25
faceciisP oblectabatur aufi regum hystoriis aut raris philo-
sophorum sentenciis. Si vero erat privatus, quod raro
accidit, ut solus et absque hospitibus maneret vel regiis
a) agios £la; Anglos Bl^.2. b) lani ^1. c) parochiam B2. d) vo-
luit C; voluit vocari B2. e) Aemulos Bl<^.2. C2; aem. vero sxios C f) Ipsum 30
Al; ips. autem C g) ea £!«. h) longaev. fieri C2. i) in episc. exced.
annos C. k) Postremo Al.B. 1) viruni fehlt C, daselbst aurea quedam. m) qui-
dam B2; quidem haec C2. n) putabatiu- £1". o) Tractans Al; trahens C.
p) sonis Al; somnis Bl^. q) in insolitis C. r) iret B2. s) totum diem C.
t) somnio Al. u) aut fehlt Bl; pervigilanter lusit B2. C. v) in alea C. 35
w) ante mensam BC. x) sedit C. y) Cumque BC. z) ad mens, recumb. C.
a) que, von gleichzeitiger Hand iXber der Zeile nachgetragen, A 1. b) omn. conv. ex-
hib. precepit C. c) conuiuiis Bl. d) ipse BC. e) ieiunus fehlt BC. f) habere
B2. g) hospites et magnop. procurarent C. h) ne — haberent fehlt BC. i) in
illi zu bessem? Vgl. N. 3. k) Cap. CLVI. B1.C2; Cap. XLII. B2. (C2); kein 40
neues Kap. in CI. 1) magnam BC. m) dum div. mere, non car. C. n) habet
Bl; habebat C2. o) permaximam B; vel fehlt BC. p) facetis B.Cl. q) ut C.
1) Vergil. Aen. VI, ISdff'.: ventura . . aurea . . saecula; vgl
ehda. VIII, SMf. (K). 2) Einhard, V. Karoli Kap. 2%; curabatque
magnopere. 3) ne non multum illi haberent tviirde Jiei/Sen: da/3 45
jene nicht wenig lidtten, da/3 ihnen nichts abginge. Zum Spi'ach-
gebrauch (nachgestelltes, betontes ille^ vgl. I, 55 (57), S. 56, Z. 5; II, 3,
'S. 64, Z. 6; II, 15 (13), .5'. 71, Z. lb, und offer. ^ 4) Gemeint ist ivohl
Gen. 18. 19 ; vgl. auch Hehr. 13, 2 : Et hospitalitatem nolite oblivisci.
LIB. Ill, CAP. XXXVIIII. XL. 183
legatis, tunc* fabulis aut^ somniis, semper autem sobriis
ocium terebat''-^ loqiielis. Raro fidicines^ admittebat, quos
tamen propter alleviandas anxietatum curas aliquando cen-
suit esse necessaries. Ceterum pantomimes®, qui obscenis
5 corporum motibus oblectare^ vulgus solent, a sue conspectu
prorsus eiecit^. Soli medici cum illo regnabant, difficilis^
aditus fuit ceteris, nisi gravior^ causa posceret aliquos in-
tromitti Iaicos\ Unde etiam accidit, ut videremus ostium
thalami sui^, quod primo omnibus patuit ignotis veP pere-
10 grinis, tali postmodum custodia vallatum esse, ut magnis
de rebus™ legati potentesque^ seculi personae aliquando
pro foribus inviti^ expectarent per ebdomadam.
XL^ Preterea inter epulandum familiare habuit mag- (39).
nos^ viros*^ carpere ^, notans in aliis stulticiam, in quibus-
15 dam avaritiam, multis autem obiciens*^ ignobilitatem *, omni-
bus® vero^ inproperavit infidelitatem, eo quod ingrati essent
i]li^, qui eos de stercore suscitaret^-^, regi^, quem solus^
ipse diligens imperium pro iure\ non pro suo commodo
tueri videretur. Argumentum"^ esse, quod illi sicut igno-
20 biles raperent aliena, ipse vero sicut nobilis effunderet sua;
hoc esse apertissimum nobilitatis indicium. Hac invectione
pestifera utebatur in singulos nullique ^ demum pepercit,
dummodo se omnibus anteferret. Itaque" breviter hoc
dicendum est pro sola, quam dilexit, mundi gloria peiora-
25 tum esse ilium virum^ de omnibus, quas ab initio habuit,
virtutibus. Talia^ et eiusmodi plurima circa ipsum facta
sunt illo tempore, quae supersticioni vel iactanciae seu 1063—1066.
potius negligentiae eius infamiam magnam pepererunt
odiumque omnium mortalium, precipue vero magnatium^.
30 a) tum B2. b) et BC. c) impendebat BC. d) fidecines oder fideciues
Bl^. e) pantamimos B.Cl. f) oblectari vulgum Al, vielleicht hat Adam so
geschrieben. g) ceteris diffic. fuit aditus C. h) causa gravior BC. i) laicos
fehlt BC. k) eius B2. 1) et BC. m) magnarum rerum legati C. n) peten-
tesque Al. o) expect, inviti C.
35 40: a) kein neues Kap. in BC. b) magnates (-tos Bl^) BC. c) carp,
viros C. d) obiecit Bl. e) in omn. 01. f) autem B2. g) illi fehlt BC;
ingr, regi essent C. h) suscitarat B2. i) regi fehlt hier C. k) solum BC.
1) vire BU. m) argum. C. n) Cap. XLIII. B2. (C2). o) virum ilium C2.
p) Nempe talia BC. q) magnatum BC; vgl. oben Kap. 36, aS. 178, N. f.
40 1) Sallust. Catil. 4, 1 : otium conterere. (L). Vergil. Aen. IV,
271; Luean. Fharsal II, 488. (K). 2) Vgl. Exod. 10, 11: Statimque
eiecti sunt de conspectu Pharaonis; ehda. 23, 81. (K). 3) Vgl. oben
III, 2, S. Hi, Z. 16—19. 4) Cicero Fro Murena 8: multis viris fortibus
ne ignobilitas obiceretur. (K). 5) Ps. 112, 7: Suscitans . . . et de
45 stercore erigens; 1. Reg. 2, 8: Suscitat . . et de stercore elevat. (K).
6) Ebenso oben S. 144, Z. 18: nulli demum parceret.
184 M. ADAM BREMENSIS
i^^)' XLI^ Ex quibus infestissimi erant tarn illi quam eccle-
1056 1059. gjg^g nostrae dux Bernardus ^ et filii eius, quorum invidia,
simultates^-^ et odia, itemque insidiae, obprobria et calump-
niae traxerunt archiepiscopum ad [haec*^] omnia, quae supra
diximus, offendicula precipitem et quasi vecordem^ fecerunt^, 5
dum minor ipsis et cedere videretur^. Cessit tamen ali-
quando sponte pro officio sacerdotii, cupiens invidiam supe-
rare beneficiis et bona^ reddere pro malis. Sed cum frustra
laborasset* omnibus modis, ut male nexam cum ducibus
resarciret amicitiam^, victus tandem a tribulatione ^ perse- lo
quentium et dolore malorum exulceratus non semel excla-
3. Reg. 19, 10. mavit cum Helya: 'Domine Deus, altaria tua destruxerunt^,
prophetas tuos occiderunt, et relictus^ sum ego solus, et
quaerunt me ^ interficere\ Ceterum quam iniuste^ noster
episcopus^ talia passus sit, unum satis est exemplum"^ hie i5
ponere, quo potest videri amicitiam^ cum invidis nil valuisse
conservatam.
(41). XLII^ Dux avaritiae stimulo motiis in Fresones^,
quod debitum non inferrent tributum"^, venit in° Fresiam,
comitem liabens archiepiscopum, qui ea tantum gratia pro- 20
fectus est, ut discordantem populum duci reconciliaret.
Cumque dux maramonae cupidus totam pro censu rationem
poneret necdum^ DCC argenti marcis posset® ullo modo
placari, mox barbara gens, nimio furore succensa,
Aen.viii,64:8. in ferrum pro libertate ruebat^. 25
41: a) Cap. CLVII. JS1.C2; kein neues Kap. in B2.C1.{2). b) BC;
Simula 1. c) haec BC, fehlt Al. d) netordem Al; uecorem Bl^. e) reddi-
derunt BC. i) videbatur B2. g) amiticiam Al. h) deduxerunt ^ 1. i) dere-
lictus statt et relict, in der Vulg. k) iniuste passus sit talia noster Archiep. B2.
1) archiepiscopus B2. C, noster jehlt C. m) hie exempl. jB. CI; satis hie est 30
exempl. C2.
42: a) Cap. CLVIII. £1. C(l).2; Cap. XLIIII. i?2. fC2;. b) Frisones S2.
c) in fehlt jBla. d) nee JSl; nee cum B2. C. e) ullomodo (so Al. Bl^. CI)
plac. posset C. i) ruebant Bl.C. Verg.
1) Adam greift liier, eigentlich tvider den Zusammenhang, nocli- 35
mals auf die Zeit ror 1059 ziiruck. Mit Miicksicht auf Kap. 34 (33)
loird man das Folgende am besten in die Jahre 1056 — 59 verlegen.
2) Vgl. Einliard, V. Karoli Kap. 18: simultates et invidiam. 3) BihliscU
ist: malum reddere pro bono; Gen. 44, 4; 1. Reg. 2, 8 usw. (K).
4) Vgl. ohen II, 6 (5), S. 65, N. 6. 5) Vgl Ps. 106, 39: vexati sunt 40
a tribulations malorum et dolore. (Kj. 6) quaer. animam meam,
ut auferant eam Vulg, a. a. 0.; dagegen loh. 8, 37 : quaeritis me inter-
ficere; vgl. ebda. 8, 40; 7, 20. (K). 7) Uber Beclite des sdchsischen
Herzogs in Friesland in dem hier vorausgesetzten Umfange ist sonst bis
auf die Zeit Heinrichs des Lotven nichts bekannt; Weiland, Das sdch- 45
sische Herzogtum S. 23 ff. ; Meyer von Knonau I, 159, N. 77.
LIB. Ill, CAP. XLI— XLIII. 185
Multi^ nostrum ibi perfossi, ceteri fuga defensi^. Castra^
ducis et archiepiscopi direpta, magnus'^ ecclesiae tesaurus
ibi dilapsus est. Nihil® tamen profuit nobis apud ducem
et suos amicitiae^ fides in^ periculo experta, qnominus^
5 persequi vellent ecclesiam. Aiunt ergo ducem futuri pre-
scium sepe^ cum gemitu narrasse filios suos ad excidium
Bremensis ecclesiae fataliter^ destinatos. [Vidit^-^ enim
per sompnium ex penetralibus suis egressos in ecclesiam™
ursos aprosque, deinde cervos, ad ultimum lepores. ^Ursi"*,
10 in quit, 'et apri erant parentes nostri, fortitudine sicut denti-
bus armati. Cervi^ sumus ego et frater^, solis decori cor-
nibus. Lepores P autem sunt filii nostri modicae virtutis et
timidi^. De quibus metuo, ne^^ impugnantes ecclesiam
divinam incurrant ultionem^]. Quapropter sub obtestatione
15 divini timoris premonuit eos, ne quid impium cogitarent
adversum"* ecclesiam et pastorem suum^, periculose ledi
aut hunc aut illam*, quod iniuria eorum redundef^ in
Christum^. Haec surdis"" ille precepta reliquit. Nunc de
vindicta peccatores'^ statim sequente videamus.
20 XLIII ^. Anno pontificis nostri XYIL* Bernardus Sa- (42).
xonum dux obiit, qui a tempore senioris Libentii iam per j^^ 29
annos^-^ XL Sclavorum res atque Nordalbingorum ac nostras
strennue administravit. Post cuius obitum filii eius Ordolf^
et Hermannus"^ hereditatem patris acceperunt, malo omine®
25 Bremensis ecclesiae. Illi enim antiqui^ memores odii, quod
patres eorum contra eandem, licet occulte, exercuerunt
ecclesiam®, statuerunt aperte iam ultionem repetendam esse
a) Multi igitur (ergo C 2) ex nostris C. b) dispersi B 1 ; coeteris fuga de-
fensis B2; sunt defensi C. c) castraque C. d) niagn. ibi Eccles. Thes. dil.
30 est £2. e)NilJ5 2. f) amiticiQ ^ 1. g) vel J5C. h) cominus jB 1*. i) cum
gemitu sepe JS1«. k) faciliter il". 1) das eingeklammerte nur JBC, fehlt Al.
m) Ecclesias £2. n) cervi C. o) frater meus C. p) lepores C. q) metuone
Bl^. r) adversus BC. s) suum, neue ledant aut hunc J51; suum aut hunc
B2; suum neve ledant eciam hunc C. t) ilium B2. C2. u) redundaret B2;
35 quorum iniuria redundet C v) ille siu"dis BC. w) peccatoris Al; stat. sequ.
peccatores BC.
43: a) Cap. CLIX. B1.C(1).2; Liber Quartus. Caput Primum. B2.
(C2). b) XL (quadraginta Bl) annos BC. c) Ordulfus Bl>^; Ordolfus Bl^',
Ordolph B2; Ordulf CI. d) Herimannus CI. e) oe (omne) Bl^.
40 1) Vql. die (janz dhnliche Ermhlung des sogenanntcn Fredegarius
III, 12, SS. rev. Meroving. II, 97. (L). 2) Mattli. 8, 26: timidi estis,
modicae fidei. 3) Adalbert in seiner Uric. Hcanhurg. UB. I, n. 102
gedenht der Tatsache, da/3: in Utbremun terram et mancipia . . dux
Bernardus nostris temporibus pro lesione ecclesiae nostrae hie op-
45 tulit. 4) Das ist richtig fur 1043 als Epochenjahr AdalbeHs.
5) Von 1011 Oder, ivie Adam rechnet (ohcn II, 46 (44)^, 1010 his 1059
sind fast 50 Jahre. 6) antiqui — ecclesiam fast wortlich oben III, 8,
S. 149, Z. Uf (L).
186 M. ADAM BREMENSIS
1059. in episcopum totamque familiam^ ecclesiae. Ef^ primo
quidem dux Ordulfus^ vivo^ adhuc patre ^ cum® hostili
multitudine^ stipatus^ Bremensem§ episcopatum in Fresia^
devastavit ac^ cecavit homines ecclesiae; alios, etiam lega-
tes ad se pro^ pace directos, publice verberari^ iussit et 5
decalvari; postremo omnibus modis ecclesiam et sues im-
pugnare, spoliare, cedere ac pro nihilo habere™. Ad ea
tametsi" pontifex, ut debuit, ecclesiastico zelo exardens^
contemptoresP anathematis gladio percussit, querelam tamen
ad curiam deferens nil aliud meruit quam derideri^. Nam lo
et rex puer a nostris comitibus primo, uf aiunt, derisioni^
habitus est. Quapropter* archipresul^' tempori serviens^,
ut coniuratos tantum fratres ab invicem divelleret, dicitur^
Herimannum'' comitem adoptasse^ in militem. Cuius sa-
1063. tellicio functus in Ungaricam'' tunc expedicionem ^ quasi i5
magister regis et princeps consiliorum profectus est, re-
licto super negotia* regni^ Coloniensi archiepiscopo. Resti-
tute autem in regno ^ Salemone^, quem Belo"^ expulerat,
pontifex noster cum rege puero victor ab Ungria® regres-
sus est. 20
(43). XLIIII^ Tunc comes Herimannus^ aliquod^ magnum
1064. sperans^ et ambiens beneficium, quod dare nollet® episco-
pus^, statim conversus^ in furorem ^ cum exercitu copioso
venit contra Bremam. Ibique^' diripiens omnia, quae ad
manum venerant, soli ecclesiae pepercit\ Armenta boum et 25
a) eccles. famil. C. b) Et fehlt B2. c) Ordolfus ^Ib. d) vivente C,
vgl. oben III, 10, xV. b, e) cum fehlt BC. f) stipat. multitud. C. g) Brem.
in Fres. devast. episc. C. h) deuastauit in Fresia JS2. i) hominesque eccles.
cecavit (necavit C2) C. k) pro fehlt Al. 1) verb, et decalv. iussit C. m) habere
cepit B2.C. n) Et licet C. o) exardescens BC. p) contemptoris Al; male- 30
factores C. q) deridere Al. r) ut aiunt fehlt C. s) derisui C. t) Cap. II.
B2. (C2). u) archiepiscopus C. v) deserviens C. w) dicitur fehlt C. x) Her-
mann. B. C2. y) adoptavit C. z) Ungar. exped. tunc C2. a) super negni
Al. b) regnum BC. c) Salomone i?la. 2. C2; Salamone Bl^; Salom. in regn.
B2. d) bello expulerant BC. e) Ungaria B2. 35
44: a) Cap. CLX. B1.C2; Cap. III. B2.(C2); Uin neues Kap. in CI.
b) Hermann. B. C2. c) aliquid Bl. C. d) sper. magnum Bl; magn. sperans
ambiensque C. e) cum id dare nollet B2; quod dare noluit C. f) Archiepisco-
pus J5 2. g) versus B; in fur. versus C. h) ibique JS lb. C. i) Bl. C; parsit ^
Al; parcit B2. 40
1) Wolil in dessen letzter Lehenszeit, 1058 oder 1059. Meyer von
Knonau I, 158. 2) Vgl. ohen I, 62 (64), S. 60: Anima . . cum
multo animarura triumpho stipata. 8) Zu Meyer von Knonau I,
344 /f. vgl. die von Holder- Egger, LampeHi Annales S. 88, N. 2 heran-
gezogene WeihinscJirift der Kirche von Ardagger (Archiv f. osterr. Ge- 45
schichtsqu. XLVI, 467; vom 4. Sept. 1063. 4) 1. 3Iach. 3, 32 : reli-
quit . . super negotia regni ; vgl. 1. Much. 10, 37. (K). 5) Marc. 3,
21 : in furorem versus. (K).
LIB. Ill, CAP. XLIII— XLV. 187
caballorum omnia in predam cesserunt^ Similiter* per 1064.
totum faciens episcopatum homines ecclesiae nudos inopes-
que dimisit. Tunc etiam castella omnia, quae pontifex,
prescius^ futurorum, diversa regione^ construxit^, usque ad
5 solum diruta sunt.
XLY*. Archiepiscopus eo tempore primatum curiae^ (44).
tenebat. Cuius audita querela*' comes secundum indicium
palatii^ relegatus in exilium post annum dementia regis
absolutus est. Deinde vero idem comes Herimannus^ et 1065.
10 frater eius dux Ordulfus^ ad satisfactionem ecclesiae veni-
entes pro delicto suo L mansos optulerunt, et quievit^ 1065/66.
terra ^ paucos dies^.
Tunc^ etiam rex vastacioni condolens' Bremensis'^
ecclesiae transmisit ei ad solatium fere centum pallia cum
15 aliis vasis argenteis, itemque libris, candelabris et turibulis
auro paratis^. [Haec™-^ sunt munera, quae rex misit ad
reaedificationem Hammaburg'\- tres" calicos aureos, in qui-
bus erant librae auri decem, unum vas chrismaleP argen-
teum, scutum argenteum deauratum, psalterium^i aureis
20 scriptum litteris^, thuribula et candelabra argentea, dorsalia
novem regalia, casulas XXXY, cappas XXX, dalmaticas
et subtiles XIIII et alia multa, et unum plenarium, cuius
a) simil. Bl. CI. b) futur. presc. C. c) div. construxit regione B; diver-
sis construxerat locis C.
26 45: a) Cap. CLXI. B1.C2', kein nexies Kap. in B2. CI. (2). b) curte Al.
c) querela Al. d) pal. exllio relegatus C. e) Hermann. B. C2. f) Ordolfus
Bib. g) terra quiev. C. h) Cap. Till. B2. fC2) ; ein neues Kap. auch in CI,
nicht in Al. Bl. C 2. i) Brem. eccl. condolens CI; Brem. eccl. compatiens C2.
k) Eccl. Brem. B2. 1) auf paratis folgt in Al fdlschlich Pro qua firmiter — com-
30 memorabat ^5.188, Z. 7 — IQ), dann Fertur etiam Corbeiam — ditione possidet
(S. 188, Z. 1 — 1 ). m) das eingeklammerte nur BC, fehlt A 1; Haec enim sunt C.
n) Hamburg B wie stets; Hammaburgeasis ecclesiae C. o) Tres Bl^.2. C2.
p) crismale -Bl. q) palterium BU.
1) Auf diese Ei-eignisse deutet wohl Bernoldi Chron. z. J. 1064
35 liin (SS. V, 428J,- Magna seditio orta est inter Adalbertum Hamin-
burgensem archiepiscopum et principes regni. (L). Hierlier zu
Ziehen ist auch das Chron. breve Bremense: Huius (Adalberti) anno
XXII. Brema devastata est, ivas richtig 1064 ergibt. 2) Vgl. oben
Kap. 37 (36), S. 179, Z. 24: f. S) ludic. 3, 30: et quievit terra; dhn-
40 lich oft in der Vulgata. (K). 4) Adams hier chronologisch sehr deut-
liche und einwandfreie JDarstellung ergibt, dafi die rersohnenden Hand-
lungen gegen Mitte bis Ende 1065 er folgt sein konnen, Anfang 1066
mit Adalberts Sturz begann die Feindschaft aufs neue. 5) In dhn-
licher Weise beginnt oben II, 13 (11), S. 70, Z. 12 ff. der Mnschub in
45 BC: Hae sunt reliquiae sanctorum. Vgl. noch die Nachtrdge. 6) Nach
giitigem Hinweis von H. Seedorf (Bremen) ist dieser goldene Psalter die
Hs. Wien, K. K. HofbibliotheJc n. 1861, vgl. Budolf Beer in Blonumenta
'palaeographica Vindobonensia I (1910), 29—68, besonders S. 67.
188 M.ADAM BREMENSIS
tabula videbatur novem libras auri habere]. Fertur*-^
1065. gtiam^ Corbeiam atque Lauressam cenobia, pro quibus
^^ ■ 'diu multum^ laboravit*^ archiepiscopus^, eo tempore ^Harnma-
burgensi^ ecclesiae preceptis^ tradita^. Tunc etiam diu
desiderata^ in ditionem ecclesiae Lisraona venit, quae cur- 5
tis', ut aiunt, DCC mansos^ habere videtur et maritimas
Hadeloe regiones^ in ditione possidet"^. Pro qua firmiter
ex omni parte solvenda fertur archiepiscopus reginae Agneti^
dedisse IX '^ libras auri, quoniam haec in partem suae dotis
illaP commemorabafi. [Quinquaginta'^ cortes dominicales 10
habuit archiepiscopus, ex quibus Walde^ maxima persol-
vit* servitium unius mensis, ceterum'^ Ambergon"^ minima
quatuordecim dierum. Tanta erat opulentia huius epi-
scopi].
(45). XLYI^. Potuit ecclesia nostra^ dives esse; potuit 15
archiepiscopus noster Coloniensi aut Mogontino*' in omni
rerum gloria non invidere. Solus erat Wirciburgensis*^
episcopus, qui dicitur® in episcopatu suo neminem habere
consortem, ipse^ cum teneat omnes comitatus suae par-
rochiae, ducatum etiam provintiae gubernat episcopus^-*. 20
Cuius aemulatione permotus^ noster presul statuit omnes
comitatus, qui in sua dyocesi aliquam iurisditionem habere
videbantur, in potestatem ecclesiae redigere. Quapropter
1047/48. ab initio quidem ilium maximum Fresiae comitatum ^ a
a) Ferunt B; Tunc eciam Corbeia atque Lauressa C; fiber die Stellung in A 1 25«
sieheS.181, N.l. b) etB2. c) multumque £ 1^. 2. C. d) archiep. laboraverat C.
e) eo tempore fehlt C. f) eccles. Hammab. (Hammaburgensis C2) C. g) in
praeceptis B2. h) tradita sunt C. i) cortis Bl. C, Adam schreibt oft so, siehe
das Wort- tend Sachregister; Cors B2. k) manf (mansus) J.1. 1) Hatheloe reg.
(regionis (71) C m) possedit C2. n) Agn. regine C. o) XI B2. p) ilia 30
feJdt BC. q) comraemorabatur BC, wahrscheinlieh hat Adam so geschrieben. r) das
eingeklammerte BC. Annal. Saxo, fehlt Al; Quinquag. ergo C. s) Walde fehlt B2.
Ann. Saxo. t) unius mens, persolv. servit. C. u) caeterorum minima B2.
v) Ambergove Bl^; Auibergon CI; der Name fehlt B2. Ann. Saxo.
46: a) Cap. CLXII. B1.C{1).2; Cap. V. B2. (C2). b) nostra fehlt Al. 35
c) Mogintino Bli>; Moguntino B2. CI. d) Wtrciburg Al; Wirceburgensis B2. C.
e) dicitur steht hinter neminem C. f) Ipse enim tenet B 2 ; ipse enim cum
teneat C. g) episc. fehlt B1.C2. h) permotus fehlt BC.
1) Der Ausdruck ist beachtenswert ; Adam Jcann die UrJcunden
(St. 2683. 84j nicht gesehen haben. Vgl. audi Lamxterti Ann. 1063, 40
SS. rev. Germ. S. 89 ff., Citron. Laiireshamense SS. XXI, 413/". 2) Vgl
ohen Kap. 28 (27). (L). 3) Offenbar schon von Erzbisclwf Bezelin-
Alcbrand ersehnt, oben II, 80 (76). 4) Dafd diese BemerJiung Adams
liber das^Herzogtum' des Bischofs vonWiirzburg zu viel sagt, aber dock
Bichtiges entJidit, ist ivohl sicker; vgl. Waitz, VG. VIT, 163—166 iind 4=5-
zuletzt E. BosenstocJc, Histor. Yierteljahrsschrift XVI, 68 — 77. Adams
Zengnis gewinnt an Gewiclit, wenn er aus Siiddeuischland stammte;
vgl Einl § 4. 5) Oben Kap. 8, S. 149, Z. 2f.
LIB. Ill, CAP. XLY. XLYL 189
cesare indeptus* est de Fivelgoe^, quern prius habuit dux
Gotafridus'^, et nunc Ekibertus'^-^. Pensionem* librarum®
dicunt esse mille argenti, quarum ducentas ille solvit, at-
que^ est miles ecclesiae. Archiepiscopus autem optinuit^
6 eundem comitatum per X annos usque ad diem^ expul- 1057—1066.
sionis suae. Alter ^^ comitatus erat Utonis^-^, qui per omnem^ 1063 — 1066.
parrochiam Bremensem sparsim diffunditur, maxim e circa
Albiam. Pro^ quo archiepiscopus Udoni™ tantum optulit
in precariae^ nomen de bonis ecclesiae, quod aestimatur
10 singulis annis reddere mille ° libras^^ argenti, cum utique
tanta quantitate precii maior possit^i ecclesiae fructus omni
anno parari^', nisi quod pro mundi^ gloria adipiscenda suf-
ficit* nobis ideo esse" pauperes, ut^ divites multos^ in
servitio habeamus. Tercius^ erat comitatus in Fresia,
15 nostrae parrochiae vicinus, qui dicitur Emisgoe^-^, quem^
iuri ecclesiae nostrae defendens a Bernardo^ comite Gote-
scalcus^ occisus est^, pro*^ quo noster pontifex regi pactus
est se mille libras argenti daturum. Cuius pecuniae sum-
mam cum facile non posset habere, proh dolor *^! iussit
20 cruces, altaria, coronas et cetera ornamenta ecclesiae de-
poni, quibus denudatis infelicem maturavit contractum per-
ficere. Gloriabatur® autem pro argentea se cito^ auream ,
ecclesiam facturum omniaque ablata restituere in decuplum^,
sicut et prius *^ in destructione claustri visus est egisse.
25 [0 sacrilegium! Duae^ cruces auro paratae cum gemmis,
* Pensionem anuuam'^ BC.
a) indemptus Bl; adeptus B2.C2. b) Findgoe B2. c) Gothafridus B2.
d) Ekibrectus B; Ecbertus C. e) dicunt esse mille libr. argenti BC. f) et Bl.
g) expuls. sue diem C. h) Alter vero com. C. i) Udonis C. k) per omnem
30 fehlt Al. 1) pro J5 lb. C. m) Utoni B. n) inprecarie A1.C2; impre-
carie £1^.2. CI. o) m Al. p) arg. libr. B. q) posset esse eccl. B.Cl;
posset eccl. C2. r) paratus B2. s) gloria mundi B; adip. mundi glor. C.
t) Sufiicit B 1. u) paup. esse C. v) in J.1. w) multos fehlt B2. x) Cap. VI.
(libri IV.) B2. (C2). y) EmisgoQ Al. z) quern viri eccl. n. defendunt i51;
35 quern dum viri eccl. n. defendunt B2; quern — occisus est fehlt C. a) com. Bern.
B2. b) Godescalc. Sla; Gotheschalc. B2. c) Pro B. d) pro gdolor £la;
prohc dolor Bl^. e) Gloriatus B2. f) cito se C. g) deciplum, vom Schreiber
korr. decuplum, A 1. h) das eingehlammerte nur BC, fehlt Al; due CI.
1) Olen Kap. 28 (27), S. 171, N. 8 ; unten S. 192, N. 2. 2) Lurch
40 Urkunde vom 25. April 1057, St. 2540. 3) Diirch Urkunde vom
24. Okt. 1063 (St. 2632^ verliehen. 4) Durch Urkimde vom gleichcn
Tage (St. 263l) verliehen. 5) Das ivird 1066 nach dem Sturze Adal-
berts erfolgt sein. Vgl. audi unten S. 192, N. 2. 6) Oben III, 3, S. 146.
7) Ob annuam in A 1 fdlschlich ausgelassen oder in BC zu Unrecht
45 zujfesetzt ist, ivird man nur nach genauer Sachuntersuchung, und viel-
leicht auch dann noch nicht, ermittein konnen. Die bisherige Liieratur
(vgl. Meyer von Knonau I, 37, mit N. 24) gibt aiisschlie^lich den Text
A 1 wieder, ohne den Zusatz irgendivie zu beriicksichtigen.
190 M. ADAM BREMENSIS
1063—1066. altare maius et calix, ambo rutilantia ex auro et lapidibus
contexta preciosis, confracta sunt; in quibus erant auri
pondera viginti marcae, quas optulit domina Emma ^ Bre-
mensi ecclesiae cum aliis donis^ pluribus. Narravit faber^
ilia cremans magno se^ dolore coactum ad hoc sacrilegium, 5
ut confringeret illas cruces, secreto^ quibusdam asserens
ad sonitum mallei se^ audisse quasi vocem gementis pueri].
Tunc autem et tali modo tesauri Bremensis ecclesiae a
veteribus et sue tempore summo^labore magnaque fidelium
devotione collecti una et miserabili hora pro nihilo sunt lo
pessundati. Yix tamen ex eadem pecunia media pars de-
biti^ conflata est^. Gemmas sanctarum crucum^ distractas'^
audivimus, a^ quibusdam meretriculis donatas.
(4t!). XL YIP. Horreo, fateor, omnia sicut facta sunt pro-
palare, eo quod initium^ dolorum haec^ erant % gravisque i5
secuta est vindicta. Ab illo ergo die ruentibus in occasum
prosperis omnia nobis et ecclesiae adversa fuerunt, ita ut
episcopus noster et sui asseclae ab omnibus exsibilarentur*^
sicut heretici^ At^ ille parvipendens^ omnium voces, simul
etiam^ relicta rei domesticae cura, totus in curiam vehe- 20
mens et in gloriam preceps ferebatur, hac^ causa, ut ipse
retulit, capessendae * rei publicae quaerens primatum, quia
dominum et regem suum ^ inter manus trahentium non
1065. posset videre captivum. Et iam consulatum^ adeptus est,
iam remotis^ aemulis solus ^ possedit"^ arcem capitolii, non 25
tamen sine invidia, quae semper gloriam sequitur ®. Tunc
vero metropolitanus noster quaedam aurea secula''-'' reno-
vaturus in consulatu suo cogitasse fertur^ disperdere^ de
civitate Dei omnes, qui operantur iniquitatem, precipue
a) plur. donis C. b) autem aurifaber ilia conflans C. c) dolore se B 2. 30
d) secreto — asserens fehlt CI; seer, quibusdam fehlt C2. e) asser. se ad sonit.
mall. aud. C2. f) summo fehlt C'2. g) debitu Al. h) est cum gemmis Bl^;
est cum gemmas BV^; est; gemmas CI. i) cruciura Bl^.2. C2. k) destructas B2.
1) aut 5 la; ad ac Bl^; ac B2. C.
47: a) kein neues Kap. in BC. b) uicium 51*. c) sunt C. d) sicut 35
heret. exsibil. C. e) Cap. CLXIII. Bl. C2; Cap. VII. B2. (C2); kein neues
Kap. in CI. f) omn. voces parvip. C. g) et B2. h) Hac Al. i) consu-
lata, sogleich Icorr. consulatu, Al', consolatum £la, k) eraulis remotis C. 1) suia
Bl. m) possidet jBI; arc. capitol. possidet C. n) renovat. secula C. o) cogi-
tavit C. 40
1) Vgl oben II, 67 (65) und ScJiol 41 (48). 2) Mare. 13, 8:
Initium dolorum haec. fKj. 3) Vgl. auch unten III, 68 (62).
4) Sallust. Catil. 52, 6: capessite rem publicam. (K). 5) Vgl. obeti
III, 34 (33), S. 177, Z. 4/'.; Kap. 40 (39), .S'. 183, Z. llff. 6) Sallust.
lug. 55, 3: post gloriam invidiam sequi. (L). 7) Vgl. oben 45
Kap. 39 (38), S. 182, N. 1. (L). 8) Ps. 160, 8: ut disperderem de
civ. Domini omnes operantes iniqu.; vgl, Ps. 5, 7; 13, 4 usic. (K).
LIB. Ill, CAP. XLVI— XLVIIII. 191
illos, qui vel^ in regem manus miserunt aut ecclesias^ de- 1065.
predasse videbantur. Cuius delicti conscientia cum fere
omnes episcopi et principes regni tangerentur, unanimi odio
conspirabant, ut ille [solus^] periret, ne ceteri periclitaren-
5 tur. Igitur omnes [simul^'J apud Triburiam^ congregati, )^^^*
cum rex adesset*^ presens, archiepiscopum nostrum quasi
magum et seductorem a curia depulerunt. Adeo 'manus (^ew. 16,12.
eius contra omnes, manusque^ omnium contra ilium', ut
controversiae finis ^ pervenerit^ usque ad sanguinem.
10 XLYIII^. Audientes autem^ duces nostri^, quod ponti- (47).
fex ab ordine senatorum esset eiectus^, magno repleti gaudio
cogitabant et ipsi tempus invenisse'^ ultionis, ut eum^ peni-
tus alienarent a suo episcopio^, dicentes: 'Exinanite ^ usque
ad fundamentum in eo, et conteramus eum de terra viven-
i5tium'*. Itaque multae insidiae, multa^ opprobria eorum
adversum archiepiscopum^, qui eo tempore '', cum niP tucius
haberet, Bremae^ sedit, quasi obsessus et custodia vallatus^
inimicorum. Cumque tota ducis familia pastorem et eccle-
siam et"^ populum et sanctuarium derisioni haberent^, Magnus
20 tamen" ante omnes saeviebat, glorians se tandem reservatum
esse, qui rebellem domaret^ ecclesiam.
XLYIIII^. Magnus igitur^ filius° ducis collecta latro- (48).
num multitudine non eo modo"^ conatus est ecclesiam im-
pugnare quemadmodum^ parentes eius, verum ipsum pasto-
25 rem^ ecclesiae persecutus^, ut contentionem diutinam finisse
videretur, aut membris truncare aut funditus interficere
quaerebat episcopum^ Nee' tamen illi dolus ad caven-
dum^ defuit^, auxilium vero in militibus nullum^ prorsus
a) vel jehlt Bl. b) eclesias ^1. c) solus und simul nur BC, fehlen Al.
30 d) presens adesset Bl.C. e) et manus . . eum Vulg. f) usq^ue ad sang,
pervenerit C.
48: a) Cap. CLXIIII. £1. C(l).2; Cap. Vni. B2. (C2). b) autem iehlt
C 2. c) nostri pontificem ab ord. senat. esse eiectum C. d) ultion. inven. C
e) eum a suo penit. alien, episcopio C. f) multaque C. g) adversus epi-
35 scopum C. h) totu Al. i) nichil (nihil) BC. k) Brem. preter sedem
quasi B. 1) inimic. vallatus est Bl; amicorum vail, est jB2; inimicorum
vallat. C. m) et iehlt C. n) haberet B2. o) tamen fehlt BC. p) do-
marent Al.
49: a) Cap. CLXV. £1*. C2; De persecucione Archiepiscopi Capit. CLXV.
40 Bib; Cap. IX (libri IV.) . B2. (C 2) ; kein neues Eap. in C 1. b) ergo C. c) ducis
filius B2. d) modo eccl. imp. conat. est C. e) quemadm (-modo) J.1. f) eccl.
past. C. g) persec. est Al; prosequutus B2. h) Archiepiscopum C2. i) nee
£la. k) cavendam B2. 1) prorsus nullum B2.
1) 1066 vor Januar 13; vgl. Meyer von Knonau 1, 481 f}\ 2) Eehr.
45 6, 16: omnis controversiae eorum finis. (K). 3) Ps. 136, 7: Exi-
nanite usque ad fundamentum in ea. 4) Vgl. Isai. 53, 10 imd 8;
Jerem. 11, 19. (L). 5) Sallust. Catil. 26,2: Neque illi tamen ad
cavendum dolus aut astutiae deerant. (KJ,
192 M. ADAM BREMENSIS
1066. habuit. Ipso* tempore archiepiscopus a Magno duce^ ob-
sessus clam noctu^ fugit^ Goslariam ibique secure^ per
dimidium annum mansit in predio suo apud Loctunam^;
castra*^ et servicium eius ab hostibus direpta sunt. Quibus
angustiarum laqueis obstrictus ignominiosum quidem, sed 5
necessarium cum tyranno fedus pepigit, ut, qui hostis erat,
miles efficeretur, offerens ei de bonis ecclesiae mille man-
sos^ in^ beneficium et amplius, eo^ nimirum tenore, ut
comitatus Fresiae^, quorum alterum Bernardus, alterum
Ekibertus^ invito pontifice^ retinebat^, Magnus absque lo
omni dolo"^ vendicaret iuri ecclesiae ac defenderet™. Ita^
prorsus diviso in tres partes Bremensi episcopatu, cum
unam partem Udo^, alteram p Magnus haberet, vix tercia
remansit episcopo; quam tamen ipse postea Eberhardo*!-^
aliisque regis adulatoribus distribuens fere nihil sibi reti- i5
Schol. 78. nuit. Nam et cortes^ episcopi et decimae ecclesiarum,
unde clerici^, viduae* et inopes sustentari deberent, omnia^
cesserunt in usum laicorum, ita ut meretrices cum latroni-
bus usque bodie luxurientur ex bonis ecclesiae, in derisu'''
habentes episcopum omnesque ministros altaris. Tantis 20
igitur largitionibus, sicut hodie videri potest ""', nihil ^ lucra-
Schol. 78 (79)*. Ex* omni victu et servitio episcopali decima
capellano legaiiter cotidie reddebatur ad sustentationem infirmo-
rum^ et egentium peregrinorumque^ hospitium. Sed capellanus
ad suum*^ usum fraudulenter multa reservans nihil pauperibus 25
impendebat® (Bl.C).
a) Ipso ergo temp. C. b) metu BC; dani metu £1^. c) suffugit Bl. C.
d) secure apud Loot, in pred. suo per dim. ann. mansit C. e) Castra Bib. 2; Castra
autem et servitia C. t) mansus J.1. g) et ampl. in benef. C. h) Eo J.1. 52. C2.
i) Frisie CI. k) Eckibertus J?la; Ekbertus C. 1) retineb. pontifice BC. m) dolo 30
iuri eccl. uendic. atque defenderet C. n) am Rande in Bl>^: Dulce loqui miseris
veteresque reducere questus. o) Uto B. p) alt. partem B2. C. q) Eberuardo
JBla; e Bernardo Bl^; Ebernardo CI; Bernardo B2. C2. r) curtes BC. s) Cleri
B2. t) viduae fehlt BC. u) omnes C. v) derisum BC. w) possit J5 2.
x) nichil erga Udon. et Magn. lucr. est archiep. C. 33
Schol. 78: a) das Schol. steht in Bl hei III, 40, in C bet III, 38. b) infir-
matorum C2. c) peregrinorumque et hospitum Bl. d) suum fraudul. usum C.
e) impendit C.
1) Der aber erst seit 1072 selbst Berzog ivar. (L). 2) Offenbar
tvaren diese Grafschaften nacli der JRegelung von 1057 (oben S. 189, 40
Z. 4iff.) Adalbert wieder verloren gegangen, ivohl ehen 1066. 3) Ver-
mutlicJi dem Grafen von NeUenburg (dem Jiingeren), nicht dem Grafen
vgm ZuricJigau (von Nellenburg), vgl. Meyer von Knonau II, 43, N. 6.
tiber einen anderen Grafen Eberliard dieser Zeit (von Spanheim) vgl.
Witte, Zeitschr. f. Gesch. d. Oberrjieins L, 163/". 172/f.; H. Bre/Slau, 45
N. A^'chiv XXXIIII, 88, N. 1. Ifber die Schenkung ist smist nichts
belcannt. 4) An diese Stelle hat Lappenberg das Scholion gesetzt, und
sachlich pafit es gewi/3 hierher. In B 1* steht es bei III, 40 (89), in
JBlb bei demselhen Kapitel etivas tiefer; in C (1 und 2) bei III, 38 (37).
LIB. Ill, CAP. XLVIIII-LI. 193
tus est archiepiscopus* erga Udonem^ et Magnum^, quam
ne expelleretur a suo episcopatu. A*^ ceteris vero nil^
aliud servitii^ meruit, nisi ut dominus vocaretur.
L^ Haec nobis prima ruina contigit in Bremensi par- (^^\
5rochia^; verum trans Albiam quoque vindictae magnitude
pervenit, quoniam'' princeps Gotescalcus*^ eo tempore® inter-
fectus est a paganis, quos^ ad christianitatem nitebatur ipse
convertere. Et quidem vir omni aevo memorabilis magnam
partem Sclavaniae^ conversam habuit ad^ divinam religio-
10 nem. Sed quia nondum^ 'impletae^ sunt iniquitates Amorreo- oen. i5,i6.
rum'^, neque adhuc Venit tempus miserendi' eorum, necesse ps. loi, u.
erat, ut venirent scandala^, ut^ probati fierent manifesti.
Passus est autem noster Machabeus in civitate Leontia
YII. idus lunii cum presbytero Yppone^ qui super altare Juni i.
15 immolatus est, et aliis multis tam laicis quam clericis, qui
diversa ubique"^ pro Christo pertulerunt supplicia". Ans-
uerus° monacus* et cum eo alii apud Razzisburg^ lapidati Schol. 79.
sunt, idus lulii passio illorum^ occurrit^. Jui.ib.
LI*. lohannes episcopus senex cum ceteris christianis (50).
20 Schol. 79 (80). Fertur idem Ansuerus, cum* ad passionem
veniret, flagitasse paganos, ut prius socii, quos deficere metuebat,
lapidarentur. Quibus coronatis ipse gaudens cum Stephano ^
genua posuit^ (Bl^.2,C).
a) episcopus B2. b) Uton. B. c) siehe S. 192, Z. 35, N. x. d) a £2. C.
25 e) nichil (nihil) BC. f) servitii fehlt C2.
50: a) Cap. CLXVI. £1. C(l).2; Cap. XI. B2. (C2). b) parrochiQ Al.
c) Quoniam Al. d) Godesc. Bl. C. Ann. Saxo; Gothesc. B2. e) temp, a pagan,
interf. est C. f) quos ipse ad christ. niteb. convertere C. g) Slauon. B2\
Slauan. C2. h) in 5 2; am Rande steht in Bl>^: Godescalcus princeps martiriza-
30 tur, i) complete Bl.C. Helm.Vulg. k) Amoreor. £lb. 2, C2. 1) Ippone
B2. C. Ann. Saxo. m) pro Chr. ubique BC. n) in B 1 folgt hier: Filia regis
Danor. — excidio genitus (S.lQi, Z.9 — 14=); dann: lohannes episcopus — quarto
ydus Nouembris (S. 193, Z. 19 — S. 194, Z. 8f.J; dann: Ansuerus monachus — illo-
rum occiirrit (S. 193, Z. 16 — 18; . o) Ans. eciara mon. C. p) Ranisb. Bl; Rins-
35 burg B2', Razispurg C. q) eorum Bl^. r) ocurrit Al; in C folgt hier
Schol. 79 im Text.
51: a) Cap. CLXVII fhinter excidio genitus in Bl) Bl.C 2; Cap. XII. B2.
(C2): Jcein neues Kap. in CI.
Schol. 79: a) Qui cum C. Ann. Saxo, bei letzterem im Text zwischen lapidatus
40 est (so) und idus lulii; vgl. Kap. 50, N. r. b) posuit dreimal geschrieben in Bl^,
1) Vgl ohen I, 50, S. 51, Z. Uf. 2) Matth. 18, 7: Necesse enim
est, ut veniant scandala. (L). 3) 1. Cor. 11, 19: ut et qui probati
sunt manifesti fiaut. (L). 4) Die spdten Acta Ansueri (A A. SS.
lul. IV, 104 — 108; Langehek, SS. rer. Dan. Ill, 581— 588j sind auch
45 in dem ersten, von L. Helkviq (Archiv d. Vereins f. Gesch. d. Herzogtums
Lauenburg II, 2, Molln 1888^ nochmals gedruckten und erlciuterten
Teile inhaltsarm tmd fast wertlos. 5) Vgl. Act. apost. 7, 60. (LJ.
Adam Bremensis. 13
194 M. ADAM BREMENSIS
^^^^lOfifi' ^" Magnopoli* civitate captus'' servabatur ad^ triumphum.
■ Ille igitur pro confessione Christi fustibus cesus, deinde per
singulas civitates Sclavorum'^ ductus ad ludibrium, cum a
Christi nomine flecti non posset, truncatis^ manibus ac
pedibus in platea corpus eius proiectum'' est, caput^ vero 5
eius^ desectum^\ quod^ pagani conto^ prefigentes in titu-
lum victoriae deo suo Redigost^ immolarunt"\ Haec in
Nov. 10. metropoli Sclavorum Rethre gesta sunt HIP idus Novera-
bris''. Filia°'2 regis Danorum apud MichilenburgP, civita-
tem^ Obodritorum, inventa cum mulieribus nuda dimissa'* lo
est. Hanc enim^, ut prediximus^, Gotescalcus* princeps
habuit uxorem, a qua et filium suscepit Heinricum". Ex""
alia vero Butue"^ natus fuit, magno uterque excidio Scla-
vis'^ genitusy-^. Et^ illi quidem victoria potiti totam Ham-
Schol. 80 (81). lohannes iste peregrinationis amore Scotiam is
egressus venit in Saxoniam, et clementer, ut^ omnes, susceptus^^-*
a nostro archiepiscopo non multo post in Sclavaniam^ ab eo
directus est ad principem Godescalcum. Apud quem commo-
ratus illis diebus^ multa paganorum milia baptizasse narratur
(B1\%G). 20
a) civit. Magnop. C. b) captus iehlt C. c) in B2. d) Slau. civitates
jB2; Slau. (Slau. C 2) civ. ad ludibr. ductus C; civ. Slav, ad ludibr. ductus Ann.
Saxo. e) proiectus Bl^. f) Capud J.1; Caput B.C2. g) eius Al. Ann. Saxo,
fehlt BC. Helm. \\) dissectum B2. i) quod fehlt B. k) c6ncito CI. 1) Redi-
gast B2. C. m) immolaverunt BC. Helm. n) in Bl folfft hier: Ansuerus 25
monaclius ustv. o) Filia — excidio genitus steht kinter pertulerunt supplicia
Bl. p) Michlenburg B2; Michilinburg C. q) civitate Al. — Obotritor. B2.
r) nuda (auida Bl^) diu cesa sUttt n. dimissa BC; diu cesa nuda dimissa Alb. Stad.
Lappenberg. s) enira fehlt B 1. Ann. Saxo; enim habuit, ut praed., God. Princ. ux.
B2. t) Godesc. BC. u) Henric. J5. v)ex£la. 2. w) Britue £ 1*. x) Sclav. 30
excidio BC. Helm. y) geniti Al. — in Bl folgt Mer: Cap. CLXVII. lohannes
episcopus senex usw. z) Cap. CLXVIII. B1.C2; Cap. Xin. B2. (C2); kern
neues Kap. in CI.
Schol. 80: a) ut omnes Bl^. Helm., iehlt B2. C. Ann. Saxo. b) a nostro
suscept. C; susceptus demum ad Godschalcum in Slauiam diuertit. Apud cum 35
(so) aliquandiu coramor. multa Pagan, millia baptizavit. 5 2. c) Sclaviam C.
Ann. Saxo. d) illis diebus (diebus fehlt CI) commor. C.
1) Das Martyrium des lohannes Scotiis ivird ebenso in nordi-
schen Quellen, ivo er Ion IrsJci (der Ire) hei/^t, geschildert; Maurer,
Behelirung II, 584. 2) Slgrid oder Syritha, Tochter des Svend Estrid- 40
sen; vgl. oben III, 19 (18), S. 162. 3) Butlme ist am S.August
fruhestens d. J. 1074, eher ivohl 1075 bei Plon von den Slaven er-
schlagen icorden, Helmold I, 25. 26; Adam mu[3 dies Kapitel vor Kennt-
nis dieser Tatsache gescliriehen hdben. Ileinrich ist nacli 1066 nls
Knabe oder Juggling nach Ddnemark geflohen, erst um 1093 zurilck- 45
gekehrt; von seinen um 1075 noch gar nicht geschehenen Taten kann
Adam nur im Sinne einer Drolmng mit der Zukimft sprechen. Vgl.
von Breska, Untersuehungen ilber die Nachrichten Helmolds usiv. (ID.
Gottingen), Lubeck 1880, S. 40. Vgl. audi Meyer von Knonau II,
Exkurs II. 4) Vgl unten Kap. 54 (53), S. 198, Z. IS: clementissime 50
susceptus ut omnes. (L).
I
LIB. Ill, CAP. LI. 195
maburg^ provintiam ferro et igne demoliti sunt; Stiirmarii^ ^^^^^•°^'
fere^ omnes aut occisi aut in captivitatem ducti, castrum
Hammaburg^^ funditus excisum, et in derisionem Salvatoris
nostri etiam cruces a paganis truncatae sunt^-^. Impleta^
5 est^ nobiscum prophetia, quae ait: 'Deus, venerunt gentes ps. 78, i.
in hereditatem^ tuam''; ['polluerunt' templum^ sanctum
tuum'] et reliqua^, quae prophetice '"^ deplorantur^ in leroso-
limitanae urbis excidio. Huius° auctor cladis Blusso^ fuisse
dicitur, qui sororem habuit^ Grodescalci domumque reversus
10 et ipse obtruncatus est^. Itaque omnes Sclav! facta con- Schol.82.
spiratione generali ad paganismum denuo relapsi^ sunt^,
eis occisis, qui perstiterunt in fide. Dux noster Ordulfus*
in vanum sepe contra Sclavos dimicans per XII annos, 1059—1072.
quibus patri supervixit^, numquam^ potuit^ victoriam^ ha-
15 bere, totiensque victus a paganis a suis etiam derisus est.
Igitur expulsio archiepiscopi et mors Gotescalci^ uno fere
Schol. 81 (82). Ipso eodemque tempore Sliaswig^, civitas
Saxonum Transalbianorum *, quae sita est in confmio Danici
regni, opulentissima aeque ac^^ populosissima ex improviso paga-
20 norum incursu funditus excisa est (BV.2. C).
Schol. 82 (83). Haec est Sclavorum tertia negatio^, qui
prime facti sunt a Karolo^ christiani^, secundo ab Ottone, tertio
nunc ab^ Godescalco principe^ (B1^.2.C).
a) Hamburgensem B; Hammaburgensem C. Ann. Saxo. b) Stormarii B 2.
25 c) vero £1*. d) Hamma^) J.1; Hamburgh Bl; Hamburg B2; Hamaburg CI.
e) in C. Helm, folgt hier Schol. 81 im Text. f) Et impleta (hinter excisa est^ C.
g) est fehltAl. h) haereditatem etc. Quae Prophetiae B2. i) das eingeTclam-
merte nur Bl. C. (Vulg.), fehlt Al. B2. k) tempi, tuum Hierusalem: quae C2.
1) leliqua ^la. m) prophetic(:^ Al; prophetiae B2. C2. n) deplorantiu: steht
30 hinter excidio C. o) Huius vero auct. C. p) Plusso BC. q) Godesc.hab. BC.
r) nach einem Zeichen soil in B 1"^ Schol. 82 hier im Text eingefugt werden. s) sunt
relapsi C. t) Ordolfus Bl^. u) nq. (nonq.) Al. v) nuUam potuit unquam B;
nuUam unquam potuit C; null. umqu. poterat Helm. w) habere victoriam BC.
Ann. Saxo. x) Godesc. BC.
35 Schol. 81: a) Sleswich ^ 1". Helm.; Slasuig B2. b) opul. atque C. Helm.
Schol. 82: a) negocio Bl'^; negatio, ab eo tempore, quo primum sub Carolo
Magno christian! facti sunt B2. b) Carolo B2. C2. c) a Bl^.
1) Vgl. ohen 1, 53 (55), S. 54, Z. Ihf. : cruces a paganis truncatae. (L).
2) Die Erzdhlung von Et illi quidem (S. 194, Z. 14j an ist in vielen einzelnen
40 AusdriicJcen der Schilderung II, 43. 44 (41. 42), S. 103 /f. nahe verivandt.
3) Herzog Ordulf ist am 28. Mdrz 1072 gestorhen, Meyer von Knonau
II, 148. 4) Bjornho 8. 142, N. 2 spricht dies SclioUon Adam ah,
iveil er sonst Schlesivig stets als ddnisches Bistum hezeiclme. Das ist
ivohl so nicht ganz richtig, und iiberlieferungsmd/Sig geht das Scholion
45 jedenfalls auf X zurilck. 5) Das ist ein Irrtum.
13*
196 M. ADAM BREMENSIS
1066. anno contigit. qui est pontificis XXII ^•^. Et^ nisi'^ fallor,
haec mala nobis ventura signavit illa"^ horribilis cometa,
quae® ipso apparuit anno circa dies paschae^-^.
(51). LII^. Eodem quoque tempore clades ilia memorabilis
in Anglia facta est, cuius ^ magnitudo et quod Anglia 5
Danis ex antique subiecta est, summam^ nos eventuum
preterire non sinit. Post mortem'^ sanctissimi regis Anglo-
rum Eduardi^-^, contendentibus pro illo regno ^ principibus,
Haroldus^ quidam* Anglorum^ dux, vir maleficus, sceptrum
invasit. Quod dum^' sibi ^ frater eius, nomine Tostin^, lo
Schol.83. ereptum^ iret, regem Nortmannorum auxilio^ ducit Harol-
dum""-*^ regemque" Scotorum; et^ occisus est ipse? Tosti<i,
et rex Hiberniae '^ et Haroldus cam^i toto exercitu* eorum'^'
a rege Anglorum^. Yix^, ut aiunt, dies octo transierunt^
Schol. 83 (84). Haroldus* iste rex^ Nordmannorum GGG i5
naves habuit^ magnas, quae omnes ibi remanserunt. Insuper'^
massa auri, quam Haroldus* a Grecia duxit®, ad Bastardum
tali fortuna pervenit. Erat^ autem pondus auri, quod vix bis-
seni iuvenes cervice levarent^ (Bl^.2. C).
*) exercitu. Victores redeunt. Vix Bl. 20
a) in C folgt hier im Text Schol. 82. b) et C. c) ui Bl; in (so) B2.
d) ille B2. C. e) qui B2. f) Paschae dies B2; die Worte: Et nisi — dies sind
daselbst als Schol. am Rande von Kap. 52 gedruckt; C 2 schlieM Schol. 82 und et
nisi — Paschae im Text in Elammern.
52: a) Cap. CLXIX. Bl. C(l).2; Cap. XHII. (libri IV). B2. fC2). 25
b) Cuius Al. Bl. CI. c) summa C. d) regis sanct. Anglor. (Angl. fehlt C2)
Eduardi mortem C. e) Eduardi — quidam Anglorum fehlt Al; Edwardi jBI.
f) illo regno regni princip. Bl. g) Heroldus B2. C 1. h) cum B2. i) Tosti
Bl. C; Toste B2. li) ereptum dolens bello adiret Bl; ereptum audiret
B2.G. 1) aux. ducit fshlt B 1. m) Haraldum B2. n) reg. Scot., wie es scheint, 30
von anderer, gleichzeitiger Hand iiher der ZeiU nachgetragen in Al. — Scothor. 01.
o) et fehlt Bl. p) ibi C2. q) Tosti (Toste ^2), Haroldus (Harald B2) et rex
Hibernie (Hyb. B2. C) cum BC. r) eorum fehlt BC. s) Vix ergo dies C.
t) transierant B2. C. Ann. Saxo.
Schol.83: a) Haraldus B2. b) Nordm. rex C. c) magn. hab. C. d) in- 35
super 51a. e) adduxit B2. f) erat jBI*. g) subirent Bl^.
1) 1066 (Mai) heginnt das 24. Jahr Adalberts; sein Sturz fand
also im 23., die Katastrophe im Wendenlande im 24. Jalire seines Erz-
bistiims statt. 2) Vgl. die Zusammenstellung der Zeugnisse iiher den
(Halleyschen) Kometen bei Freeman, The history of the Norman conquest 40
of England III, 640 — 644, Appendix, Note M; Meyer von Knonau
I, 523, N. 55. 3) Er starb am 5. Januar 1066. (L). 4) Der oben
schon ofter genannte Sohn des Guduin. 5) sibi = ihm, ndmlich dem
Harald. Die Bearbeiter in BC haben die grammatisch inkorrekte Aus-
drucksweise Adams nicht richtig verstanden und dariim den Text (vgl. 45
N. k) mehrfach willMrlich gedndert. 6) Harald Hardrade. (L).
7) Das ist wohl derselbe ivie der eben genannte rex Scotorum; ein
Name ivird in den Quellen nicht genannt. 8) Bei Stamford Bridge
am 25. Sept, 1066. (L).
LIB. Ill, CAP. LI— LIII. 197
et ecce Willehelmus ^, cui pro oblico^ sanguine cognomen
est Bastardus, ab^ Gallia transfretans in Angliam lasso
victori^ bellum intulit. In quo Angli primum victores, om. i4.
deinde victi a Nortmannis® usque ad finem^ contriti sunt.
5 Haroldr.s^ ibi cecidit, et^ post eum ex Anglis^ fere centum
milia^. Bastardus victor in ultionem Dei, quem ipsi offen-
derant Angli, omnes fere clericos et monachos absque regula
viventes expulit ^. Deinde ablatis scandalis Lanfrancum
philosophum in ecclesia posuit doctorem^, cuius studio et
10 prius in Gallia^ et postmodum in Anglia multi ad divinum
animati sunt obsequium.
LIII^. In Sueonia^ per idem tempus^ christianissimus (^2).
rex Stinkel'' defunctus est. Post quem*^ certantibus^ de "•
regno duobus Hericis^ omnes Suedorum^ potentes occu- Schol.84.
15 Schol. 84 (85). Duobus Hericis '^ in prelio interfectis Halzstein^-*,
filius regis Stenkel^, in regnum levatus est. Quo^ mox depulso
accersitus® est Anunder*-^ a Ruzzia^, et illo nihilominus amoto^
Sueones elegerunt^ quendam Haquinum^-'^. Iste'^ accepit matrem
Olaph^ iuvenis in matrimonio"^ (Bl^.2. G).
20 a) Willelmus Sla. C; Wilhelmus 5 lb. 2. b) aliquo Bl^; obliquo Bl^.2. C.
c) a BC. d) victorio Al. e) Nordm. BC stets. i) unum Bl. g) Haral-
dus jB2; Heroldus CI. h) et cum eo C. i) Anglia B2. k) m (= 1000 000)
Al; am Rande in Bl^: Angli cadunt. 1) in Gallia fehlt BC.
53: a) Cap. CLXX. Bl. C(l).2; Cap. XV. 5 2. fC2). b) Suetia B2.
25 c) Stenkel Bl; Steinkel B2. d) postquam Al. e) duobus Her. de regno cer-
tant. C. t) Ericis B2. g) Suonum Bl^; Sueonum £lb.
Schol.84: a) Ericis B2. b) Balzsteyn £la; Halsten B2; Haltzstein 0 2.
c) Stenkil CI; Stenkel (Steinkil C2) regis B2.C2. d) quo J51a. e) accitus
B2. i) Anumder B1&; Annunder B2. g) Ruzlia JSla; Russia B2. h) quend.
30 eleg. C. i) Duobus — Haquinum in Bl».2. C. k) Iste — matrimonio in Bl^.
CI. Lapp, zog den Satz zu Schol. b5 (86). 1) Olaui ^l^. m) matrimonium CI.
1) Das scheint sehr iibertriehen zu sein; vgl. H. Bohmer, Kir die
tmd Staat in England und in der Normandie im XT. und XII. Jalirh.
S. 86/f., 106—113, 119-126. 2) Im J. 1070 wiirde cr Erzhischof
35 von Canterbury. (L). Vgl. H. Bohmer in Hands HE. ^ XI, 249—255.
3) Nach IV, 80 (29) mufi das nach dem Wendenaufstand von 1066
geschehen sein, da Konig Stenlcil diesen dort seinen Bischofen zum war-
nenden Beispiel anfiihrt; nach den nordischen Quellen starh St. noch
im J. 1066 selbst. 4) Zur Sache zu vergleichen sind zivei Brief e Gre-
40 gors VII. (J.-L. 5221 vom J. 1081 und J.-L. 5115 vom 4. Okt. 1080; an
I. et A. Wisigothorum reges (1081) und an I. Suetonum rex (1080).
I. et A. sind (nach nordischen Quellen) Inge et Alstan (Halzstein).
Von Inge erzdhlen die nordischen Quellen dasselbe loie der Scholiast
(Adam) von Anunder; man setzt Inge = Anunder. Vgl. Geijer I,
45 182—185; H. Reuterdahl Svenska Kyrkans historia I, 857— 361,'364^".
5) Als Bruder des Halzstein, was nach den schicedischen Quellen Inge
war, nennt (bezw. kennt) ihn das Scholion nicht. 6) Vgl. unten
Schol. 140 (186) und dazu die Anmerkung. 7) Hakon loird in Snorre
198 M. ADAM BREMENSIS
1066. buisse^ feruntur in bello. Nam et reges^' ambo ^ ibi perie-
runt. Ita prorsus deficiente omni regali prosapia ^ et status
regni mutatus et christianitas ibi turbata est valde. Epi-
scopi, quos illuc metropolitanus ordinavit, persecutiones^
metuentes domi sederunt. Solus '^ episcopus Sconiae^-^ pro- 5
curavit ecclesias Gothorum, et^ quidam Sueonum satrapa
Gniph^ ad christianitatem populum confortavit^.
(58). LIIII^. Illo tempore clarissimus inter barbaros fuit
Schol.85. Suein^ rex Danorum, qui^ reges Nortmannorum Olaph'^
Scbol.86. et Magnum* constrinxit magna virtute ^. Inter Suein^ et lo
Bastardum perpetua contentio de Anglia fuit*^, licet noster
pontifex muneribus Willehelmi^ persuasus inter reges ^ pa-
cem formare voluerit. Christianitas'' ab illo Suein^ rege
in exteras nationes longe lateque diffusa est. Et cum
multis yirtutibus^ polleret, sola aegrotavit luxuria'^. Novissi- i5
mis' archiepiscopi temporibus, cum ego Bremam venerim™,
audita eiusdem regis sapientia, mox ad eum venire dispo-
sui. A quo etiam" clementissime susceptus, ut omnes^,
Schol. 85 (86). Rex autem Nordmannorum ^ duxit filiam regis
1068. Danorum uxorem^, et facta est pax ad invicem (Bl^. C). 20
Schol. 86 (87). Isti erant fihi Haroldi (Bl^. CI).
a) in bello occub. fer. C. b) ambo reges C. c) persecutionem BC, viel-
leicht richtig. d) solus C'l. e) Scanie B. f) Et B2. C. g) Gniphus Bl.
h) confofuit (conformavit) jB1«.
54: a) Cap. CLXXI. £1. C(l).2; Cap. XVI. £2. (C2). b) Sueno J5 1 ; Suen 25
stets B2. c) Qui Al. B2. CI. d) Olauiiin Bl. e) Sueonem B 1*; Suenonem B li>.
f) Wilhelmi B; Willelmi C. g) rege A 1. h) Christ, autem ab C. i) Sueone JSl*;
Suenone B 1^. k) polleret virtutibus C. 1) Novissimi C 1. m) veni BC. n) et B2.
Schol. 85: a) uxorem fehlt C.
Siurlesons Saga des Magnus Barfod Kap. 13 cUs iinmittelharer Nach- 30
folger Konig StenkiJs heseichnet. (L). Nach E. Hertzherg und A, Bugge,
Norges Historic I, 2 (1030—1103; Krlstiania 1915), S. 307 luitte Svend
Estridsen selbst die Mutter des jungen Olaf geehelicht.
1) Uher diese heiden Erich ist sonst niclds helcunnt, Geijer, Gescli.
Schwedens I, 132. 2) Vgl V. Willehadi Kap. 5, SS. II, 381 : defi- 35
cientibus . . viris regalis prosapiae. (L). Sachlich ist die Nachricht
ein Irrtu7n Adams in erster Bezension, denn die Sohne Stenkds Jebten
ja und Jcamen spdter wieder znr Regierung. In den Scholien 84 '>ind
140 (136) ist das z. T. herichtigt. ' 3) Egino; vgl. unten IV, 8. 9.
4) Ola}}h Kyrre (f 1087; tind Magnus it. (f 1069;, die Sohne des 40
Harald Hardrade. (L). 5) Vgl. oben S. 65, Z. 9/'. Sachlich ivird
man diese Angabe (Svend Estridsens) ivieder mit einigem Mi/3trauen
zu betrachtcn haben; vgl. oben S. 154, N.2; S. 161, N. 6, 6) Besonders
im J. 1069. Vgl. Laj^penherg, Gesch. von England II, Ibf. 87/. (L).
7) Vgl. oben III, 21 (2!)), Schol. 72 (73). 8) Vgl. oben S. 194, Z. 16. 45
9) Olaph Kyrre heiratete Ingerid, die Tochter Konig Svend Estridsens.
LIB. Ill, CAP. LIII— LV. 199
magnam huius libelli materiam ex eius ore collegi. Erat 1066.
enim scientia litterarum eruditus ^ et liberalissimus in extra-
neos, et ipse direxifc predicatores sues* clericos in omnem
Suediam^, Nortmanniam ^ et in insulas, quae sunt^^ in illis
5 partibus. Cuius veraci et dulcissima narratione didici suo
tempore niultos ex barbaris nationibus ad christianam fidem
conversos, aliquos etiam tarn in Suedia^ quam in^ Norvegia^'
niartyrio coronates. *Ex quibus', ait, 'Hericus^^ quidam
peregrinus^, dum^ Sueones ulteriores predicaret, martyrii
10 palmam capitis abscisione meruit. Alter quidam \ Alfwar-
dus"^ nomine, inter '^ Nortmannos sancta" conversatione diu°
latenter vivens abscondi non potuit. Ille igitur dum pro- VgLMatth.
texit inimicum, occisus est ab amicis. Ad quorum requie-
tionis locum magna hodiequeP sanitatum miracula populis
16 declarantur\ Igitur efi ea, quae diximus vel adhuc sumus'^
dicturi ex^-^ barbaris, omnia relatu* illius viri cognovimus".
LV*. Interea noster archiepiscopus zelo, ut aiunt, (^^)-
Agrippinensis^ episcopi ^ a curia perturbatus^ Bremae sedit ^^""~^^"^*
privatus, solitarius^ et quietus. Atque utinam tanta quiete*^
20 mentis frueretur, quanta corporis fatigatione carebat. Felix,
inquam, si domesticis ecclesiae bonis avitisque parentum
contentus divitiis infelicem curiam aut nunquam^ vidisset
aut raro^ visitasset. Et de aliis quidem viris magnis legi-
tur, quod gloriam [mundi^] contempnentes aulam regiam
25 veluti secundam^^ ydolatriam refugerint, iudicantes nimirum
ad hoc philosophicum solitariae vitae ociuni a tempestate
seculi et^ tumultu palatii quasi ad portum et requiem bea-
a) suos fehlt B2. b) Sueouiam Bl; Suediam direxit et Nordmann. atque
in C. c) Nordwegiam Bl; Nordmann. B2. C. d) insulas quas in ^1. e) Sueo-
30 nia Bl. f) in fehlt B2. g) Nordueg. Bl>^; Nordweg. Bl^. CI; Norweg. C2.
h) Henricus B2. i) peregrinis A 1 . k) dum apud Sueon. BC, gegen Adams Sprach-
gebrauch. 1) quidem ^2. m) Alf iiardus i? 2 : Alfardus C. n) iter Nortmannu
facta A 1. o) diu ac lat. B.Cl; diu viv. ac lat. C2. p) que fehlt C. q) et fehlt B 1.
C'2. r) dictiu-i sumus Bl. C. s) de BC. t) ill. viri relatu C. u) agnouimus B2.
35 55: a) Cap. CLXXII. Bl. 0(1). 2; Cap. XVIT (libri IV). B2. (C2). b) id
est Coloniensis fiigt Bl^ hier ein, B 1'^ unpassetid hinter aiunt. c) perturbatur
Al; proturbatus BVk CI. d) mentis quiete BC. e) nq. (nonq.) Al. f) caro
iiquam (nonq.) Al; vielleicht sollte es hei/ien: raro unquam. g) mundi BC, fehlt,
uvhl zu Unrecht, Al. h) secundariam C2. i) et fehlt Al.
40 1) Svend Estridsens Uterarische Biklung hezeuc/t aucli der Brief
Gregors VII. an ihn vom 25. Jan. 1075 (J.-L. n. 4928^, soivie Ailnotli,
Gesta Swenomagni regis etc. (Passio S. Canuti) Kap. 2, ed. M. CI. Gertz,
Vitae sanctorum Danorum S. 85. 2) dicere ex ist charakteristischer
Sprachgehrauclh Adams, siehe das Wort- iind Sachregister. 3) Filr
45 das Verhdltnis Adalberts zu Anno urn 1067/68 vgl. ror allem den inter-
essanten Brief Adalberts an jenen bei GiesebrecUt KZ. ^ III, Dohimente
A6, S. 1259/:, dazii Dehio I, 211 ff., Meyer vmi Knonau I, 513, N. 35,
S. blif 4) ler. Ihren. 3, 28: Sedebit solitarius et tacebit. (K).
200 M. ADAM BREMENSIS
1066—1069. titudinis veniendum. Noster vero pontifex contraria via*
currrebat, sapientis viri officium aestimans, ut pro salute
ecclesiae^ suae non solum curiae labores sustineat, verum
etiam, si ita necessitas erit, pericula et mortem subire non
dubitet. Unde, nisi° fallor, prime tempore sue curiam 6
regis frequentavit pro exaltanda ecclesia sua; circa *^ finem
vero perditis aut potius dispersis, quae habuit, pro libe-
rando laboravit episcopio. In qua re, sicut illud persuasit
ambitus gloriae, ita istud necessitas imperavit ecclesiae,
Schol.87. quae invidia ducum huius patriae semper impugnata nunc^ lo
demum etiam ad nihilum redacta est. Quam calamitatem
sui temporis ipse miserabiliter cotidie deploravit, spetiales
ad hoc psalmos^ habens constitutes, quibus in hostes eccle-
siae posset^ ulcisci.
(55). LYI*. Quod autem erga sues parrochianos se tam cru- i5
delem exhibuit^, quos^ potius diligere ac sicut pastor oves
suas procurare deberet, ipse magnam exposuit rationem,
quam de illius ore nos audivimus; alia*^ didicimus^ ex aliis.
Germanus^ archiepiscopi frater, scilicet palatinus comes
1056. nomine Dedus^, a quodam suae diocesis presbytero inter- 20
( <** ''^>'- fectus est^, [eodem^ anno ^, quo et cesar defunctus est],
vir^ bonus et iustus*, qui nemini unquam vel ipse nocuit
vel fratrem^ nocere^ permisit. Apparuit hoc"' in fine me-
morabilis viri, qui circumstantes '' iam morions ° obtestatus
Schol. 87 (88). Multotiens etiam cum fletu asseruit omnes 25
decessores^ sues in persecutione ducum et malitia parrochiano-
rum velut in igne recoctos et assatos. 'Unde non diffido^ in-
quit, 'me quoque pro veritate ab eisdem martyrio coronandum
esse'b (Bl^.G).
a) curreb. via C. b) eclesie Al. c) ni BC. d) Circa J 1. C2. e) tunc 30
B 2. t) se posset ulc. B 2.
56: a) Cap. CLXXIII. Bl. C2] Cap. XVIII. B2. (C2); Tcein neues Kap. in
CI. b) exhibj (exhibet?) Al. c) quod CI. d) aliaque C. e) dicemus B2;
dedicimus C 1. f) Cap. CLXXIIII. Bl.C (1). 2 ; kein neues Kap. in Al. B2. (C 2) ;
Germanus autem C. g) Decius £ 1". 2, C^Detius BV^. h) das eingeJclammerte 35
nur BC, fehlt Al. i) Vir Al. k) frm (fratrum) Al. 1) nocere fehlt Al.
m) enim statt hoc C. n) circumstans Al. o) moriens fehlt B.Cl; iam mor. iehlt
C2; etiam obtest. B 1.
Schol. 87: a) predecess. C. b) esse fehlt CI; esse mart, coron. C 2.
1) Vgl imten in Kap. 70 (in BC), S. 218, die Sammlimg von Psalm- 40
stellen und dazu N. 2. 2) Im J. 1056. Vgl. Lampert von BersfeU,
8S. rev. Germ. S. 70. (L). Chron. Gozec. J, lla^p. 9, SS. X, 144, das die
Umstdnde der Ermordung ebenso wie Adam, nur noch etwas genaiier,
erzdhlt. 3) Das Biptyclion Bremeyise verzeichnet den Tod Dedis am
4. Mai. (K). III. DODas Maii Chron. Gozec. a. a. 0., niclit aus Lam- 45
pert. 4} Luc. 23, 50 : vir b'onus et iustus. (K).
LIB. Ill, CAP. LY. LYI. 201
est pro salute sui^ occisoris, hoc^ mandavit et fratri. Qui
defuncti complens vota presbyterum quidem abire^ per-
misit^ illaesum, ex eo autem tempore odio habuit omnem
familiam ecclesiae. Dicunt^ et alium fomitem odii, quod,
5 dum aliquando pontifex nescio quern de familia superbius
agentem^ iussisset^" comprehendi, reliqui proinde^ commoti^
ad insaniam cubiculum pontificis armati petunt, etiam vim
facturi, nisi redderetur^ comprehensus, et alia*^, quae furor ^
persuasit iratis. Tercia^ causa erat, quod°^ episcopus, ut™
10 bonis suis parceret, annum ^ integrum aut sepe biennium
a domo peregrinatus est. Post multum^ vero teraporis
regressus in episcopiumP cepit rationem ponere ^ cum ser-
vis et^ villicis"^ suis, invenitque omnia bona et fructus^
redituum non minus dissipata, quam si domi esset^ Est
15 enim hoc 'genus hominum^, ut bene Salustius"-^ describit,
'mobile et infidum, neque beneficio neque metu coercetur^^.
Preterea'^ ingurgitationem potus^, quod peculiare est^ vitium
illis gentibus, ita^ est abhominatus pontifex in eis, ut sepe
de illis dicere solitus sif": 'quorum deus^ venter est', ^stm. Phmpp.d,i9.
20 contentiones et pugnas*, oblocutiones et blasphemias et
quaecumque maiora scelera^ commiserint in ebrietate^, in
crastinum^ illi pro ludo habent. Querebatur^ etiam usque
ad sua tempera multos paganorum^ erroribus implicitos,
ita ut diem sextae feriae carnis esu macularint^\ ut vigilias
25 sollempnitatesque sanctorum ac venerabilem quadragesimam
gula fornicationeque^ polluerint^, ut periuria pro nihilo com-
putent\ ut effusionem sanguinis in laude"^ habeant. Similiter^
a) sui fehlt C. b) quod et fr. mand. C. c) permisit abire B 2. d) dimisit
Al. e) Cap. CLXXV. Bl. C2; kein neu::s Kap. in Al. B2. C 1. f) compr.
30 iussisset C. g) inde B2. h) ad insan. comm. C. i) compr. redderetvir ^1.
k) al. minantes quae Bl. 1) Cap. CLXXVI. B1.C2; Cap. XTX (libri IV.). B2.
(C2); kein neves Kap. in A 1. CI. m) quod ut episc. Bl.C: ut fehlt B2.
n) et annum B 2. o) multum fe?ilt A 1. p) episcopatum B; in episcopatum
regr. C. q) ac B2. r) ancillis C. s) redditus fructuum BC. t) fuisset B2. C.
35 u) describit Salustius BC. v) coerceretur ^1. w) Cap. CLXXVII. Bl. C2; kein
neues Kap. in Al. B2. C 1. x) p (potest?) ^1. y) vicium est BC. z) ita in
eis abhom. est pontif. ut B; ita in eis pontif. abhom. (aboni. est C2) \\t C.
a) fuerit CI; fuerit solitus C2. b) venter Deus C. c) seel, maiora C2. d) ebri-
tate.4 1. e) crastina, korr. crastinu, Al. f) Cap.CLXXVIII. Bl.C 2; Cap. XX.
40 B2. (C2J: kein neues Kap. in Al. CI. g) Paganos B2. h) macularent BC.
i) fornicationibusque BC. k) polluerent B.C2. 1) computant Al. ni) laudem
B 2. n) similiter B2. C.
1) Vgl oben II, 25 (22), S. 84, Z. 1 : superbius agentem. 2) Vgl
Maith. 25, 19: Post multum vero temporis venit dominus servorum
45 illorum, et posuit rationem cum eis; ehda. 18,23: voluit rationem
ponere cum servis suis. (K). 3) SaUnst. lug. 91, 7. (L). 4) Vgl.
Tit. 3, 9: Stultas autem quaestiones . . et contentiones et pugnas
legis devita.
202 M.ADAM BREMENSIS
adulteria, incestuositates aliaeque naturam excedentes im-
munditiae vix culpantur ab aliquo eorum^; plerique^' duas
vel tres aut innumerabiles^ simul uxores tenent. Item
morticina^ et sangiiinem et suffocata^ carnesque*^ iumento-
rum® licite utuntur. Postremum^ est, quod archiepiscopus 5
adprime doluit^ super iuvidia, qiiam in advenas^ habent,
et quod adhuc duci fideliores erant quam sibi aut ecclesiae
suae. Haec et alia populi delicta dum sepe metropolitanus
in ecclesia declamatorio sermone fieri prohiberet, illi cor-
reptionem paternam derisioni habere^ nec^, ut sacerdotibus lo
aut ecclesiis Dei ullara reverentiam haberent, flecti moveri-
que potuere\ Quibus^ rerum causis impellentibus statuit
eis^ archiepiscopus, ut populo durae cervicis ^, neque par-
cendum™ esse neque credendum, ita dicens: 'In chamo et
Ps. 31, 9. t'l'eno maxillas eorum constringe^". Rursumque : 'Visitabo lo
P5. 88, 33. in virga iniquitates" eorum'; et alia. Itaque inventa occa-
sione, si quis eorum offendisset, eum fmoxi'] in vincula
conici^ iussit^- aut spoliare^' omnibus bonis, asserens cum
risu afflictionem corporis animae utilem. dampna bonorum^
hoc^ esse purgationem delictorum. Unde factum est*, ut 20
prepositi operum, quibus ipse^^ vicem suam commisit, in
rapiendo et affligendo'' modum excesserint. Impletumque^''
zach. 1, 15.16. est vaticinium, quod ait: 'Ego iratus sum parum, ipsi"" vero
adiuverunt me^' in malum, dicit Dominus\
(56). LYIP. Tunc igitur Bremae commoratus pontifex, cum 25
1066—1069. j^-jb haberet^ residui, de rapinis pauperum vixit et bonis
sanctarum congregationum. Preposituram maiorem episcopii
servus eius quidam Suidger'^-'' administravit. Is cum disper-
a) illonim B 2. b) Plerique B: Pier, enim duas C. c) innum. tenent
simul uxores C2. d) niorticinis et sanguine, et suffocatis, carneque B2. e) iumen- 30
tarum A 1. f) Cap. CLXXIX. Bl. C2; kein neues Eap. in Al. B2. CI. g) ad-
uenis habebant B2. h) habuere B2; habentes C. i) nee sacerdotibus nee eccles.
Dei ull. rever. exhibentes flecti mouerique (monerique C 1) nequiverunt C.
k) Cap. CLXXX. Bl. C2; Cap. XXI. B 2. (C 2) ; kein neues Kap. in A 1. CI. 1) eis
iiber der Zeile naehgetragen in A 1. m) parendum C 2. n) constringam B 2. 35
o) iniquitatem B 2. p) niox hier in B, hinter conici in C, fehlt A 1. q) prece-
pit C. r) spoliari BC, vielleicht richtig. s) hec £!«; fehlt B2. t) est fehlt B2.
u) ipse fehlt C. v) affl. plebem modum Bl. w) impletumque 01. x) Ipsi J.1.
y) me nicht in der Vulg.
57: a) Cap. CLXXXI. Bl. C2; kein neues Eap. in B2. CI. (2). b) nitiil 40
B2. c) resid. Iiaberet C. d) Swidgerus £!«; Suidgerus Bl^; Siudger JS2.
1) Die Jcirchlichen Verhote, die hier iihertreten sind, sieJie in Ac^.
apost. 15, 20, 29; Isai. 5, 25; Lev. 11, 11 usw. (K). 2) Vgl ohen
S 152, Z. 14. 3) Exodus 32, 9 : populus . . durae cervicis ; Deut.
9, 13 iisiv. (K). 4) Sallust. Catil. 42, 3: in vincula couiecerat. (L). 45
5) dampna — delictorum Idingt %vie eine spricJiwdrtliche Sentenz nacliArt
der Proverbia JVij^os. 6) Die Stifhingsurhunde von Goseck. Hamburg.
TIB. I, n.lQ untersclireiht Suidegerus unter den canonici Bremenses. (L).
LIB. Ill, CAP. LVI. LVIL 203
sis fratrum bonis propter homicidium diaconi'* esset depo-
situs iterumque^ restitutiis '^ nee haberet, quod fratribus aut
domino servicii^ daret, conscientiae metu perculsus ^ aufu-
git^ iram pontificis. Sicque prepositura in ditionem episcopi 1068/69.
^redacta^ per vicarios sua quaerentes ^ miserabiliter eo^
tempore laniata est. Similiter ^ per singulas fiebat congre-
gationes; pontifice^ in prepositos irato, illis autem in vul-
gus zelantibus dissipata sunt omnia bona ecclesiae. Huius^
cladis solum expers erat xenodochium, quod a sancto
10 Ansgario primitus inceptum postea succedentium patrum
diligentia usque ad novissima tempera domni'' Adalberti
salvum permansit et integrum. Et tunc quidem vicedomnus
noster, quasi 'fidelis dispensator et prudens', ad custodien- zkc. 12,42.
dum^ pauperum elemosinas deputabatur. Non'" audeo di-
15 cere *, quantum peccatum sit defraudare pauperum res,
quod alii canones sacrilegium" vocant, alii homicidium-';
hoc solum fas est° pace ^ omnium dici fratrum, quia toto
septennio, quo supervixit archiepiscopus, ex illo famoso et 1066—1072.
opulento^^ Bremensis ecclesiae hospitali nulla prorsus data
20 est elemosina. Quod ex eo miserabile et inhumanum vide-
tur, quoniam et tempus incubuiti famis, et multi pauperes
in"^ plateis ubique reperti sunt mortui. Ita intento ad
curiam pastore nostro sanctissimi vicarii eius dominicum
ovile^ vastantes more luporum in episcopio grassati sunt,
25 ibi solummodo parcentes, ubi nihil invenerunt, quod posset
auferri.
a) cliac. homicid. C. b) que fehlt B2. c) repositus Bl. d) servienti-
bus C2. e) auf. propter iram B2. f) ipso BC. g) similiter CI. h) Pontif.
ergo in C. i) Cap. CLXXXII. 51. C 2; Cap. XXII (libri IV). B2. (C2); Tcein
30 n£ues Kap. in Al.Cl. k) diii (fehlt in C2) Adalb. temp. C. 1) custodien-
das BC. m) Non enim aud. C. n) sacril., alii homicid. vocant C. o) sit
BC. p) apulento Bl^. q) inciibit CI. r) ubique in plat. C. s) vastan-
tes ovile C.
Vgl. schon oben Kap. 38 (37), S. 180. Vcjl. audi die GeschiclUe von
35 Adalbert und seinem dapifer bei Bruno, l)e hello Saxon. Kap. 4.
1) metu perculsus oft bei SaUast. (L. K.). 2) Vgl. das Chron.
breve Bremensc: Huius (Addberti) anno XXVI prepositura mortua est,
ivas auf die Zeit von Anfang Mai 1068 bis Ende April 1069 fiihrt.
In Adalberts Urk. vom 11, Juni 1061) (Hamburg. UB. I, n. 101^ erscheint
40 Suidgers Unterschrift nicht mehr. 3) Vgl. Fhilipp. 2, 21 ; 1. Cor.
13, 5. (K). 4) luvenal. Sat. J, 153; Cicero, De orat. II, 6: nou audeo
dieere; unten S. 207, Z. 20. (K). 5) Adams Worte klingen nach dem
NacJuveis von Lappenberg, Archiv VI, 804, nin ndclisten an an Bene-
dictus Levita lib. II, Kap. 428—430 (LL. II, % 91 f.). Vgl. E. Seckel,
■45 N. Archiv XXXV, 526/. iiber diese Kapiiel. Pseudo-Isidor, den Adam
benutzt hat (vgl. die Nachtrage zu S. 139j, Epist. Ana'cleti prima Kap. 14
(ed. Hinschius S. IS) steht im Wortlaut doch ferner. 6) Vgl. oben
Kaj). 3, S. 146, N. 1.
204 M. ADAM BREMENSIS
(57). LYIII^. Cerneres^ eo tempore lamentabilem Bremae
tragoediam^ in afflictionibus'^ civium militumque ac mango-
num®, item, quod gravius erat, clericorum et sanctimonia-
lium. Et de nocentibus quidem iuste actum videtur, ut
corriperentur; de aliis vero non sic. Primo igitur, si quis 5
divitum putabatur innocens, ei aliqua iubebantur, ut no-
cens^ fieret^, vix possibilia; quae^ dum ille preteriret aut
forte impossibilia'^ clamaret, statim omnibus^ bonis exspo-
liatus^ est; si murmurare presumpsit, in vincula coniectus^.
Erat autem videre alios fiagris torqueri, multos in nervum 10
mitti ^, quosdam pelli a domo ^, plerosque deportari^ in
exilium. Ac™ velut"^ in civili Sillae° victoria* contigit™,
quern P aliquis potentium'i privato odio infensum habuit,
eum sepe ignorante archiepiscopo'' dampnavit quasi ex eius
precepto. Turn vero, ne^ aliquis sexus* aut ordo immunis 15
liaberetur in tanto scelere, vidimus etiam^ mulierculas auro
vestibusque nudatas et infamis predae auctores cum pres-
byteris vel episcopis^ existere. Porro ex illis, quibus ab-
lata sunt bona^ sua aut qui durius'' a quaestore gravati
sunt, compertum est nobis ^ aliquos eorum nimio dolore 20
permotos^ in amentiam venisse; quosdam vero nuper [di-
vites^] ostiatim mendicasse •". Cumque rapinarum quaestio
in omnes caderet episcopo subiectos, non transivit^ etiam
negotiatores, qui ex omni terrarum^ parte Bremam solitis
frequentabant mercibus; eos omnes execranda vicedomno- 25
rum exactio coegit sepe nudos'^ abire. Ita*^ civitas [a®]
civibus et forum mercibus usque hodie defecisse videtur,
cum^ presertim, si quid^ nostris intactum superfuit, hoc
58: a) Cap. CLXXXIII. Bl. C2; Cap. XXIII. B2. (C2); Jcein neues Eap. in
C 1. b) Cernens Al. B lb. c) tragediam Breme C. d) afflictione BC. e) magno- 30
uum £ln; magnorura Bl^; magnatum B2. C2. i) innocens 01. g) fieret fehlt
Al. h) quae — impossib. feMt B2; VecUl fahrt fort: Clamaret? statim. i) bonis
omnibus B 1. C. k) expol. BC. 1) in exil. deport. C. m) ac (so auch B 1)
velut . . victoria. Contigit autem 01. n) velud Al; velut — contigit fehlt
Bl. o) Syllae B2; Eomani Syllae 02. p) quemcumque Bl. q) petentmn 35
Bi^; potentum B2. 0 2; pot. in priv. 0 2. r) episcopo O. s) ne fehlt Bl^.
t) ordo aut sexus O 2. u) solas O. v) episcopos B. w) sua bona B 2. x) diu-
tius O. y) permotus A 1. z) divites nur BC, fehlt A 1. a) transsivit A 1.
b) parte terr. O. c) abire nudos O. d) Itaque B 1. e) a, iiber der Zeile vom
Schreiber nachgetragen in A 1, fehlt C. f) presertim cum O. g) qd' (quod) J. 1. 40
1) Vffl S. 202, N. 4. 2) Vgl. 2. Paral 16, 10: iussit eum mitti
in nervum. (K). 3) Vgl SaUiist. lug.AA, 8: Interea . . ubi quisque
potentiori continis erat, seclibus pellebantur. (L). 4) Sallnst. lug. 95,
3. 4: Sulla . . . ante civilem victoriam. (L). Inhaltlich entspricht dem
Obiqen von den vielen Stellen, an denen Salhist Sulla ericdhnt, am 45
hesten Catil 51, 32-84. 5) Vgl oben S. 169, N. 3. (L). 6) Hierony-
mus, Epist. 60 (ed. J. Hilberg, Corpus SS. eceles. Latin. LIV, blO): ostia-
tim . . mendicavit. (K).
LIB. Ill, CAP. LVIII. LVIIII. 205
servi ducis radicitus absumpserunt^. Et haec omnia cum
sepe antea facta sunt^ et^ presente archiepiscopo, in-
tolerabiliter^ autem illo^ absente ac post diem expulsio-
nis suae.
5 LYIIII^. Multo igitur labore multisque largitionibus (58).
in vanum consumptis metropolitanus tandem post triennium
expulsionis suae voti compos effectus in pristinum gradum^
curiae^ restitutus est^-^, mox quoque^ succedentibus pro- 1069.
speris^ summam rerum, quod est*" vicedomnatus, iam sep- 1071.
10 ties consul * meruit. Nactus vero locum dignitatis, in quo
magnitudinem animi posset® ostendere, iam tunc caute
ambulandum^-^ esse deliberavit erga principes, ut non
offenderet^ eos sicut prius. Quapropter Coloniensi epi-
scopo^ primum reconciliari voluit, deinde ceteris, in quos
15 ipse peccasse^ vel potius qui in ilium peccasse videbantur.
Deinde remotis impedimentis^ ecclesiae suae, pro cuius
exaltatione tam in ambitu curiae quam in profusione pe-
cuniae videbatur improbior^, non fuit ociosus; quo tempore
Plisnam, Duspurc"", Groningon^ et Sincicum° acquisivit^.
20 Wildasbusin P, preposituram Bremae vicinam, prope in
manibus habuit et Roseveldon^ Hammaburc"" proximam.
Ceterum si diutius haberet^ vitam, cogitavit etiam Farden-
a) assumpserunt B !»; absumpserint C. b) facta sint C, die Worte stehen
hinter archiepiscopo. c) eciam C. d) intolerabilius C. e) ipso B 2.
25 69: a) Cap. CLXXXIIII. J51. C(l). 2; Cap. XXIIII (libri IV J. 5 2. (C2).
b) curia Al. c) est fehlt Al. d) moxque BC; vgl. II, 48, 6'. 109, N.t.
e) ostend. posset C. f) ambul. erga princ. esse deliberavit C. g) offend, steht
hinter prius in C. h) pontifici C. i) peccasse fehlt hier C. k) eccl. sue imped. C.
1) improbrior Al. m) Dusburgh Bl; Dusburg B2. C. n) Groningim Bl^;
30 Groningini JSlb; Groningen B2; Groningin CI; Gronigin C2. o) Sinticum
£ la. 2. C2; Scinticum Bl^. p) Wildushusin CI; Wildusliusen C 2. q) RosQveldon
^1; Rosfeldon Blo.2; Resfeldon Bl^; Rosaueldon C. r) Hamburg B; Hamma-
burg C. s) vitam haberet C.
1) Gen. 40, 13: et restituet te in gradum pristinum. (K).
35 2) Uber die sonst schon fur 1069 nicht hezeugte, aber nicht zweifelliafte
MuckJcehr Adalberts an den Hof vgl. Dehio I, 21B, N. 1; Meyer von
Knonau I, 630, N. 57; unten Kap. 63 (62), S. 209, Z. 16/7'. 3) Gen.
40, 23: succedentibus prosperis. (K). Die loeitere Erhohung Adalberts
erfolgte 1071; Meyer von Knonau II, 71 f. 4) Vgl. Lucan. Pharsal.
40 II, 130; Orosius, Adversus paganos V, 19, 3: Marius . . adfectavit
septimam consulatum. (L). Ndher steht Cicero, Fro Plancio c. 21:
C. Mari, qui . . septiens consul est factus. (K). Adams Worte sind
zweifellos nur IdassiscJie Reminiszenz, nicht, wie Lappenberg loollte, auf
bestimmte Jahre Adalberts zu beziehen, vgl. Meyer von Knonau II, 72, N. 61.
45 5) Eph. 5, 15: Videte . ., quomodo caute ambuletis. (K). 6) Die
nach dem obigen Bericht Kap. 28 (27) unter Heinrich III. angebahnte,
z. T. kurz vor Adalberts Sturz beurkundete (vgl. oben S. 171, N. 9. ll)
Eriverbung dieser Gitter ist offenhar nicht damals, sondern erst jetzt
verwirJdicht ivorden.
206 M. ADAM BREMENSIS
1071. sem^ episcopatum ^ nostrae metropoli^' subiugare; postremo
in Hammaburc^ iam aperte laboravit patriarchatum ^ effi-
cere, aliaque magna et incredibilia, de quibus supra nimis
dictum est.
(59). LX''^. Accessit hoc ad gloriam presulis, quod in anno 5
consulatus sui famosum illud colloquium cesaris cum rege
Danorum ad contumeliam ducis* habitum est in Luniburc^--^.
Ubi sub optentu federis contra Saxones arma laudata^
sunt. Eodemque'^ anno^ restincta est ilia conspiratio prima®
in regem facta. In^ qua dux Otto^ et Magnus devastata lo
per annum Saxonia tandem consilio presulis^ in potestatem
se regis dederunt. Rex ducatum Ottonis^ Welpo dedit^,
archiepiscopus^ noster bona ecclesiae^ recepit, quae ante
habuit^ Magnus.
(60). LXI^. Itaque in summa rerum gloria positus, licet crebra lo
1^ corporis molestia pulsaretur, negotiis tamen publicis deesse
noluit, a Rheno^' ad Danubium indeque"" in Saxoniam cum
rege'' portatus"^ in lectica'^. Aiunt quidam^ laudatum^ esse
regia sponsione, ut in^ proxima sollempnitate pascali, con-
venientibus apud Traiectum^ Rheni'-^ principibus, ibi confir- 20
marentur ei omnia, quae de Lauressa^ vel Corbeia^ et
ceteris'" desideravit anima^^ eius. Asserunt" alii callidis
*) duels fehlt BC; vgl. oben S. 108, N. 3.
a) Ferdensem Bl.C; Verdensem B2. b) subiug. metropoli C. c) siehe
S. 205, Z. 32, N. r. 25
60: a) Cap. CLXXXV. Bl.C 2; Cap. XXV. B 2. (C2): kein neues Kap. in
CI. b) Lyiimburg oder Lynniburg i?la; Hamburgh Bl^; Hamburg B2, in fehlt
daselbst; Liuniburg C'l; Luneburg (7 2. c) parata B2. d) que fehlt BC. e) prima
fehlt B2. f) in Bl. g) presulis consil. Bl; consil. arcliiepiscopi C li) Ot-
thonis B2. i) Archiep. ^1^.2; et archiep. C. k) ecles. Al. 1) Magnus 30
habuerat C.
61: a) Cap. CLXXXVI. J51. C(l). 2; Cap. XXVI (libri IV). B2. (C2).
b) Hreno Bl^. c) undeqxie JSl*; Ideoque B 1^. d) portatur Al. e) leticia,
durch Tilgung des i korr. letica, A i ; lecto B 2. f) regia spons. laudatum esse C.
g) in fehlt B2. h) traiectum Rheni, trai. nicht als Eigenname in B2. C2. i) E.eni 35
Al. k) Lairessa i? 1«. 1) Corbeia, der Compendiumstrich ist ausradiert, Al.
m) cet. que desid. B 1. n) Alii autem asserunt episcopum callid. a rege dilat.
protractum esse C.
1) Vgl ohen Kap. 33 (32), S. 175, Z. 21 f. 2) Vgl S. lib, N. 2.
3) Vgl 3Ieyer von Knonau IT, 72 — 74, N. 62. 4) Aber vor der Liine- 40
hurger Zusammenkmift, za JPfingsten, woraiif jene Ziisammenknnft dann
soghicli folgte. 5) Ygl oben Kap. 31 (30), S. 174, N. 3. 6) Schon
1070 mi Weihnachten. (L). Vgl Meyer von Knonau II, 24 /f*., N. 39.
7) Heinricli IV. imr zu Weihnachfen 1071 in Worms, ging von da
iiber Lorsch nacli Begensbnrg, von da nach Goslar, Adalbert stets mit 45
ilim; 3Ieyer von Knonau II, 88; 116—121. 8) Audi Jiier zeigt sick
Adam ununierrichtet iiber den wahren Stand der JDinge betr. lorsch und
Korvey; vgl oben S. 188, N.l. 9) Ostern 1072 hat Heinrich IV. tatsdch-
lich in Utrecht gefeiert, vgl Meyer von Knonau II, 151. 10) Vgl I.Reg.
23, 20: Sicut desideravit auima tua, und dhnlich oft in der Vulgata. 50
LIB. Ill, CAR LVIIII-LXII. 207
dilationibus a^ rege tractum^ esse pontificem'^, quo scilicet
Lauressam dimittens, ubicumque mallet in regno, bis tan-
tum suae reciperet ecclesiae donandum. Verum ille per-
tinax incepit^', dum nil aliud velle respondit®; tandem
5 frustrate nisu decidens una et vitam et Lauressam cum
ceteris^ ecclesiae bonis perdid.it.
LXII*^. Signa^ vel prognostica vicinae^ mortis eius (61).
plurima fuerunt, tam pavorabilia et insolita, ut nos ipsum-
que pontificem terrefacere viderentur, tam ingentia et
10 manifesta, ut, quisquis morum^ suorum turbulentiam'\ vali-
tudinis® inconstantiam diligentius^ intueretur, proculdubio
finem dixerit adventasse. Siquidem mores viri^, licet sem-
per a communi mortalium habitudine dissentirent^, circa
terminum vero^ inhumani intolerabilesque et alieni a se
15 ipso^ videbantur, maxime' post diem expulsionis suae vel
devastationis parrochiae, quae simul^ comitata^ est Post
ilium, inquam, diem pudore, ira doloreque maiori™ quam
sapientem virum decuit permotus, quia recuperandi bona
ecclesiae non invenit^^ consilium, ex nimia sollicitudine
20 multiformium angustiarum non audeo dicere* insanus, sed°
impos mentis effectus est. Porro quae perP eum deinde
gerebantur, aliqua^ errantis vel desipientis^" poterant videri,
quae, ut aestimo, *^non sani^ hominis, non sanus iuret
Orestes'*-^. Sicut^ est illud, quod prefati sumus*^, quia
25 noctem integram vigilando diemque transegit dormiendo.
Item illud ^, quod a veritate^ quidem auditum avertens ad
fabulas et somnia conversus est. Item illud, quod elemosi-
narum oblitus in pauperes omnia, quae habere potuit, dis-
persit in divites, precipue in"" adulatores. Item illud ^, quod
30 a) ab B 1. b) protractum Bl. C; pertractum B 2. c) siehe S. 206, Z. 37, N. n.
d) incoepti B 2. (Alb. Stad.J ; institit C 2, e) respond' (-det?) A 1. f) cet. iehlt A 1.
62: a) Cap. CLXXXVII. 51. C(l). 2; Cap. XXVII. £ 2. ^^0 2;. b) vicina
A\. c) meritorum C d) turb. et val. J5 2. e) valetud. J^lb. 2. f) dili-
genter C2. g) verum A\. h) senieipso B\^\ semetipso £ lb. 2. C. i) Maxima
35 A\. k) simul ^eUi C. 1) subsecuta BC. m) maiore B2. n) in || innenit
G 1. o) et inops B 2. p) post, I'om Schreiber (?) Icorr. per, A 1. q) alicuiiis C.
r) decipientis B2. s) hominis sani B2. t) Horestes CI. u) sicut -B 1*. CI.
V) in iehlt B 2.
1) Vgl. Einhard, V. Karoli Kap. 32: Adpropinquantis finis con-
40 plura fuere prodigia, ut non solum alii, sed etiam ipse hoc minitari
sentiret. 2) Vgl ohen Kap. 36 (35), S. 179, Z. 10—13. 3) Vpl
Sallust. Catil. 3, 5: cum ab reliquorum malis moribus dissentirem. (K).
4) Vgl. S. 203, N. 4. 5) Persius,^ Sat. HI, 118. (L). 6) Kap. 39 (38),
S. 182. 7) 2. Tim. 4, 4: a veritate quidem auditum avertent, ad
45 fabulas autem convertentur. (K). 8) Dies und das Folqende
Kap. 57 (56), S. 202 f.
208 M. ADAM BREMENSIS
dispersis^ bonis ecclesiae, cum nil haberet residui, de
rapinis miserorum vixit et legitimis sanctarum congrega-
tionum. Item illud, quod de prepositura villicationem
faciens et^ de hospitali^ preposituram non impar fuit^ illi,
qui "^diruens® aedificat, matat^ quadrata rotundis' ^. Items
illud 2, quod facilius solito provocatus ad iracundiam ali-
quos manu percussit usque ad effusionem sanguinis, multos
etiam ignominiosis exasperans verbis non minus se quam
illos inhonoravit. Talis ille circa finem totus^ a se altera-
tus et a^ pristina virtute^ pessumdatus, quid vellet aut lo
nollet, nee' sibi nee ulli suorum poterat satis notum^
esse. Ceterum talis erat eloquentia eius usque in^ finem,
ut, si eum audires contionantem, facile™ tibi persuadere-
tur^ omnia per ilium fieri ^ plena ratione magnaque aucto-
ritate. 15
(62). LXIII^. Hanc pernitiosam clarissimi viri* commuta-
cionem sive digressionem et apertius deteriorationem dum
per singulas orbis provintias fama volans^-^ dispergeret, in-
signis^ germanus eius, scilicet palatinus comes Fridericus^,
ad corripiendum fratrem, sicut memini, pervenit^ usque* 20
Lismonam. Sed frustra commonens eum de his, quae honori
Schol,88. eius attinerent^ vel saluti, molestus^ abscessit^, Notebal-
dum' suosque pares accusans, qui suis maleficiis illustrem
virum circumvenirent'^ suisque dementem' reddiderint"' con-
siliis. Ilaec ille; nos^ autem vidimus ipsum pontificem ad 25
tantam" pervenisse infamiam illo tempore, ut° magicis inser-
Schoi. 88 (89). Nothebaldus^ vir maleficus, adulator et
mendax apertissimus^ (Bl^.C).
a) dispersit B 1*. b) et Praeposituram de hospital! C 2. c) hospitalitate
A 1. d) illi fuit BC. e) diruta BC; Diruit Homt. f) mitrat oder mittra 30
Al. g) a se totus C. h) a fehlt BC. i) li (=non?) Al. k) esse notum C
1) ad B. m) tibi facile BC. n) persuaderet Al, vgl. oben Kap. 26, S. 168, N. h.
o) fieri steht hinter auctoritate C.
63: a) Cap. CLXXXVTII. B1.C2; Cap. XXVIII. B2. (C2J; kein neiies Kap.
in CI. b) volens jB la. c) insign. eius germ, eius Al; ins. vir germ, eius C. 35
d) Fredericus Bl; Frethericus CI. e) usque Lism. perven. CI; Lismonam venit
C2. f) usque fehlt B. C2. g) attingerent BC. h) discessit B2. i) Noto-
baldum B 1 ; Nothobaldum B2. C. k) circumvenerint Bl. C. 1) clementem
Al. 51a. m) redderint Al. n) Nos B. C 2. o) tanta Al; tantam illo temp,
perven. infamiam, ut C 40
Schol. 88: a) Iste Nothobaldas (Notheb. 0 2) C. b) apart, erat C
1) Horat. Episf. I, 1, 100. (L). 2) Kap. 38 (37), S. 180. (L).
3) Sallust. Catil. 58, 12; 60, 3: memores pristinae virtutis. (L).
4) clarissimus vir auch IV, 9. Vgl Sallust. Catil. 51, 19: diligentia
clarissumi viri. (L). 5) Vgl. oben II, 60 (58), S. 120, N. 1. (L). 45
6) molestus = moestus. (L). Siehe im Wort- und Sachregister.
LIB. Ill, CAP. LXII. LXIII.
209
1072.
visse artibusi diceretur. A quo crimine lesum tester et
angelos^ ems omnesque sanctos ilium virum^ prorsus im-
munem et liberum esse, presertim cum maleficos et divines
et emsmodi hommes sepe iudicaret morte<^ esse multandos
sQuoniamd vero scriptum est2: ^Cum sancto sanctus eris*
et cum perverse perverteris^ arbitrer eum aut mali^nitate »
eorum, quos sibi fideles credidit, aut infestatione inimicorum
qui ecclesiam eius impugnabant, a statu solitae rectitudinis
prime lapsum, delude corruisse tetum. Tandem « saeva per-
loturbatiene* merum infractus, cum simul exterioribus^ fer-
tunae quateretur^ adversis, quasi navis ebruta fluctibus
etiam cerpere debilitari* cepit. Dumque^ medicerum auxilie
studuit recuperare^^ valitudinem, propter crebra medicami-
num temptamenta^ gravioremi mex incidit infirmitatem,
i5ita ut semiammis^ lacens in extremis iam fuerit™ despera-
tus. [Quo- etiam tempore^ ad curiam tendens gravi casu Schol 89
de equo lapsus est]. Tunc ille compunctus amare« flevit ' *
cum J^zechias, correctionemque suae? vitae Deo premittens,
01 sehta Christi dementia! statim convaluit. Totumque'' 1069-
20 supervivens triennium multa complevit, non tamen omnia
quae promisit^ '
Schol. 89 (90). Ex illo^ tempore balneis, quibus^ fere- co-
iidie solebatd uti, sale recoctis abstinuit% et reliquisf rnultis
quae gravia esse populo persensit (Bl\ 2. C; vgl Kap. 63, N.s).'
'' morte C '"dT i'^\n''^'''"^\''7"- '"''^"'' ^''- ^^ ^^^^^ ^'^'' ^2. c) esse
30 SJV. ama?e c'°Vv tae mJ''Br''£'lTm%Tc''''\^fl' ^^' «> ^um Ezech!
C im Texu'l^l am%ZJ'''^'"TS '"^ I'f' ^^.^"° ^^™ ^^ «^ ^^^^^^- b) que
35 sVebat c/'am £.1.""^%) ab tn'^/^M CI J^JS' ^"^5^ ^- ^"^ ^''\V ^^^
am Rande. ctu^uu. jena Li am Rande. f) reliqua multa C 1
TT '^)n'^:A'^^'^^a^h^- ^a^eficis artibus inserviebat. (K). Vol ohen
40 m 1067 m fem ohen S. 199 N. 3 erimilinten Briefe von sich- nove?i!
tis me tanta debilitate corporis et etatis esse confectum ut
vel tam brevis itineris (ad curiam) non potuerim inire laborem
morbo et aetate exhaustus, cum dm per exquisitissimas medicorum
45 operas mortiobluctatusfuisset, quasi naturam\rte eludere posset. ^/D
6) L^tcan. Pharsal III, 747: Semianimisque iaces. (K). 7) IHes mid
das Folgendefuhrt wieder auf 1069 alsdas Jahr,\oo Adalb^rzuZt
tmeder hei Hofe erschien; vgl ohen S. 205, N. 2. ' sfTlieQ 20 3
Is, 38, 3: Flevit itaque (Et flevit) Ezechias fletu magno. %;. ^' ' '
Adam Bremensis. ^a
210 M. ADAM BREMENSIS
(63). LXIIII^. In diebus^ illis supervenit quaedam mulier
1070 1072. spiritum'^ habens Phitonis^-^; haec voce publica dixit omni-
bus celerem archiepiscopo"^ transitum affore infra biennium,
nisi forte converteretur; hoc® idem^ contestati sunt medici^.
Erant autem cum pontifice alii pseudoprophetae longe alia 5
promittentes, quibus maior^ fides habebatur. Hii'^ siqui-
dem vaticinabantur ilium tamdiu' victurum, donee poneret
omnes inimicos sues scabellum'^ pedum suorum^, hancque^
debilitatem corporis magnam deinde sanitatem vel rerum
prosperitatem secuturam. Familiarissimus"^ omnium erat lo
Notebaldus", qui multa pontifici sepe vera predicens uno
et novissimo decepit verbo credentem^. Yidimus° eo tem-
pore apudP Bremam cruces sudasse lacrimis; vidimus eccle-
siam porcos violasse canesque, adeo ut vix possent^ ab
ipsa altaris crepidine^ repelli. Yidimus lupos in suburbanis i5
loci nostri gregatim ululantes horribili iurgio certasse cum
bubonibus. Cumque somnia vehementer episcopus atten-
deret^, haec ab omnibus frustra* nunciabantur^ in ipsum^
respicere^. Mortui"^ numquam^ tam familiariter locuti sunt
cum^ vivis, omnia* mortem episcopi^ portendebant. Nam 20
1072. et Hammaburg eodem anno^, quo metropolitanus discessit^,
incensa et bis vastata est; pagani*^ victores totam Nord-
albingiam deinceps habuerunt in sua ditione, bellatoribus-
que occisis aut in captivitatem ductis provincia in solitu-
dinem* redacta est, ut diceres in^ boni pastoris ^ fine etiam 25
etwa Marz 2. i^SiGem^ torris ablatam. Quatuordecim ^ dies ante obitum^
Goslariae positus ex consuetudine sua nec^ potionibus conti-
neri^ voluit nee flebotomis^ Quare gravissimo dissintheriae
64: a) Cap. CLXXXIX. jBI. C(1). 2; Cap. XXX. B2. (C2). b) illis diebus
BC. c) hab. spir. C; Pytonis J5 2; Pythonis C2. — Hec J5 la. d) archiepiscopi C. 30
e) Hoc B la. 2. C. f) idem testati sunt et (et fehlt B 2) med. B; Hoc et med.
testati sunt C. g) melior BC. h) Illi BC. i) tandiu Al. k) ad scab.
Bl^. I) Hancque J. 1. £ 2; Hanc quoque Bl^', hancque — verbo credentem
{Z. 12) iehtt C. m) familiar. B 1^. n) Notheb. B. o) Cap. XXXI (Ubri IV.)
B2. (C2). p) cruces apud Brem. B2. q) poterant B2. r) crepitu|'dine £1«; 35
crepedine J? lb. s) accend. Bl^; attend, episc. B2. t) sinistra BC. u) nciab.
(nonciab.) Al. v) in Episcopum resp. 02. w) respice Al, das ZeicMn fiir er fehlt
daselbst. x) resp. mortem nunquam tamen familiariter locuti sunt. Cum uiuis
omnia Bl. y) iiq. (nonq.) Al. z) cum fehlt B2.C2. a) omn. enira
mort. C. b) portend, episcopi C. c) decessit BC, vgl. oben S. 176, N. d. 40
d) Pagani BC. e) in fine boni past. BC. f) terris pacem B 2. g) Cap. CXC.
Bl. (7 2; Cap. XXXII. B 2. (C 2) ; kein neues Eap. in CI. — Quatuord. ergo dies C.
h) ob. suum 6. Bl. C. i) nee pot. nee flebotomis (phlebtomiis B2; phlebotomis
C 2) contin. vol. B 2. C. k) continere B 1. 1) fleobotonus B 1*.
1) Vgl 1. Reg. 28, 7. (L);^ Lev. 20, 27; Actus apost. 16, 16. (K). 45
2) Ps. 109, 1: donee ponam inimicos tuos scabellum pedum tuo-
rum. (L). Mafth. 22, 44 usw. (K). 3) 1072 nacli dem Tode Adalberts;
vgl. Meyer von Knonau II, 148 f. ; Exknrs II, S. 854. 4) Vgl. oben S. 73,
N. 4. 5) lo. 10, 11: Bonus pastor.
LIB. Ill, CAP. LXIIII. LXV. 211
morbo correptus et usque ad ossa tenuatus% heu suae^ J^72-
prorsus adhuc immemor salutis! rei publicae negotia^ trac- ^
tavit usque ad extremam exitus^ horam'^. Aderat® Magad-
burgensis* archiepiscopus Wecil^ et fratrum^ alii ^, petentes,
5 ut intromitterentur; quos tamen ipse, nescio quibus ofFensus,
excludi precepit a ianuis, dicens se pre immunditia infirmi-
tatis indignum, qui^ ab aliquo videretur. Soli^ regi con-
cedebatur aditus aegrum visitandi, quern dilexit eo modo
et^ usque in finem. Ilium ergo suae fidei ammonens et
10 diuturni servitii, multis gemitibus"^ commendavit ei ecclesiam
suam et bona ecclesiae.
LXy^ Interea feralis aderat dies Aegyptiacis^ cognita^ (64).
tenebris^, qua magnus presul Adalbertus amarae mortis vi-
cino pulsabatur nuncio^. Sensit et ipse solutionem corpo-
15 ris sui tam virium defectu quam® rerum presagio dictarum^
instare. Sed cum medici trepidarent indicare veritatem, Schol.90.
solusque promitteret vitam Notebaldus^, inter spem vitae^
metumque^ mortis' vir sapiens iacuif^ incertus suique obli-
tus*. Eheu^ ignorans, *^quia dies Domini sicut"^ fur, ita in i.Thess. 5, 2.
20 nocte veniet"*; et *^cum dixerint" pax et securitas, tunc^Ma. f. 3.
Schol. 90 (91). Adamatus quidam^ medicus, genere^ Sa-
lernitanus, fertur ante triduum mandasse^ archiepiscopo proxi-
mum adesse diem obitus sui. Quod^^ ille dissimulans Nothe-
baldum solum pre oculis habuit, quia spopondit® ei mutationis
25 suae horam cito affuturam^ (B1^.2.C).
a) attenuatus BC. b) prorsus suae BC. c) negot. usque ad extr. transi-
tus sui tractav. horam C. d) transitus BC. e) Ad. ibi M. C. f) Magad' J.1;
Magedburgensis B !» ; Magdeb. Bi^.2; Magdab. C. g) Wecilo B 1 ; Vezillo B 2 ;
Weczel C. h) alii fratrum B; alii fratres C. i) ut C. k) Soli tantum t. CI;
30 Soli tamen r. 0 2. 1) etiam B2. m) generibus BC, vgl. unten S. 217, Z. 1.
65 : a) Cap. CXCI. £ 1. C (1). 2 ; Cap. XXXIII (libri IV.) .B2.(C2). . b) Egip-
ciacis £1; Egiptiacis CI. c) Al; cognota, B2, vielleicht hat Adam so geschrieben;
vgl. II, 1, S. 61, Z. 9; cognata B 1. C. d) ncio (none.) A 1. e) quam dictarura
presag. rerum C. i) dietarum Al. g) Notheb. BC. h) uice £ la. i) mortis
35 metumque A 1. k) iacuit steht hinter oblitus C. 1) Et seu B2; Et heu C2.
m) sic. fiu: in n. ita ven. Vulg. n) dixerit A 1.
Schol. 90: a) quidem J5 2. b) genere jehlt B2. c) mandisse B2; arch,
mandasso obit, sui diem prox. adesse C. d) quod Ul*; Quod spernens, Nothe-
baldo credidit, qui mutationis diem cito affuturum spopondit. B2. e) spo-
40 spondit Sla.
1) alii wohl = einige (aliqui). Da^ Werner von Magdeburg
Bremer Domherr geivesen sei, ist nicht beJcannt imd univaJirschein-
lich. 2) Eine wirkliche Finsternis hat am 16. Mdrz 1072 nicht statt-
gefunden, an ein anderes hesonderes Naturereignis ist ivohl auch nicht
45 zu denlcen. Die Worte hahen wohl den Sinn: unheilvoU hekannt wie
die Tage der Agyptischen Finsternis; ungefdhr dies hat auch die Ande-
rung Jfil.C zum Ausdruck gehracht. 3) Vgl. Livius VIII, 13: inter
spem metumque suspenses; Vergil. Aen. 1, 2\^: spemque metumque
inter dubii. 4) Vergil. Aen. Ill, 629. 631 : oblitusve sui — iacuitque. (JQ,
14*
212 M. ADAM BREMENSIS
repentinus superveniet interitus', et alia*", quibus^' precipi-
Matth. 25, 13. tur in euaiigelio, ufc vigilemus, 'nescitis', inquit, 'diem neque
horam'. Qua in re memor sentenciae cuiusdam sancti^
non sine lacrimis huic loco possum aptare. 'lam'^, inquit,
'percutitur, iam sine penitentia cogitur exire peccator"^, ut 5
moriens obliviscatur sui, qui, dum viveret, oblitus est t)ei.
Tali*^ modo gloriosus ille^metropolitanus, cum adhuc speraret^
^^"^^?c* de vita presenti, die medio sextae feriae ^. suis ad epulas
sedentibus, ipse m agonia solus lacens exnalavit^ spiritum,
A'/%3i.* Vitaque^ cum gemitu fugit indignata sub umbras. 10
XII, 952.
Eheu quam vellem meliora scribere de tanto viro, qui et
me dilexit et tam clarus in vita^ sua fuit. Yerum timeo,
quia scrip turn est^: 'Vae illis, qui malum bonum^ dicunt',
Schol.9L et: pereant, 'qui nigrum in Candida''' vertunt'*. Yideturque"
mihi periculosum esse, ut talis homo, qui, dum viveret, 15
propter adulationes perditus est, ei nos scribentes aut lo-
quentes post mortem adulari debeamus. Asserunt tamen
aliqui, cum ita solus iacuisset, paucos interfuisse arbitros,
in" quorum P presentia de omnibus gestorum suorum offen-
diculis amaram in novissimo gesserit penitentiam, flens'i et 20
eiulans ^ se dies sues perdidisse, tuncque'' demum cogno-
scens'', quam parva, immo quam misera est nostri pulveris
Schol. 91 (92). Sicut in libro Hester ^ legitur, 'dum aures
principum simplices et^ ex sua natura alios aestimantes* callida^
fraude decipiunt. Quae^ res et ex veteribus probatur hystoriis 25
et ex his, quae geruntur^^ cotidie, quomodo malorum^ quorum-
dam suggestionibus regum studia depravantur"*^ (Bl^.Cl).
a) alias ubi precip. B. b) quibus in euang. precip. C, c) am Rande in B 1*
vom Schreiber: Pulchra sentencia. d) peccatorum B !». e) Cap. XXXIIII. B 2.
(C2). i) metrop. ille C. g) speraret steht hinter presenti C. h) exalavit 30
Al. Bl, vom Schreiber Jcorr. exhal., Al. i) Vitaque — umbras fehlt BC. k) uia
B la. 1) mal. dicunt bonum et bonum malum C. m) candidmu C 2. n) videtur
CI; Videtur C2. o) In 51a. p) quibus Al. q) Flens Al. r) Tuncque —
cognovit BC.
Schol. 91: a) et ex — aestimantes fehlt CI. b) calida C 1. c) quae Bl^. 35
d) ootid, geruntur C 1. e) malorum fehlt C 1 ; malis Vulg. f) depravatitur B U.
1) Fseudo-Augustin, Sermones, 220, s^ 2 (3Iigne PL. XXXIX, 2153;;
Veniet . . dies iudicii, quando eis nee penitentiam licebit agere . .,
quia percutitur etiam hac animadversione peccator, ut moriens —
oblitus est Dei ; fast ivm'tlich ebenso Sermo 257, § 3, eMa. S^)- 2221. 40
2) Der 16. Mdrz 1072 ivar ein Freitag. 3) Is. 5, 20: Vae qui dici-
tis malum bonum, et bonum malum. (L). 4) luvendl III, 30. (L).
5) Marc, h, 38: flentes et eiulantes. (K), 6) Esth. 16, 6. 7. (K).
LIB. Ill, CAP. LXV. LXVI. 213
gloria; *^quia omnis caro foenum, et omnis gloria eius nt^ i. Petr. 1,2^,
flos foeni' ^.
LXVI *. 0 fallax humanae vitae prosperitas, o fugienda (65).
honorum ambitio! Quid tibi nunc, o venerabilis pater Adal-
5 berte, prosunt ^ ilia, quae semper dilexisti, gloria ^ mundi,
populorum frequentia, elatio^ nobilitatis? Nempe^ solus
iaces ^ in alto palatio, derelictus ab omnibus tuis. Ubi sunt®
autem medici, adulatores et ypocritae, qui te laudabant^
in desideriis animae tuae^-^, qui te^ iuraverunt convali-
10 turum esse ^ de hac infirmitate, qui te usque ad decrepi-
tam aetatem victurum calcularunt'? Omnes, ut video, socii
mensae * fueruDt, et recesserunt in die temptationis. Soli
remanserunt inopes et peregrini, viduae ac^ orphani atque
omnes oppressi, qui se tua^ morte fatentur esse desolatos.
15 Cum quibus et^ nos veraciter possumus"^ affirmare tibi
neminem deinceps comparem° fore in dementia et largi-
tate peregrinorum, in ^ defensione sanctarum ecclesiarum
et reverentia omnium clericorum, sive^ qui male^i poten-
tium ® rapinas aut"^ presumptiones superborum^ ita perse-
20 quatur*, postremo^ qui in divinis'^ humanisque prudenter
disponendis"^ paratior inveniatur^ ad omne consilium. Si
quid vero in moribus tuis^ reprehensibile videbatur, hoc
magis accidit ex eorum nequitia ^, quibus tu plus iusto
credidisti, sive quos^" inimicos propter veritatem sustinuisti.
25 Illi^ enim tuum laudabile ingenium suis depravantes insidiis
a* bono malum effecerant^. Ideoque^ oportet nos clemen-
a) quasi B !«. 2. C; tanquam B lb. Vulg.
66: a) Cap. CXCII. B1.C{1).2; Cap. XXXV. B2. (C2). b) videlicet glor.m.
CI; dilexisti, mundi glor. C2. c) electio B2. C2. d) nempe Bl^.2. e) autem
30 sunt BC. f) laudabt (-bunt) A 1. g) suae B 2, h) te de hac iurav. infirm.
conval. esse C; esse fehlt B 1 (bei Wortstellung wie im Texie) . i) calcalarunt A 1.
k) et B2. C. 1) sua Al. m) et fehlt C. n) affirm, possumus Bl; possimus
affirm. B2. o) fore comparem C2. p) Sive Al. B2. q) male fehlt B2.
r) aut superb, ita perseq. presumpt. C. s) superbos A 1. t) prosequatur B 2.
35 u) Postremo Al. B2. C 2. v) disponens B2. w) inven. steht hinter consilium C.
x) tnis fehlt C 2. y) quod J. 1. z)illi£l. a)exC2. b) effecerunt £ 1.
c) ideoque Bl. C; Ideoque — commendasti fehlt B2, nach BS«^ stand es aber in der
Soroer Hs.
1) Vf/l auch Is. 40, 6. (L) ; Ecdi. U, 18; lacoh. 1, 10. 2) Vgl.
40 Lucan. Pharsal. IV, 799. 803: Quid nunc rostra tibi prosunt . .?
Ante iaces. 8) Ps. 10, 3 (secundum Hebr.): laudatur peccator in
desideriis animae suae ; ler. 2, 24 : in desiderio animae suae. (K).
4) Ecdi. 6, 10: Est autem amicus socius mensae et non permanebit
in die necessitatis; Luc. 8, IS: ad tempus credunt, et in tempore ten-
45 tationis recedunt. (K). 5) Ebenso ohen II, 9 (8), S. 67, Z. \lf.: in —
sanctarum, mit N. 9. 6) Vgl oben II, 69 (67), S. 130, Z. 12: terror
male potentium, von Erzbischof Bezelin-Alebrund. 7) Sielie das Wort-
und Sachregister. 8) Vgl. oben S. 151, Z. 9/.; S. 209, Z. 16 f., mit N. 3.
214 M.ADAM BREMENSIS
Ps. 105, 45. tissimum orare Doininum% ut tibi indulgeat ^secundum
multitudinem misericordiae suae', teque in aeterna beatitu-
dine coUocet per merita omnium sanctorum suorum^, quo-
rum te patrocinio devote^ semper commendasti.
{66}. LXYII^. Obiit autem clarissimus noster metropolita- 5
Schol. 92. j^yg Adalbertus XYII. kal. Aprilis, indictione ^ X. Hie '^ est
1072. annus domini nostri lesu Christi millesimus LXXII, Ale-
^"^^ ^*^' xandri papae XI, Heinrici'^ regis quarti XYII^. Preter®
libros atque sanctorum^ reliquias et vestimenta sacra fere
nihil inventum est in tesauris eiusdem viri. Quae tamen lo
omnia rex accipiens una cum preceptis ecclesiae tulit etiam
manum sancti lacobi apostoli. Hanc^ manum, dum esset
in Ytalia pontifex^, accepit^ a quodam Yeneciarum epi-
scopo Yitale'-^.
(67). LXYI^^ Igitur corpus^' archiepiscopi magno stupore^ i5
totius regni a Goslaria Bremam portatum^ decimo [demum^]
Mafz 25. die, quod est in annuntiatione sanctae Mariae, condigna popu-
Schol. 92 (93). Nam et ipso anno, quo ex hac vita decessit,
1071? novissimo exitu, post quem non est reversus^, Bremae* capi-
tulum habuit cum fratribus, in^^ quo Liudgerum^ decanum^-* pro 20
homicidio, cuius arguebatur '^j deposuit, et pro ipsa occasions®
faciens de castitate sermonem terribiliter ad ultimum minatus
est^ (Bl\2. C).
a) Deum S3a. b) suorum ieTilt jB3a. c) devotus J8 3n.
67: a) Cap. CXCIII. Bl. C(l). 2; kein neues Kap. in B2. (C2). b) per 25
indictionem decimam B 1. c) hie Bl. CI. d) Henric. B. e) Cap. CXCIIII.
Bl. C2; kein neites Kap. in Al. B2. C 1. (2). f) libros sanctorumque rel. BC.
g) Hanc — Vitale steht am Rande jB la, fehlt Bl^.2; apostoli, quam dono Vitalis
Veneciarum episcopi ab Ytalia archiepiscopus rediens quondam secum deportave-
rat C. h) pontif. cum cesare, a B I'K i) accepit steht hinter Vitale B la. 30
68: a) Cap. CXCV. B1.C2; Cap. XXXVI (libri IV.). B2. (C2); kein neues
Kap. in CI. b) archiep. corpus C. c) totius regni stupore C. d) deportatum
est C. e) demum nur BC, feldt A 1.
Schol. 92 : a) Brem. cum fratr. capit. hab. C. b) In C. c) Lydgerum B 1*.
d) decanum qui pro homicid. arguebatiu: C. e) occas. serm. de cast, faciens C. 35
f) das Schol. steht in £1* neben Kap. 11 (TO), also am ursprunglichen Schlu/i von
Bitch III, darauf folgt in B la mit Ahsatz, ohne ein Zeichen, wohin es gehore: Si
placet hie quarti maneant primordia libri; das Schol. (bei Kap. 10) heifit in B2:
Eo ipso anno, quo decessit, quum postremum Bremae fuit, Liudgerum Decanum
pro horn., cuius arg., deposuit, das weitere fehlt daselbst. 40
1) Am 16. 31drz 1072 lief noch das 16. Jahi- Heinrichs IV., Adam
hat das ganze Jalir 1056 als 1., 1057 als 2. usw. gezahlt. Aber das ist
der einzige Fehler in seinen liier ungeivohnlich richtigen Bereclinungen.
2) Vitalis Orseolo, JBischof von Torcello, 1013? — 1048? KretscJimayer,
Gesch. von Venedig 1, 406. 3) Wohl 1071 vor seinem Aiiszug an den 45
Bhein, ohen Ka^). 61 (60), S. 206, Z. 17 ; da/3 er hei seiner Bi'ickkelir in
Saxoniam (ehda.) audi nach Bremen geTcommen sei, ist zum mindesten
nicht hezeugt, audi kaum ivahrsdieinllch. 4) Er ivird nodi als Zeuge
genannt in der Urk. Hamb. TJB. I, n. 101, voni 11. Juni 1069.
LIB. Ill, CAP. LXYI— LXVIIII. ' 215
lorum frequentatione ^ sepultum^ est in medio chori^ no-
vae, quam ipse construxit, basilicae; cum'' tamen affir-
ment^ ilium sepe antea® rogasse, ut sepeliretur in urbe
metropoli Hammaburg^, quam sicut decessores^ sui omni
5 semper amore consult esse colendam. Ibi ^ namque, dum
adhuc viveret, plerumque totam aestatem transigens^^ pre-
cipuas sollempnitates cum magna gloria ^ celebravit. Ibi
promotiones ecclesiasticorum ordinum legitimis temporibus
gravi prorsus reverentia sepius implevit. Ibi tempus et
10 locum, quo a nostris ducibus sou a proximis Sclavorum
gentibus sive a ceteris arctoae gentis^ legatis adiri posset,
ex more constituit. Tantum'^-* honorem destructae urbi
tantumque amorem habens exhaustae^ matri, ut in ilia
diceret impletum Scripturae vaticinium\ quae dicif": *Lae-
15 tare sterilis, quae non paris, quia multi filii desertae, magis Gai. 4:, 27.
quam eius, quae habet virum^
LXYIIII*. Ferunt^ eum ante obitus sui diem vix ter- (68).
cium decubuisse, quod a lecto surgere nequiverit^ Nam
tanta in viro animi^ fortitudo fuit, ut in gravissima corporis
20 infirmitate nunquam^ ab aliquo vellet sustineri^, nun quam®
emitteret vocem doloris. Cumque iacens in extremis horam
vocationis suae iam sentiret^ imminentem, crebris iteravit
suspiriis: *Heu [me^]', inquiens, 'infelicem et miserum, qui
tantas in vanum' largitiones consumpsi. Potui^ vero esse
25 beatus^, si ea pauperibus disperserim\ quae pro gloria seculi
distraxisse™ me doleo. Nunc autem ilium adhibeo testem,
cuius oculus profunda" intuetur abyssi*^, quod tota° intentio
a) frequentia jB2. b) sepultumque C c)CvimAl.B2.C2. d) afflrmarint jB 2 ;
ilium afflrment C. e) ai^a (antaea) A 1. f) Hammat) A 1. g) predecessores C.
30 h) exigens, trans iiber ex nachgetragen von derselben oder gleichzeitiger Hand, ex nicht
getilgt, A 1. i) gentibus A 1. k) tantum Bl. CI. 1) vacicin. B la. m) dixit B 2.
69: a) Cap. CXCVI. Bl. C(l). 2; Cap. XXXVII. B2. (C2). b) Far. enim
ante Bl^; Fer. enim eum ante C. c) nequiuer J.1, vgl. oben S. 209, N. m. d) animi
fehlt B2. e) nq. (nonq.) Al. f) sustentari BC. g) sciret imminere C. h) me
35 fehlt Al; Heu me miser, inq. et infel. £2. i) largit. in vanum (7 2. Is) Potuissem
vero fuisse b. C. 1) dispersissem C. m) dedisse B 1 ; detraxisse C. n) intuetur
abyssi profunda BC. o) intent, cordis mei tota BC.
1) Spdter ivar das Grab in der Krypta unter dem Chor. Chron.
Gozec. Kap. 12, SS. X, 145: in medio criptae beatae Dei genitricis;
AO Hist, monast. Bastedensis SS. XXV, 502: in cripta sub choro in
maiori ecclesia. 2) Vgl ohen Kap. 27 (26), S. 170. 3) Sallust.
Catil. 59, 6: cum magna gloria; iW/. 89, 6. (K). 4) Das Folgende
klingt zvieder, als oh es aus einer Urkunde genommen sein honnte; vgl,
ohen II, 6 (5), S. 66, Z. 4—7; III, 26 (25), S. 168, Z. 5-12, mit N. 4—6;
45 auch II, 17 (15), S. 73, Z.2>if. 5) Vgl. Fraef. S. 1, Z. 10: exbaustam
viribus matrem. 6) Vgl. ohen III, 2, S. 144, Z. 20: poterat . .
esse dicique beatus. 7) jE/cdi. 23, 28: oculi Domini . . profundum
abyssi . . intuentes. (K).
216 M. ADAM BREMENSIS
cordis mei fuit pro exaltatione ecclesiae* meae. Quae
licet mea culpa exigente yel odio inimicorum prevalente
nimis^ extenuata ^ videatur, sunf^ tamen amplius quam
duo milia mansi, quos ex^ mea hereditate vel meo labore
gratulor adiectos*^ ecclesiae\ Quo sapientis Tiri sermone 5
potest agnosci^ quia, si peccavit in aliquibus ut homo,
sepe ut bonus homo^ penituit de erratis.
[Cuius ^ rei exemplum habeo unum ^. quod in principio
introitus sui, cum esset vir^ superbissimus, arrogantia sua
multos sibi mortales fecit contraries. Unde etiam^^ pro lo
nobilitatis suae gloria dixit^ unum verbum^ quod utinam
non dixisset. omnes scilicet episcopos, qui ante eum pre-
sederunt^, obscures fuisse ac ignobiles, solum se generis
et divitiarum titulis excellere, porro dignuni, qui sortiretur^
maiorem cathedram vel ipsam sedem apostolicam. Talia i5
non semel iactanrem yisio™ dicitur magna perterruisse"^.
quam pro sui magnitudine, cum et veraciter nobis com-
perta esset, hie" adiungere non supersedi. Yidit° igitur
nocte intempesta se in conventum ecclesiae raptum. ubi
missarum sollempnia deberent celebrari. astantibus quatuor- 20
decim^ suis ex ordine decessoribusP, ita ut proximus. qui
ante eum^i fuit, Alebrandus, perageret illa^, quae ad mis-
sas^ fieri solent, mvsteria. Cum que lecto euangelio sa-
cerdos Dei ad suscipienda offerentium munera conversus
pervenisset ad domnum Adalbertum, qui stabat in ultimo 25
chori loco, mox torvis iii^ eum luminibus intuens, oblatio-
nem eius reppulit dicens: 'Tu homo nobilis et clarus non
potes habere partem'^ cum humilibus'. et abscessit"^ in
haec verba. Sane ex ilia hora penitens super his, quae
incaute protulit, verbis omnes decessores^ sues [in"^"] in- 30
a) ecles. J.1. b) exten. nim. C. c) Sunt Bl^. d) ex hered. mea vel
meo (m. fehlt C 1) lab. grat. eccles. adiectos C. e) cognosci B: cogn. potest C.
f) das eingeklammerte nur BC, fehlt Al\ Cap. CXCMI. B1.C2; Cap. XXXVni.
B2. (C2): l-ein neues Kap. in CI. — Hiiius Bl. g) superb, uir, durch Zeiclien
umgesteUt, CI. h) et B2. i) unum dixit C. k) qui eimi praecesserunt 35
B2. 1) maiorem sort. C. m) visio magna perterruit C. n) his B2; haec
B lb. c) in CI fdngt ein neues Kap. an. p) predecess. C. q) ipsimi fuerat
B2. r) ea C. s) missam C. t) in jehU Bl. u) abcessit jBI. v) succes-
sores B2; predecess. C. ■n-) in B2, fehlt B 1. C.
1) VgJ. Praef. S. 1, Z. If.: ecclesiam vestram antiqui honoris 40
privilegio nimis extenuatam. 2) Schr ahnJich oben HI, 2, -S. 145,
Z. 6/7'. 3) Diese Geschichte, mit enceiterndem Zusaiz, ist ausgeschrie-
hen in der Hist, monast. Basfedeasis Kap. 12, aS-S. XXV. .501. Sprach-
licli vgl III, 38 (37) An fang, oben S'. ISO, N. 4. 4) lob 39, 35: Unum
locutus sum, quod utinam non dixissem. (KJ. 5) quindecim richtig 45
die Eist. monast. Bast, und die gleich zu nennende UrTcunde. 6) Vgl.
loll. 13, 8: non babebis partem mecum. (Kj.
LIB. Ill, CAR LXVIIII. LXX. 217
genti veneratione habuit, seque multis gemitibus^ testaba-
tur indignum sanctorum consortio virorum. Unde etiam*
mox statuit^ per singulos antecessorum^ anniversaries dies
de corte° Bromstede'^ convivia dari plenissima® fratribus
5 atque pauperibus, quod prius a^ penitus nullo episcopo^
solebat exhiberi^].
LXX^. Nam et alia^ multa reliquit^ signa penitentiae (68).
vel conversionis suae''; ex quibus hoc memorabile est, quod^
post vastationem ecclesiae vel® diem expulsionis suae, cum
10 superviveret quinquennium, nunquam^ est balneis usus^, 1066— 1072.
nunquam est^ hylaris visus, rare processit in'' publicum
vel ad convivium, nisi ad curiam isset aut diei festi neces-
sitas poposcisset. [0^ quotiens vidimus eum^ planctu fa-
ciem^ turbatum, si quando vastationis ecclesiae recordatus
15 est, sive cum ipsos conspexisset"' vastatores ! In^ die festo°
natalis Domini, cum Magnus dux* adesset^ presens item- ^^^^^^ ' '^'
que 'I magna coesset recumbentium multitudo, tunc^ hy lares
convivae pro sua consuetudine finitis epulis plausum cum
voce levaverunt, quod tamen non parum^ displicuit archi-
20 episcopo ^. Itaque innuens fratribus nostris, qui simul ade-
rant, precepit cantori, ut imponeret antiphonam: 'Hymnum^s- 136, 3.
cantate nobis'. At vero laicis denuo perstrepentibus in-
choari fecit ^; 'Sustinuimus pacem et non venit'*. Tercio
a) et B 2. b) antec. suonim ana. C. c) corte fehlt B 2. d) Bromst?
25 (-stet?) jBla; Bromsteo BVo; Bramsted B2. e) fratr. plenissima C. f) a penu
episcopi jB2. C. g) adhiberi £!»; exhib. solebat C.
70: a) Cap. CXCVIII. B1.C2; Cap. XXXIX (libri IV.). B 2. (C2); Jcem neues
Eap. in C 1. b) multa alia C. c) penit. signa reliquit et convers. C. d) quod
uastatione eccles. vel diem e.xpuls. sue, korr. ciuod a uastatione eccles. vel die ex-
30 puis, s., CI, und so C2. e) vel d. exp. suae fehlt B2. f) nq. (nonq.) Al, ebenso
in der ndchsten Zeile; nunq. bain, usus est G. g) est jehlt C. h) ad Bl. i) das
eingeMammerte nur BC, fehlt Al; Cap. CXCIX. Bl; kein neues Kap. in B 2. C.
k) cum pi. faciem turbatam B2. C2. 1) facie CI. m) conspexit vast. B2', vast.
conspexisset C. n) Cap. 199. C2. o) itaque statt fcsto C. p) pres. adesset C.
35 q) Itemque Bl^.2; It. cum magna adesset recumb. B2; itemque und coesset
fehlen C, daselbst magnaque. r) tunc fehlt C. s) par ||uum B 2. t) venit Domine C.
1) Vgl. S. 211, Z. 10. 2) Die Uric, ist erlialten, Eamhurg. UB, I,
n. 102. (L). Lappenherg setzt zu Unrecht (offenhar im Hinhlick auf
Kap. 70, niit clem diese Erzdhlunfi gar niclits zu tun hat) die undatierte
40 UrJc. ins Jahr 1072, sie fdllt siclierUch viel fri'iher (S. 216, Z.^f.), wolil
noch in die Lebenszeit Herzog JBernhards II. 3) Vgl. oben Schol. 89
(90), S. 209. 4) Noch nicht ah Herzog. Die Jalire 1066 — 69 stehen am
ersten zur Wahl, wed Adam zngegen ivar und Adalbert wohl noch nicht
wieder an den Hof gegangen bene, in seine alte Machtstellung einge-
45 riiclct ivar. 5) Vgl. aben III, 12, ^S*. 152, Z. 11/". 6) Sustinuimus
pacem et non venit; quaesivimus bona et ecce turbatio; cognovimus,
Domine, peccata nostra ist nach Carol. 3Iarbach, Carmina seriptura-
rum (Stra/3bnrf) 1907; S. 335, das sechste licspovsorium am ersten
Sonniag im November. Der Text lehnt sich an lerem. 14, 19.20 an.
218 M. ADAM BREMENSIS
vero cum adhuc in poculis^ ulularent^, multum iratus levari
mensam precepit, magna voce pronuncians: 'Converte', in-
Ps. 125, 4. quit % *Domine, captivitatem nostram"*; respondente^ chore:
'sicut torrens in austro^ Ita ille nobis pone sequentibus
in oratorium reclusus flevit amare ^. 'Non cessabo ^ a fletu', 5
Ps. 7, 12. ait, 'donee ''iustus index fortis et patiens^' liberabit^ ecclesiam
meam vel potius suam, quam^ videt contempto pastore
miserabiliter a lupis^ discerpi\ Impletum est enim desi-
Ps. 82, 13. derium eorum, qui dixerunt^: 'Hereditate possideamus
Ps. 73, 8. sanctuarium Dei', et: '^quiescere faciamus omnes dies festos lo
Ps. 82, 5. Dei' a terra"*, et: 'disperdamus eos de gente, et non me-
Ps. 43,23. moretur nomen Israel ultra\ 'Exurge, quare obdormis,
Ps. 73, 23. Domine, et ne repellas in finem'; quia *superbia eorum
Ps. 122, 3. qui te oderunt ascendit semper\ 'Miserere nostri, quoniam^
Ps. 68,27. multum repleti sumus despectione'. 'Quoniam\ quem tu i5
percussisti, persecuti sunt, et super dolorem vulnerum meo-
rum addiderunt\ Haec et alia nos in illo compunctionis™
lamenta sepe contemplati sumus, adeo ut monachus fieri"
multotiens desideraverit". Aliquando etiam optabat, ut in
ministerio legationis suae aut in SclavaniaP vel in Suedia^ 20
sive in ultima Island^ obire^ mereretur^. Sepe vero talis
erat voluntas eius, qui* pro veritate" vel decollari malle
non dubitaverit "^ in Christi confessione. Ceterum novif^
ille cognitor* omnium secretorum Deus, si melior fuit^ in
conspectu suo, quam apparuit^' coram hominibus. Homo ^ 25
namque videt in facie, Deus autem in corde].
(70). LXXI'\ Ignosce igitur^', quaeso, lector, si tam diversi
hominis diversam hystoriam diverse themate compaginans^,
cum non potui breviter aut dilucide, ut ars ^ precipit, om-
a) populis B2. b) ulul. iratus valde lev. C. c) inq. fehlt C. d) Re- 30
spond. C 1. e) cessabo ait a fletu C. f) liberet C. g) quam past. cont. videt
niiserab. C. h) Lupo B 2. i) Dei a terra fehlt B 2. k) quia Vulg. 1) quon,
CI. m) comp. tempore lam. B2. C2. n) multot. fieri mon. Bl^; mon. multot.
fieri C. o) desiderauit B2. p) Slauon. B2; Slauan. C2. q) Sueonia Bl.
r) Islandia Bl. s) abire 51a. 2. t) ut C. u) verit. decollari velle C. v) dubi- 35
taverunt Bl>^. w) ille novit, durch Zeichen umgestcllt, CI. x) fuerit C.
y) cor. hom. appar. C.
71: a) Cap. CO. Bl. C(l). 2; Cap. XL (Hbri IV.). B2. (C2). b) igitur iehlt
BC. c) compagino, quam cum B2.
1) Matth. 26, 75; Luc. 22, 62: flevit amare. (K). 2) In der 40
folgenden Sammlung von Psalmenstellen liegt vielleicht ein Beisjml der
von Adam erwdhnten (S. 200, Z. 12 f.) psalmi spetiales vor. (K). 3) Vgl.
unten IV, 36 (35). (L). 4) Dan. 18, 42: Deus aeterne, qui abscon-
ditorum es cognitor. 5) Vgl. 1. Meg. 16, 7: homo enim videt ea,
quae parent, Dominus autem intuetur cor. (L). 6) Cicero, De arte 45
rlietorica 1,11: ut breviter et diiucide . . diceremus; vgl. ebda. IV, 4:9;
II, 9; J, 9. (K). Marie ScJiitk, Die Lelire von der histor. Metliode hei
LIB. Ill, CAP. LXX— LXXII. 219
nem* operam dedi, ut scriberem veraciter, secundum^ quod
scientia et opinio se habet^ in hac parte ^. Quamvis multa
reticens ad ea presertim^ festinarim '^, quae generaliter
posteris ad® sciendum sunt digna vel spetialiter ad reti-
5 nendum Hammaburgensi ^ ecclesiae utilia. Postremo si qua^
sunt, quae auditori displiceant^ in male gestis et fortasse
peius descriptis, summopere te moneo et postulo, ut, dum
scriptorem vituperas, tu vitiose dicta corrigas; dum^ ilium,
de quo^ scribitur, accusas, in sapientis viri casu tu cautior
10 fias, "^considerans^ te ipsum, ne et tu tempteris''"'-^. Gat. g,i.
[LXXII ^. In legatione^ autem Hammaburgensis^ eccle-
siae, quae ad gentes fieri solet, quamvis magnus pontifex
Adalbertus vigilanter omnes decessores '^ sues laborasse
cognoverit, ipse tamen magnificentius quam ceteri poten-
15 tiam archiepiscopalem longe lateque in exteras protendebat
nationes. Quam ob rem tractavit sedulo per se ipsum
ingredi legationem illam*^, si quam necdum conversis®
posset^ gentibus afferre salutem aut iam conversis addere
perfectionem. Ad quod laboriosum iter peragendum solita*
20 gloriari cepit iactantia: primum fuisse Ansgarium^, deinde
a) omn. tamen op. C. b) habent B 2. c) presertim fehlt C. d) festi-
naui B 2. e) digna sunt ad sciend. C. f) Hamb. B. g) quae B 2. h) displi-
ciant 0 2. i) dumqne C. k) quo describitur Al. I) Consid. Al. m) BC;
contempneris Al verderbt; in CI sleht Mer am Ra7ide: Si placet hie quarti maneant
25 prime rdia libri; vgl. oben S. 214, Schol. 92, N.f; unten IV, 1.
72: a) Kap. 72—78 nur BC, fehlen Al; Cap. CCI. £1«. C(l). 2; Incipit Liber
Quartus Bl^, daselbst Jceine Eapitelzahl; Cap. XLI. B2. (C2). b) Hamb. B.
c) suos decess. B2; predecess. s. C. d) suam B2. e) conversus B2. f) gentib.
posset C. g) Anscar. ^Ib.
30 den GeschichtscUreihern des Mittelalters (1909) S. 123 fiiJirt noch
Martianus CapeUa an, De niq^tiis V, § 551: Narrationis — laudes
tres — , ut lucida sit, ut ueri similis, ut breuis.
1) Das hei/3t sclnverlich, ivie Lappenberg meinte und wie Laurent-
Watienbach iibersetzen: Hnsoiveit mir Kenntnis und Urteil in dieser Be-
35 ziehung zu Gebote standen, sondern etiva: ''tvahr, soiveit eine Aussage
das ist nach den Megeln der Wissenschaft und Wahrscheinlichkeit auf
diesem Gebiete\ Adam meint wieder die theoretischen Regeln der Ge-
schicMschreibung, Mer, soiveit die Moglichkeit der Wahrheit in Frage
stelit. Vgl. S. ISO, Z.2Qf.: misericordia . ., quae in hac parte melius
40 dicitur largitas. 2) Hier schlo/3 Adams drittes Bucli in der ersten
Fassung. (L). Der folgende Anhang gehort nach Sprache und Inhalt
wie nach den Umstdnden der Entstehung des Werkes Adam selber an.
3) Der Anhang enthult voriviegend oder ausschlie/3lich Ereignisse, die
vor 1066 liegen, die Adam nach erstem Abschhi/3 seines Werkes naclv-
45 trdglich genauer erkundet hat. 4) Vgl. Sallust. Catil. 47, 2: sermoni-
bus, quos . . habere solitus erat . . regnum Romae tribus Corneliis
portendi . . se tertium esse, cui fatum foret urbis potiri.
220 M. ADAM BREMENSIS
Rimbertum, postea Unni-'^, se vero quartum euangelistara
postulari, quia ceteros decessores^ suos viderit per suffra-
ganeos, non per se tanto oneri insudasse. Itaque iam
certus eundi viam^ suam disposuit taliter finire, ut cir-
cuiens^ latitudinem septentrionis, hoc est Daniam, Suediam® 5
et Nordmamiiam pertransiens inde ad Orchadas* extre-
mamque orbis patriam^ Island^ posset attingere. Illi enim
suo tempore et suo^ labore^ conversi sunt ad fidem^ chri-
stianam. A cuius profectione^ itineris, quod iam publico
moliebatur, debortatu"^ prudentissimi regis Danorum com- lo
mode reflexus" est, qui dixit ei barbaras gentes facilius
posse converti per homines suae linguae morumque simi-
lium quam per ignotas ritumque nationis abhorrentes per-
sonas. Itaque ml° illi opus^ esse, nisi ut sua largitate et
affabilitate redderet illos benivolos^i et fideles, quos ad i5
predicandum gentibus verbum Dei paratos inveniret*^. In
qua exhortatione metropolitanus noster^ orthodoxo regi^
consentiens ea largitate, quam in omnes habuit, multo in-
dulgentius uti cepit in episcopos gentium et legatos orien-
talium* regum. Quos tanta" hylaritate singulos recepit, 20
tenuit dimisitque, ut eum posthabito papa quasi patrem"^
multorum populorum ultro universi expeterent, ingentia
viro munera offerentes eiusque benedictionem reportantes^
pro munere.
LXXIII'\ Archiepiscopus itaque in legatione sua talis ^ 25
erat, qualem et tempora et mores hominum^' mallent habere,
ita aftabilis, ita munificus, ita hospitalis erga'^ omnes homi-
nes, ut parvula Brema ex illius magnitudine instar Romae
divulgata ab omnibus terrarum partibus catervatim '^ petere-
tur, maxime a septentrionalibus^ populis. Inter quos ex- 30
tremi venerant^ Islani, Grronlani« Gothorumque et Orcha-
dum'^ legati, petentes, ut illuc' predicatores dirigeret; quod^
a) Vimi Bl^; Uiionem B2. b) predecess. C. c) vitam B2. d) circum-
iens ^ lb. 2. e) Sueoniam et Nordwegiam Bl. f) Orchades B2. g) patriam
getilgt, von zweiter Hand iiber der Zeile partem, J51b; partem C. h) Islandiam jB 1. 35
i) suo fehlt C. k) christ. fidem C2. 1) itin. profectione B2; perfections Wei-
land -Waitz in Lappenbergs ztveiter Ausgabe. m) ex hortatu C. n) deflexus Bl.
o) personas nilque C. p) opus illi C2. q) benev. B2. C2; ben. et devotos flde-
lesque ad predic. gent. verb. Dei et (et fehlt C 2) paratos invenire C r) noster
fehlt C. s) consent, regi C. t) orient, nationum regumque C. u) tanta fehlt 40
-B 1ft. v) mult, patrem C. w) pro mun. report. B2.
73: a) Cap. CCII. B 1. C(l). 2; Cap. XLII. B2. (C2). b) hominem B2.
c) erga omn. homin. fehlt C2. d) catervatim fehlt C. e) septentrionibus 51a.
f) venerunt 5 2. g) Islandi, Gronlandi£2. h)0rcadum£2. i) praedic.
dirig. illuc B2. k) Quod J51a. 45
1) Vgl unten Kap. 77; IV, 36 (35). 2) Die Worte von in
legatione sua talis — fecit (S.221, Z.\) fast genau ebenso oben HI,
24 (23), .S'. 167. (L).
LIB. Ill, CAP. LXXII— LXXV. 221
et statim fecit. Nam et in Daniam, Suediam* et Nordwegiam^
et in insulas maris ordinavit episcopos^ multos; de quibus
et ipse gaudens dicere solebat: 'Messis quidem multa, oi>e-3iatth.9,BT.ss.
rarii autem pauci. Rogate ergo dominum messis, ut mittat
5 operarios in messem^ suam\
LXXIIII^ Quorum speciosa^ multitudine tandem ex-
hilaratas pontifex primus omnium statuit in Dania syno-
dum^ celebrare cum suffraganeis suis, quoniam et temporis
oportunitatem habuit, et quoniam*' illud regnum sufficienti-
10 bus abundaret^ episcopis, et quoniam multa corrigi necesse
fuerat^ in novella plantatione, sicut hoc^, quod episcopi
benedictionem vendunt^, et quod populi decimas dare
nolunt, et quod in^ gula vel^ mulieribus enormiter omnes
excedunt. Ad^ quae omnia E-omani papae^ fultus^ auctori-
15 tate regisque Danorum promptissimum sperans auxilium
magnificum prorsus, ut semper solebat^, concilium fieri
vqluit omnium aquilonalium "^ episcoporum. Soli diutius
expectabantur transmarini; ea^ res hactenus synodum remo-
rata est. Ad cuius rei fidem presto sunt epistolae, quas
20 papa in Daniam legavit episcopis ad synodum rebellibus,
et ipsius archiepiscopi litterae aliis directae. Ex quibus
duarum exemplar hie ponere duxi necessarium.
LXXY^ *^ Alexander^' episcopus* servus servorum Dei 1062?
omnibus episcopis in regno Danorum constitutis, apostolicae
25 sedi et nostro ^ vicario obedientibus salutem et apostolicam
benedictionem. A[dalbertus^] Hammaburgensis® archiepisco-
pus^ venerabilis vicarius noster^ litteris et legatis suis conque-
a) Sueoniam Bl. b) Noruegiara B2. c) mult. Episc. (7 2. d) vineam B2.
74: a) Cap. CCIII. jBI. C2; kein neues Eap. in B2. CI. b) spciosa (spree.)
30 Sla; spaciosa JBlb. c) quoniaiB fehlt C, daselbst regn. illud. d) habund. CI.
e) fuerit Bl. f) sicut et in hoc B. g) in fehlt CI. h) et C. 1) ad 51a.
k) pontificis C. 1) fultus feJilt CI. ni) aquilonarium 5 lb. 2. n) Ea Bl^. C.
75: a) Cap. CCIIII. Bl. C(l).2; Cap. XLIII. B2. (C2). b) am Rande in
jBI*: Exemplar litterarum Alexandri pape. c) vie. nostro C. d) Adalbertus
35 JSl; der Name fehlt B2; A. C. e) Hamburgensis B. f) episcopus B. g) noster
fehlt C2.
1) Als Zeitpimkt der geplanten Schleswiger Synode wlrd man
etiva das Jahr 1063 oder' eins der heiden folgenden ansehen Iconnen.
Deliio I, 241, iV. 1; 242, N. 4; dazu Ewald, N. Archiv Y, 328, N. 4;
40 347. Anlialtspunkte zur Datierung gibt allein der Brief Adalberts
hei Adam III, 76, sielie die Noten dazu. 2) Vgl. unten IV, 31 (30).
3) Vgl. oben III, 16 (15), *S'. 158: amplifico sermone, ut solebat (Adal-
bertus); III, 37 (36), S. 179: cum ingenti, ut solebat (Adalb.), multi-
tudine armatorum. 4) J.- L. n. 44,13, zu 1061; nach Uwald, N. Arch.
45 V, 328, hat dieser Brief Alexanders nichfs mit der Schlesiviger Synode
zu tun, er gehort ebenso tvie das von Ewald erstmalig veroffentlichte
Brief- Fragment Alexanders an Svend in das Jahr 1062.
222 M. ADAM BREMENSIS
stus est, quod quidam Eilbertus% Farriensis^ episcopus, multis
criminibus involutus ad synodum suam per triennium voca-
tus venire contempserit^. Quod quia consilio quorandam
vestrorum dicitur esse factum, mandamus et apostolica
auctoritate precipimus, ut ab huiusmodi"^ consilio recedatis 5
omnino eumque ad audientiam predicti fratris nostri ire
admoneatis, quatinus post factam exarainationem canonice
iudicetur\ Et alia^, quibus ibidem® precipitur, ut ei obe-
diant et subiectionem exhibeant. Item alia^:
LXXYI^. 'Adalbertus^ sanctae Romanae et apostolicae lo
sedis legatus necnon^ universarum septentrionalium natio-
num archiepiscopus, Hammaburgensis quoque ecclesiae^^
provisor indignus W.®-^ Roschildensi^ episcopo salutem.
Ad synodum, quam apud Sleswich^ celebrandam esse con-
stitui, vos venisse aut nuncium vestrum misisse grato perci- lo
perem'' animo. Sed de hoc alias. Nunc autem fraternitatem
vestram latere nolo, quid molestiae mihi Adalwardus epi-
scopus-"^ intulit, quem vobis teste ^, qui ordination! eius inter-
fuistis, Sictonensis ecclesiae consecravi pontificem. Quem
dum barbara gens sibi preesse nollet^, Scariensem^ eccle- 20
siam invadere cepit. Peto igitur, ut nuncium meum, qui
illuc iturus est, ad Dalbogiensem^" velitis episcopum* diri-
gere\ Hec habui de synodo quae dicerem, cum et alia
multa sint, quae fastidii causa omitto.
LXXYII''^. Isti^' vero, quos metropolitanus ad gentes 25
ordinavit, plures sunt^^; quorum sedes et nomina didicimus'^
ipso narrante. In Daniam^ itaque novem constituit, Ratol-
a) Edbertus B; Ekbertus C; sonst stets Eilbertus, vgl. das Register. b) Fa-
riensis B2. c) contemsit B2. d) liuiusm. reced. omnino consilio B2. e) ibi
.5 2. f) aliarum litterarum exemplar Bl. 30
76: a) Cap. CCV. Bl. C(l).2; Jcein neues Kap. in B2. (C2). b) am Rande
in Bl^: Exemplar litterarmii Adalberti archiepiscopi. c) necnon et univ. B2.
d) ecclesiae fehlt B2. e) W. fehlt Bl. f) E.oskildensi Bl^; scheldensi, mit
anderer Tinte korr. Roscheldensi, Bl^. g) Slasuich B2; Sleswig C. h) animo
percip. ^1. i) testibus B2.C2. k) uellet Bl; noluit B2. 1) Scarensem B2. Zb
m) Dalbyensem B 2.
77: a) Cap. CCVI. Bl. C(l). 2; Cap. XLIIII. B2. (C2). b) Plures vero
sunt, quos metrop. ad gentes ordinavit C. c) ipso narr. didic. C. d) Dania C.
1) Eioald S. 329, N. 1 sieht das JEnd fragment eines Papsibriefes
der Britischen Sammlung fi'tr den Schluf^ dieses Brief es an. 2) ^yil- 40
helm. (L). 3) Zur Sache vgl Scliol. 136 (131). Die dort erzdhlten
Ereignisse haben ivahrscheinlich 1064/65 stattgefiinden, also ist die
Schlesiviger Synode tcohl 1065 geplant geivesen. Vgl. Meyer von Kfionau
J, 416 ff. mit N. 45. 49. 4) Egino. Vgl. ilUr iJin IV, 8. 9. (L).
LIB. Ill, CAP. LXXV— LXXYII. 223
fum*-^ ad Sleswich^ civitatem^, Oddonem^ ad civita-
tem^ Ripam, Christianum "^ ad civitatem'^ Arhusin®, Heri-
bertum ad Wibergh^ civitatem^, Magnum monachum^-^
et Albricum^-* in Wendilam insulam^, Eilbertum^ mo- Schol.93.
5 nachum^ in Farriam et Fiunem^ insulas™, Willelmum in in-
sulam"" Seland^, Eginonem° in SconiamP provinciam. In
Suediam^ vero^ consecravitsex: Adalwardum^ et Acilinum^-^, Schol.94.
item Adalwardum'^ et Tadicum^, necnon Symeonem*-^ atque
lohannem^ monachum^^. In Norwegiam"" duos tantum ipse
10 consecravit, Tholf "^ et Sewardum^-^^. Ceterum aliunde ordi-
Schol. 93. Albricus* Magno successit^^ (^l^),
Schol. 94 (94). Adalwardus senior utrique* prefectus est Go-
thiae, iunio rad Sictunam^ et Ubsalam^ directus est^, Symon®-^ ad
Scritefingos ^, lohannes ^^ ad insulas Baltici ^ maris destinatus est
15 (B P. 2.C).
a) Ratolpum, von zweiter Hand korr. Rodolphum, B lb ; Rotulfum B2. b) Slas-
uich B2; Sleswig C. c) civit. nur B 1, fehlt B 2. C. d) Cristianum B la; Cristier-
num B lb. e) Arusiam B 1 ; Arhus B 2. f) Wybergh B lb; Viburg B 2 ; Wibergon C.
g) monachum nur Bl, fehlt B2. C. h) Albrittum B2. i) insulam nur Bl, fehlt
20 jB2. C. k) Eabertuin B2. 1) Fiuniam, korr. Fioniam, £lb; Eabert. in Fionem
insulam et Falstriam B2; Finnen 02. m) insul. B, fehlt C. n) Selandiam^l.
o) Egmonem 51b; Eigin. CI; Eigmon. C2. p) Scaniam B. q) Sueoniam Bl.
r) vero fehlt Bl^. s) Accilin. B2. t) Simeon. B2; Simon. C2. u) loann. B2,
mon. fehlt daselbst. v) Nordweg. JB lb. C. w) Tholff JSlb.2. x) Siuardum B2:
25 Schol. 94: a) senior et iunior uterque J51a; utrique fehlt B2; utique C2.
b) Sict, et fehlt JB2; Sictonam C. c) Ubsa Bl>^; Upsalam B2; Ubsolam C. d) est
fehlt BU. e) Simon B2.C2. f) Scricflngos B2. g) Baltici fehlt B2; Bait.—
destin. est fehlt C.
1) Ratolf unterschreibt im J. 1053 (?) die GriindungsurJcunde von
30 Goseck (Hamburg. UB. I, n. 76; SS. X, 143 f.) als Bremer KanoniJcer;
1072 war er bei der Weihe der Mindener Kirclie zugegen (Hermann,
de Lerbelce bei 3Ieibom, SS. rer. Germ. I, 498). Vgl. unten IV, 3. (L).
2) Die gleichen Nachrichten iiber Oddo und die drei folgenden Bischofe
in IV, 2. 3) Als monachus bezeichnet ilin audi Schol. 105 (103).
35 4) Ein Albericus unterschreibt 1059 unter den prepositi die Uric,
Hamburg. UB. I, n. 80. (L). 5) Den alteren, nach III, 15 (14) ff. in
der ersten Hal fie der 50 er Jahre geiveiht und nach Schiveden entsandt.
6) Acilinus unterschreibt unter den prepositi die Urkunde Adalberts
Hamburg. UB. I, n. 82, vermutlich vom J. 1059. (L). Vgl. unten IV, 23.
40 7) Adalward der JiAngere mufi nach Adalberts Brief im vorigen Ka-
pitel vol' 1065 geiveiht loorden sein; 7nancherlei fiber ihn im 4. Buch.
8) Tadico unterschreibt als presbyter die Uric. Hamb. UB. I, n. 80
vom J. 1059; vgl. unten IV, 30 (29). (L). 9) Mit seinem eigentlichen
Namen Stenphi, unten IV, 24. (L). 10) lohannes, mit eigentlichem
45 Namen Hiltinus, war von 1053 (?) an Abt von Goseck, SS. X, 145,
N. 49. Die Uric. Hamburg. UB. I, n. 101 vom 11. Juni 1069 unter-
zeiehnet er noch (oder wieder?) als solcher. 1071 erscheint er (SS. VI,
698; SS. XXIII, 96) als episcopus Bircensis, tvas er nach SS. X, 145
zivei Jahre lang ivar. (L). 11) Als Thoolf und Siguardus unten IV,
60 34 (33) bezeichnet. 12) Schol. 93 verzeichnete Lappenberg nur als Note
im Apparat.
224 M. ADAM BREMENSIS
natos, cum ^ satisfacerent ^, et secum tenuit^' misericorditer
et abeuntes dimisit^ hilariter; sicut Meinliardum*^-^, Osmun-
dum ^, Bernardum et Asgotum aliosque multos. Preterea®
Turolfum^ quendam posuit ad Orchadas*. Illucs etiam
misit lohannem in Scotia ordinatum ^ et alium quendam 5
Adalbertum, cognominem^ suum^-^. Isleph ad Island insu-
Schol.95. lam'-'^. Sunf^ episcopi quos omnes^ ordinavit^ XX, quo-
rum tres abortivi^ et™ extra vineam ociosi^ remanserunt,
sua querentes, non quae lesu Christi^^. Quos^ universes
gloriosus^^ archiepiscopus decenti honore^^ habens ad pre- 10
dicandum barbaris verbum Dei prece et premio^^ com-
monebat^. Ita sepissime vidimus cum septem^ aut quin-
que stipatum episcopis; prout ipsum audivimus dicentem
absque multitudine esse non posse ^^. Cum^ vero eos a se
dimiserat, solito molestior'^-^^ videbatur propter solitudinem. 15
Nunquam tamen carere maluit^-^^ vel tribus, quorum fre-
Schol. 95 (94). Vigesimus erat Ezzo*-^^, quem ipse^ ordi-
navit in Sclavaniam^ (Bl^.2. C).
a) cum sibi satisf. C. b) tenuit fehlt B !»; miseric. ten. C. c) hylar.
(hil. C2) dimisit C. d) Meynh. Bl\ Meinard. C. e) pret. 5 lb. 2. f) Thurolf. 20
Bl^. g) Illuc — cognom. suum fehlt B2; in C sind die Sdtze so umgestellt: Orcha-
das et alium quend. Adalb. (cogn. s. fehlt). Isleph ad Island insulas. Illuc
etiam — Scot, ordinatum. h) id est equivocum steht in B la Uber der Zeile; cognom.
s. fehlt C. i) insulas C. k) Sunt enim omn. episc. quos ordin. C. 1) ordin.
omnes B2. m) et fehlt B2. n) quos Bl. o) commendabat B2. p) IIII 25
aut Y B2, durch ivillMrliche Anderung von Vedel. q) Cap. XLV. B2. (C2).
r) mestior esse propter solit. videb. C. s) voluit B2.
Schol. 95: a) Eizo C. b) ipse fehlt B2. c) Slauiam B2.
1) Fast dieselhen Worte ohen II, 49 (47), S. 110/;. 2) Er ist
wohl Icaum, ivie Lappenberg fur moglich Melt, der Meinhardus pres- 30
byter der Uric. Hamburg. UB. 1, n. 101 vom J. 1069. Vql Schol 148
(142). 3) Vgl oben HI, 15 (14). (L). 4) Vgl unten IV, 35 (34) (L). —
Maurer, BeJcehrung II, 617. 5) Ob dies der loJiannes Scotus (unten
S. 225, Z. Sff.) sein hann, ivie Maurer, Bekelirung II, 585, mit N. 14:
will, ist doch recht siveifelhaft ; eine andere Identifizierung Lappenbergs 35
belcdmpft Maurer a. a. 0. In den einheimischen Quellen der Orkneys
werden diese ersten Biscliofe nicht genannt. 6) Wohl derselbe wie
der in Schol. 148 (142) genannte Albertus. (L). 7) Vgl unten IV,
36 (35). (L). 8) 1. Cor. 15, 8: tanquam abortive. 9) Matth. 20, 3. 4:
in foro otiosos. Ite . . in vineam. Vgl. oben S. 2, Z. 13. (L). 40
Matth. 21, 39 (usw.): extra vineam. (K). Sachlich gemeint sind Aci-
linus (IV, 23), Tadico (IV, 39^ und vielleicht lohannes - Hiltimus ,
S. 223, N. 10. 10) Phil. 2, 21: Omnes enim, quae sua sunt, quae-
runt, non quae lesu Christi. Ehenso unten IV, 21. (L). 11) Ebenso
oben II, 62 (60), .S'. 122, Z. 22 ; III, 65 (64), S. 212, Z. 7. (L). 12) Vgl 45
oben S. 25, .^.11. 13) Die Alliteration prece pretio ist hdufig im
Mittelalter. 14) Vgl III, 36 (35), S. 179, Z. 2ff. (L). 15) Siehe
malle, molestus im Wort- und Sachregister. 16) Vgl H. Bre/3lau,
Forschungen z. Brandenb. u. Preu/3. Gesch. I, 4.06 f.
LIB. Ill, CAP. LXXVII. LXXVIII. 225
quentissimi erant Tangwardus^ Brandenburgensis^-i, vir sa-
piens et comes episcopi etiam ante episcopatum ; alter erat
Johannes, quidam Scothorum^ episcopus^, Vir simplex et^iobi,i.
timens Deum', qui postea in Sclavaniam« missus ibidem
scum principe Gotescalco^ interfectus est; tercius Bovo^-3
nomen habuit, incertum unde natus aut ubi ordinatus, qui
se tamen peregrinationis amore lerosolimam ter accessisse
lactabat, indeque^^ Babyloniam^ deportatum a Sarracenis^
tandemque solutum multas per orbem transisse provincias.'
loHos tres, cum non essent eius suffraganei\ comperimus
eum, quodi sedes^ proprias non haberent, maiori fovisse
dementia ^
LXXyIII^ Eodemque studio^ benignitatis utebatur
erga Komanae sedis legates, quorum clientelam^ et con-
15 tubermum in summo coluit amicitiarum^ loco, pariter glo-
riatus se duos tantum habere dominos, hoc est papam et
regem, quorum « dominio iure subiaceant omnes seculi et
ecclesiae potestates; illos nimirum sibi esse^ timori ac^ ho-
nori. Apparuit hoc* in fide viri, quam ita integram serva-
20vit utrisque, ut auctoritati^ apostolicae nihil preponens^
antiqui honoris privilegia sedi apostolicae contenderet Inte-
gra servant debere eiusque legates summo recipiendos
amore 1 censeret. Maiestatem"^ vero imperatoriam quanti
taceret, episcopatus eius testis est, ideo vel maxime de-
25 structus, quod a fidelitate regis sui^ nee minis nee blandi-
mentis prmcipum rescindi potuit. Formidolosa est« enim
mahs regiaP potestas^. Unde etiam frequentes^ in regno
conspirationes fieri solent^ quibus ipse tamen nee in«
verbo communicare* unquam voluit. Pro cuius fidei me-
2) Vgl. obenlll, 21 (20), S. 164. (L). Ill, 51 (50), .? 193/ 3) Nafh
suspecfores sunt, semperque eis aliena virtus formidulosLTst,%
Adam Bremensis. i c
226 M.ADAM BREMENSIS LIB.III,CAP.LXXVIIT-LIB.IV,CAP.I.
rito a reffe quidem ut^ maior domus^ in palatio constitu-
tus dono eius multa bona^ lucrabatur Bremensi ecclesiae,
de'quibus supra« plenius dictum est. A papa vero meruit^
hoc dignitatis privilegium2, ut totum ius suum domnus
apostolicus in ilium ^ transfunderet successoresque ems,
adeo ut ipse§ per totum aquilonem, in quibus^ locis opor-
tunum videbatur^S sepe invitisi regibus episcopatus consti-
tueret ordinaretque episcopos ex capella sua, quos vellet
electos Quorum ordinationes vel sedes, quoniam hue usque ^
distulimus, non incongruum videtur simul etiam de situ lo
Daniae vel reliquarum, quae trans Daniam sunt, regionum
natura describere^].
Si*^ placet hic^ quarti maneant primordia libri.
DESCRIPTION INSULARUM AQUILONIS^
Jd Provintia Danorum tota« fere in insulas^ dispertita 15
est, sicut^ etiam legitur in Gestis sancti Anscariij^- . Hanc
autem Daniam a nostris^ Nordalbingis flumen Egdore ^^^i"
Schol.96. mit, qui^ oritur in profundissimo saltu paganorum Isarnho •
Schol. 96 (95). Saltus Isarnho a stagno incipit* Danorum,
disttocta est (et^-f 8'- ', f»P''""S nostTisiehlt AS k) Eydora B3=-'; Egdora
AB^'. B 1^. 5 ; Isoriiho B 3^-^.
Schol. 96: a) incipit a stagno Bl^.
ouia omnis fere patria ilia in msulis est constitiita. (i.;. ^0^'^^''
J^26 (28)7^. 32, NA. 5) Uher den Isarnho vgl Kohhnann S. 109. i
DESCRIPTIO INSULARUM AQUILONJS. 227
quern* dicunt extendi* secus mare barbarum usque ^ ad
Sliam lacum. Ceterum flumen Egdore^ descendit usque
in ^ occeanum Fresonicum, quern Romani scribunt Britanni-
cum®. Et^ prima quidem pars Daniae, quae ludland^ dici-
5 tur^, ab Egdore^ in boream longitudine protenditur, habens
iter tridui, si in Funem^ insulam divertis^ Si vero"^ a
Sliaswig^ in Alaburg^ per directum ^ viani metiris^, quin-
que* aut VII '^ babes ^ iter dierum. Haec est strata* Ottonis
cesaris usque ^ ad mare novissimum Wendilae, quod^^ in
10 hodiernum diem ex^ victoria regis appellatur Ottinsand^.
Latitude ludland^ secus Egdoram^ difFusior est, inde vero
paulatim contrahitur ad formam^ linguae in eum angulum,
qui Wendila dicitur, ubi ludland* finem habet. Inde^
brevissimus in Nordmanniam^ transitus'^ est ^-2. Ager ibi
i5sterilis; preter loca flumini^ propinqua omnia fere deser-
tum^ videntur; terra ^^ salsuginis^ et vastae solitudinis.
quod* Slia dicitur, [et^] pertingit usque ad civitatem Sclavorum,
quae dicitur Liubicen^, et flumen Travennam (A2. Bl^.C),
*) quinque in Alaburch aut VII in Wendilam habes^2, in AL
20 und in Wend, vom Schreiber uber quinque und VII nachgefragen.
a) et extenditur C. b) usque — lacum vom Schreiber uber der Zeile nachge-
tragen A2; usque ad scagnum (stagnum J.3a'; scagum J. 3b) Danorum, quod Slia
dicitur A 3. c) Egdora 5 3c. 5. C; Eydora 5 3<i-f. d) ad JS3c-f. e) Brittann.
J.2. £la; Brictann. £lb. f) Et quid, prima J.3a.a'. 51a; At S3c-f. g) lud-
25 lant J. 2. 8a; ludlandia vel lucia (liicia) (d und t, c und t, u und u wechseln) B;
Jutland C. h) vocatur £3i>-f. i) Egdora 51.4.5. C; Eydora 5 3d-f. k) Fimeu
J.3a'-b; Fiuniam 51.3b; Funiam 5 3ti-f.4; Fioniam 55, diese vollen latinisierten
Formen stets in B; Fiunem CI; Finnem 0 2. 1) diuerteris C2; divertaris 55.
m) autem BC. n) Sliaswich ^3; Sleswich 51; Sleswiga 5 3"-?. 5; Slasuich 5 4.
30 o) in Alab. lehlt BC. p) directam ^3.5 lb. 3<i-f, q) mecieris (met. A 3b) .4 3a. b;
mearis J. 3*'. r) sex (VI A3) J. 3. 5. s) VI dierum habens tunc in Wendilam
.4 3; sex dierum habes iter (it. hab. 51b) 5. t) sfta (sturta) Al; stata (statura)
A2; stacio J. 3. u) usque ad mare novissimum folgt hier ivieder in AS^-o^'; quod
usque in C. v) ex vict. regis fehlt B3<^-f. w) vocatur Ottensant ex vict, Ipsius
35 cesaris A3; Otte Oddesund, Otte getilgt, Bl-^; 0ddesund53b; Oddesunt51b; Ottin-
sund appell. C; Oddesunt (Ottesund 5 5) appell. 5 3<!-f. 4.5. x) ludlant A2. 3a-a';
lutlandie sive lucie (d und t, c und t, u und ii wechseln) B; lutland C. y) Ey-
doram 5 3<:-f. z) forma Al. a) ludlant J. 2. 3; lutlandia 51a; ludlandia (lUdl.
5 3e-0 die anderen Ess. 5, daselbst stets die vollen Formen; lutland C. h) vier
40 folgende Buchstaben sind ausradiert Al] Ibi C. c) Normanniam A3; Nordwegiam
51; Norweg. (Norveg.) 5 3 — 5. d) transsitus Al. e) est fehlt 5 auPer 5 5.
f) fluminis CI. g) deserta (so J.3a'-b. C2), vom Schreiber korr. desertnm, J. 3a.
h) terra fehlt A 3a. a'.
Schol. 96: a) qui A2. b) et fehlt BU, in A2 ist die Stelle abgeschnitten,
45 c) Lubicen 5 la ; qua die . . cen ist in A 2 erhalten.
1) usque — Ottinsand fast wortUch dben II, 3, S. 63. Deut 84, 2
(usw.): usque — novissimum (K). 2) Vgl. unten Kaj). 11, 8.240,
Z. 11 ff. 3) ler. 17, 6: In terra salsuginis et inhabitabili ; Deut.
32, 10: in loco horroris et vastae solitudinis. (K). Oben II, 68 (66),
50 S. 128, iV. 4.
15*
228 M. ADAM BREMENSIS LIB. IV, CAP. I.
PoiTo cum omnis^ tractus Germaniae^ profundis horreat*
saltibus, sola est ludland^ ceteris horridior^, quae in terra ^
fugitur propter inopiam fructuum, in mari vero propter
infestationem pyratarum. Yix invenitur culta in aliquibus
locis , vix humanae habitacioni oportuna '^. Sicubi vero 5
brachia maris occurrunt, ibi® civitates habet^ maximas.
Hanc regionem^ quondam cesar^ Otto' subiciens tribute'^
Schol.97. in tres divisit^ episcopatus^, unum constituens"^ apud Slias-
wig^, quae et Heidiba^ dicitur^, quam^ brachium quoddam
freti barbari alluifi, quod incolae^ Sliam vocant, undo et lo
civitas nomen trahit. Ex eo^ portu naves emitti solent*
in Sclavaniam* vel in Suediam^ vel ad Semland"^ usque ^
Schol.98. 99 in Greciam. Alterum fecit "^ episcopatura in Eipa, quae
Schol. 97 (98). Primus in Sleswich episcopus Haraldus^-^
erat, secundus Poppo, tertius *^ Rodulphus^ (B^^-^^-^'^A). i5
Schol. 98 (102). Primus^ in Ripa episcopus Lyafdagus erat*,
secundus'' Othencarus^, tertiusWal^, quartus Odo^ ^^S'^-^'-^'^-
Schol. 99 (96). De^ Ripa in Flandriam ad Gincfal*-^ velifi-
a) omnes . . horreant C. b) sieTw S. 227, Z. 38, JV. a. c) horridior. Hec
terra A3. d) oport. sit. Ubi vero A3^'. e) ibi fehlt A2. Bl^. f) habent 20
A 3a- a'. B 3d-f. g) quond. regionem C. h) predictus cesar A 3. i) Ottho B 4.
k) subic. interduto (nicht ganz deutlich, auch nicht interdicto^ A 3^; in tribute
J.3a'. b; tribute subic. G. 1) divisit (dimisit? A3^) in tres episc. A3, m) Unum
constituit B. n) Sliaswich JL3a. a'; Sleswicli Bl; Slesuich 5 4. o) Heidbu Bl^]
HedbuJBlb; Hetthbu J5 3J-f ; Heideby £4. p) qr(quem) 4 3a.a'. q) aliud 25
J. 3a a'. r) incolae fehlt BC. s) quo G. t) Slauan. A3. B4..C2. u) Sueo-
niam B. v) Seland J.1; Seralant A2; Semlandiam 5 1a; Seinlandiam Bl^. 3d-f;
in S. 5 3c-f. 4; in B stets die voile latinisierte Form, w) vel usque B; et usque C.
x) fee. episc. fehlt C.
Schol.97: a) Haroldus 5 4; fuit Harold. 5 3'i. b) Rodolphus 5 3*'; Ro- 30
dulperus 5 3J-f.
Schol. 98: a) Prim, episc. in R. fuit Eyasda 5 3J-f. b) Othencanus 5 3*;
sec. (alter 5 3e.O Othemarus 5 3d-f. c) Wallo 5 3d-f. d) Oddo 5 3d.f;
Oldo 5 3e.
Schol. 99: a) Cuicfal C2; Cinkfal J. 41. 35
1) Martianus Capella, De nuptiis VI, § 663: Germaniae omnis
tractus ; die Fortsetzung der Stelle ist unten Kap. 20 zitiert. Vgl. Kohl-
mann S. 34 und oben S. 75, N. 5. 2) Vgl. oben II, 8, S. 64. 3) Vgl
oben S. 57, N. 1. 4) Vgl oben II, 22 (19), S. 80, Z. 8f. 5) Hored.
Schol 97 und 98 sind nicht von Adam. 6) Ekkehard- Esico ist hier 40
ausgelassen. 7) Folgbert (Folgh'act) ist hier nicht genannt; vgl
oben S. 85, JV. 5. 8) Dies nicht von Adam herriihrende Scholion steht
aufSer in den G-Hss. Adams (darans bei Albert von Stade SS. X VI,
340) gesondert in der Hs. J. 41 der Stockholmer Kgl Bibliothek in
Schrift des 14. Jh. Facsimile bei Steenstrup, Danmarks Biges Historic 45
I, 695, Druck bei Langebek, SS. rer. Dan. V, 622. Zur JErlduterung
vgl zuletzt J. Knudson, Lodsboger i Oldtiden og Middelalderen. Tids-
skrift for Sovdsen LXXXIIII (Kopenh. 1913^, 1^., S. 9—18. K. setzt
das Schol aber zu frilh an, es ist nicht alter als etwa 1200 — 1230.
9) Uber Sinkfal s. v, Bichthofen, Fries. Bechtsqiiellen S. VIII, N. 50
DESCRIPTIO INSULARUM AQUILONIS. 229
civitas alio cingitur* alveo, qui^ ab occeano influit et per
quern vela torquentur in Fresiam*' aut certe in Angliam Schol. 100.
vel in nostram"^ Saxoniam^ Tercium^ voluit episcopatum
esse in® Arhusan^, et hanc^ fretum quoddam a Fune^ di- Scnol.lOl.
Scari^ potest duobus diebus et totidem^ noctibus. De Gincfal^
ad Pro] in Angliam II diebus et I* nocte. Illud est ultimum
caput Anglie versus austrum ^, et est processus illuc de Ripa
angulosus inter austrum et occidentem. De Prol in Britanniam^
ad Sanctum Mathiam® uno die. Inde ad Far^ iuxta Sanctum
10 lacobum tribus ^ diebus et tribus noctibus. Inde ad ^ Leskebone
duobus diebus et^ duabus noctibus, et^ est processus iste angu-
laris totus'^ inter austrum et occidentem. De Leskebone^ ad
Narvese ^ tribus diebus et tribus noctibus, angulariter inter orien-
tem et austrum. De Narvese^ ad Arragun*" IIII^^ diebus et
15 1111°^ noctibus, angulariter inter aquilonem et orientem. De"
Arragun ad Barzalun" uno die similiter inter aquilonem et
orientem. De Barzalun^ ad MarsiliamP uno die et una nocte,
fere versus orientem, declinando tamen parum ad plagam austra-
lem. De Marsilia^ ad Mezcin in Sicilia IIII^^' diebus et IIIF^"
20 noctibus, angulariter inter orientem et austrum. De Mezcin^ ad
Accharon^ XIIII diebus et totidem noctibus inter orientem et
austrum, magis appropiando* ad orientem" (G).
Schol. 100 (97). Ad^-* A[n]gliam f[lantibus] euris [triduo
ve]la pan[duntur] (A 2) .
25 Schol. 101. Primus^ in Arusia episcopus Reginbrundus *
erat, secundus Ghristianus (E'd^-^^'"^).
a) tangituT BC. b) que B 1*. c) Friseam A 3 ; Fresiam vel in nostr.
Saxon, vel certe in Angliam BC. d) nra: (der letzte Buchstabe ist unleserlich)
A3>^', narrate ^.3^'. e) Tert, voluit (volunt J. 3a') esse episc. J. 2. 3; T. episc. vol.
30 esse B 3b. J-f. 4; Tertium vero in C. f) Arhusa J. 1; Arhuson A 3a. a'; Aiusia B stets;
Arhusen C. g) et in hunc J.3. h) a Funella Fune 4 3*; Fiune CI; Finne 0 2.
Schol. 99: a) ueUcari CI. b) II. J. 41. c)CuicfalC2; Cinkfal^41.
d) Brittann. ^41. e) Matthiam C2; I die ad s. M. Ail. f) trib. dieb. et
fehlt C2. g) ad fehlt C2. h) ct — angul. totus fehlt C2. i) et totus est
35 iste proc. angul. Ail. k) Leschebone CI. 1) Ncruese C2. m) Langebek;
Arrugen, korr. Arrugun, CI; Arrugnen C2. n) Inde ad Barzalim Lang. o) Bar-
salun C2; Barzalim Lang, p) Marsili Lang. q) Marsili ad Mezin Lang, r) Me-
zin Lang. s) Accaron Lang. t) appropinquando Lang. u) austrum C 2.
Schol. 100 : a) das Schol. ist in A 2 nicht rot umrdndert, damit sogleich als
40 neiier Zusatz gekennzeichnet.
Schol. 101: a) Reginbr. — Primus in Wendila episcopus (Schol. 105^ fehlt jBSa',
Schol. 101 und 105 sind daselbst in eins zusammengezogen.
1) Nicht ganz richtig; Lizard Point und Landsend liegen siid-
licher als Praiole. 2) Herkommlich als Ferrol, Frov. Coruna, erhlart.
45 Nicht vielmehr Capo de Vdres? 3) Skandinavisch Niorvasund,
strictum mare, ivie Albert von Stade schreiht, die StrafSe von Gibral-
tar. (L). 4) Das nicht von Adam hcrriihrende Schol. ist loortlich
aus II, 52 (50), S. 113, Z. 6f. entnommen. 5) Das Schol. nicht bei
230 M. ADAM BREMENSIS LIB. IV, CAP. I— III.
rimit brevissimum, quod ab orientali ''^ pelago ingrediens
Schol. 103. longis ^ anfractibus inter Funem^ et ludland^ protenditur
in boream usque ad eandem civitatem Arhusan^. A qua®
navigatur in Funem^ aut Selands sive in Sconiam^ vel
usque in Norvegiam\ 5
11^. Postea vero deficiente^ hoc episcopatu^, quem^
tercium posuimus, ludland^ duos^ solummodo episcopatus
retinuit, Sleswicensem^ videlicet ac Ripensem, donee mor-
' tuo^ nuper^ Wal^", Ripensi episcopo^, diocesis^ ilia discreta^
est in IIII^^ episcopatus^, auctoritatem suam prebente archi- 10
«; h 1 104. ^piscopo. Qui mox consecravit ^ in Ripam^ Oddonem, in
IQ^ ' Arhusan"^ Christianum, in Wiberg^' Heribertum, in Wendi-
1am Magnum, cui, dum° post ordinationem rediret, in Albia
Schol. 102 (99). Inter [Ar]husa[n et Wendi]lam civ[itas]
medi[a] . . Wiberg . . [a]pud . . ta . . . si . . (A2). 15
Schol. 103 (100). Inter* . . Wen[dil] . . pro . . quod . .
contra . . sula . . nal . . (A2) .
Schol. 104 (101). Wen[dil] . . [in]sula . . tripartit . . in
osti[o] . . mari . [oce]ano . . [injgred * (A2) .
Schol. 105 (103). Primus in ^ Wendila episcopus Magnus 20
monachus erat^, secundus Albricus (B3^-^^'^-^).
a) orientale J.3«-»'. b) Funen 4 3a'; Fune A 3^; Fiunem £1«. CI; Finne
0 2. c) ludlant A3^; lutland A3^'. C; ludlandium £4. d) Arhusam Al] At-
husen J.3a-a'. e) aqua 4 3". f) Funen 4.3"'; Fiunem CI; Finnem C2. g) Se-
lant 4.2.3a'. h) Scaniam4.3. £1.3b.e; Sconiam, korr. Scauiani, .B3f'-f; Schaniam 25
B 4. 5. i) Norweg. A 3a- «'. B lb. 3d-f. C 2 ; Nordweg. B U. C 1.
2: a) Cap. CCIX. £ 1. C2; kein neues Kap. in A3. B 3'i. C 1. b) hoc defic.
episc, qiiod 4 3*'. c) lutland C. d) solunim. duos 4 3a- a'. Bl^. e) Slieswi-
censem4 3a; Sliaswicensem C. f) mortuo — Rip. episcopo fehlt A3; nuper mortuo
5 3<i-f. C. g) Walriljpensi 41; Wallone (Vallone, Walone) B. h) ilia dyoc. 30
(dioc.) 4 3. i) in quatuor discr. est episc. C. k) episcopatus, scilicet Eipen-
sem, Arhusensem, Wibergensem, quartum in Wendila 4 3, daselbst fehlen die Worte:
auctoritatem — subrogavit Albricum. 1) Eipa C. m) Arhusa 41; Arhusen CI;
Arhusem C2. n) Wiberch 4 2; WyberghJ51b; Wibergh 5 S^-f ; Viburgh £4;
Wibergis CI. o) cui post ordin. cum B; cui cum post ordin. C. 35
Schol. 103: a) Lappenberg ergdnzte: Inter oceanum et Wendile mare pro-
munctorium Skagen, quod respicit contra insulas aquilonales.
Schol. 104: a) ingreditur L.
Schol. 105: a) in W. ep. fehlt B3<i. b) erat fehlt B3<', daselbst: Albericus.
Lappenberg. Schol. 101 unci alle folgenden, die nur in A2 oder nur 40
in BS uberliefert sind, sind nicht von Adam.
1) Lucan. Pharsal. 7,605: longis aufractibus. (K). 2) Vgl. oben
II, 46 (44), S. 106/: 3) Urn 1057—1060, vgl. oben S. 167, N. 6.
4) Vgl. oben III, 25 (24), 8. 167, wo auctorit. — archiepiscopo ziemlich
ivmiich. 5) Vgl. oben III, 11 (70), S. 223. 45
DESCRIPTIO mSULARUM AQUILONJS. 231
naufrago''^ subrogavit Albricum^. Hii IIII^'^ episcopi^ tunc
Ripensem'^ dono Suein^ regis sortiti sunt parrochiam^.
III^. Archiepiscopus^ vero de suis clericis^ ordinavit
in Sliaswig*^ Ratolfum^ in Seland Willelmum, in Funem^ Schol. lOG.
5 Eilbertum, quern tradunt conversum^ a piratis^ Farriam^
insulam, quae in ostio ^ fluminis Albiae longo secessu^ latet
in occeano, primum^ reperisse constmctoque ibi monasterio
fecisse^ habitabilem. Haec* insula ^ contra Hadeloam^ sita
est. Cuius latitude* vix VIII miliaria panditur, latitude
10 IIIP^, homines stramine fragmentisque navium pro igne
utuntur. Sermo est piratas"^, si quando predam^^ inde yel^
minimam tulerint^, aut mox perisse naufragio*i aut occisos
ab aliquo, nullum domum redisse indempnem. Quapropter
solent heremitis ibi viventibus decimas predarum offerre
16 cum magna devotione*. Est^' enim haec** insula feracis-
sima frugum, ditissima volucrum et^ pecudum nutrix; col-
lem habet unicum, arborem nullam; scopulis includitur
asperrimis*, nullo aditu" preter unum, ubi et aqua^ dulcis.
Schol. 106 (106). Primus in Fiunia episcopus Rehinherus^-^
20 erat, secundus Eilbertus monachus (BS^-^^J.
*) Haec — devotione nur Al—S, fehlt BC.
**) haec insula nur A 1—3, fehlt BC.
a) pereunti naufragio A2; naufragio periens J5 5. b) Albericum £1^. C2;
vgl. S. 230, N k. c) episcopi fehlt A 3. d) Rip. parroch. sortiti sunt dono
25 Sueui (Sueni J.3a'-b) tunc temporis regis, ordinante id ipsum ac procurante Bre-
mense archiepiscopo A3. e) Sueni J. 2. (3); Suenonis B.
3: a) Cap. COX. Bl. C2; kein neues Eap. in JS 3>i-f. CI. b) Archiep.—
piratis fZ. 5) feJilt A3, c) ecclesiis B 3c-f. d) Sliaswich A 2 ; Sleswich B 1^; Sleswigh
Bib; Rotolphum (Ratolph. £ 3'i) in Sl. £3<i-f.4. e) Fiune CI; Finne C2.
30 f) Fama est Farriam AS. g) hostio JB3J-f. CI. h) recessu (recessit £1";
recessum, korr. recessu, Bi) AS. BC. i) tunc pr. repertam fuisse (esse J. 3b) con-
structoque ^3. k) habit, factam esse A 3. 1) Hadeleam J. 3. m) piratis ^2.
n) pdca (predicta) A 3^; praedictam ASa-'-^. o) vel fehlt A2; licet A S. p) abs-
tulcrint A3. q) naufrago Al. r) Est et alia insula ferae. .B5. s) et fehlt
35 J. 3. t) acerrimis £3'i-f. 4.5. u) aditu nisi uno C. v)aqueJ.3.
Schol. 106: a) Rcninherus jB3ft.
1) Vgl oben S. 223, N.l. 2) Wattenbach iibersetzt mit Beeht:
"der, ivie man erzdhlt, ein bekehrter Seerduber loar, gegen Lappenbergs
Deutung: fliehend vor den Seerdubern. 3) Uber diesen Bericht, ins-
40 besonde're die Ubereinstimmung der Grd/3enangaben mit der heutigen
Gro^e von Helgoland vgl. E. Tittel, Die naiurlichen Verdnderungen
Helgolands und die Quellen iiber dieselben (Leipzig 1894^, S. 18. 27.
4) So statt longitude. Der nur in ^ 1—3 ilberlieferte Satz ist von Adam
erst in a bei dessen JEntstehung eingefiigt, das erUdrt diesen Fliichtig-
45 keitsfehler. 5) Verderbt axis Reginbertus; vgl. oben II, 55 (53), S. 115,
Z. 13 mit N. h.
232 M. ADAM BREMENSIS LIB. IV, CAP. Ill— VI.
Locus venerabilis omnibus nautis, precipue vero pyratis.
Unde* accepit nomen, ut Heiligland^-^ dicatur. Hanc in
Schol. 107. Yita sancti Willebrordi^-^ Fosetisland** appellari^ discimns^,
quae sita est in confinio Danorum et Fresonum. Sunt et
aliae insulae contra Fresiam^ et Daniam, sed nulla earum
tarn memorabilis.
IIII^ Funis ^ insula est non modica post earn, quae
Wendila^ dicitur, in ostio^ barbari sinus occurrens. Haec®
adhaeret regioni, quae ludland^ dicitur ^^5 in quam^ brevissi-
mus a ludland^ transitus ex omni parte; civitas^ ibi magna^ lo
Odansue', insulae in giro parvulae, omnes frugibus plenae^.
Et notandum est, si per ludland in Funem™ tenderis",
directam^ in septentrionem viam habes *. At^ vero per
Funem transeunti ad Seland oriens in faciem currit^i. Duo
traiectus sunt in Seland "■, unus a Fune, alter ab Arhusan^, i5
pari uterque* distant*^ spacio. Mare natura tempestuosum
duplicique plenum periculo, ut, etiam si ventum habeas
prosperum^, vix effugias manus pyratarum.
Schol. 107 (105). [In Vita LJiudgeri ^ . . . ** Karoli [tempore]
quidam Lan[dricus nomine] baptiza . . . episcopus^ (A 2). 20
a) unde et nom. ace. JB3c-f; Unde nom. ace. C. b) Heligland u4 3a'.b, am
Rande Heligeland, A 3a' ; Heilighland B !»; Heilichland B lb, c) Willibrordi A 2. 3*.
d) Fotislandt BA; appellatam discimus Fortisland J5 3«-f. e) appelari J.1. f) di-
cimus A3; didicimus C. g) Frisiam AS.
4: a) Cap. CCXI. Bl. C(l).2. b) Finni C2. c) Wendula A3. d) in 25
ostio — ludland dicitur fehlt A3; hostio CI. e) haec Al. f) Jutland C. g) qua
A3. h) a Jutland est transitus C. i) Civ. A3. Bl. k) magna est Odense A3.
1) Odanswe B la, Odansue B 3J, in beiden Ess. iiber der Zeile nachgetragen vom
Schreiber: Othonia; Othonia (Odansue) (so) J5 3e-f; Odansoe id est Ottonia B5;
Odanse C. m) Fiunem CI; Finnem iisw. stets C2. n) tendis A3; tetenderis 30
B.C2. o) directed 2. B.Cl; directo C2. p) Aduo (Aduero) J. 3a; Aduo4 3a'.b.
q) occurrit BC. r) Selant J. 3a. a', g) Arhusa Al; Arhuse J. 3a; Arhusen J. 3a'. C.
t) utrique Bi.5. u) distat C. v) procerum Al.
Schol. 107: a) f als Wortende ist sicMbar; es Tcann wohl kaum mit Lappen-
berg: narratur erganzt werden. b) epc (episcopus) J. 2; Lapp, ergdnzte: baptiza[tus 35
esse abj episcopo.
1) Diese Etymologie Adams trifft diesmal anscJieinend das Bich-
tige; MullenJioff, Deutsche Alterkwiskmide IV, 471. 2) Vita S. Willi-
hrordi Kap. 10^ Jaffe, Bihl. VI, 47: perveinfc (Willibrordus) in con-
finio Fresonum et Danorum ad quandam insulam, quae a quodam 40
deo suo Fosite ab accolis terrae Fositeslaud appellabatur. Vgl.
V. Liudgeri auct. AUfrido J, 19, SS. II, 410. (L). 3) Ndheres iiber
diese unten Kap. 16, S. 243. 4) Adam hat sich oifenhar Fi'inen
nordUcher vorgesfeUt, als dcr Wirkliclikeit entsjwicht. (L). Vgl. Bjornho
S. 149. 151. 5) I, 22 (19), GescMchtsquellen des JBist. 3Iimster IV, 27 45
(SS. II, 410^, ivo es lieiftt: Cuiusdam enim principis eorum filium,
Landricum nomine, accepit a fonte; quern sacris litteris imbutum
ordinavit presbiterum. Qui multis annis genti Fresonum in doctri-
nae praefuit studio.
DESCRIPTIO INSULARUM AQUTLONIS. 233
Y*. Seland insula est in interiori sinu maris Baltici Schol.l08»
sita, quantitate maxima. Haec^ tam fortitudine virorum
quam opulentia frugum celeberrima longitudinem habet*^
bidui, cum latitude fere sit aequalis. Civitas eius maxima
5 Roscald^, sedes regia^ Danorum. Haec insula aequali spa-
tio distans a Fune vel Sconia* per noctem transitur^ habet-
que ab occidente ludland, civitatem Arhusan^ veP Ala-
burg'^ et Wendilam^; a borea vero'", ubi et deserta est,
fretum Nortmanniae"; a meridie autem Funem predictam
10 et sinum Sclavanicum. Ab ortu° respicit promunctorium
Sconiae, ubi est civitas LundonaP.
Yl*. Aurura ibi plurimum, quod raptu congeritur pi-
ratico. Ipsi vero^ pyratae, quos illi Wichingos^ appellant,
nostri Ascomannos^, regi Danico tributum solvunt, ut
15 liceat eis predam exercere a barbaris, qui circa hoc mare
plurimi® abundant^. Undo etiam contingit^, ut licentia^,
quam in hostes acceperunt, sepe abutantur^ in suos; adeo^
fide nulla utrique^ ad invicem sunt, et sine misericordia
quisque"" alteram, mox ut ceperit, in ius famulicii vel^
20 socio vendit vel barbaro. Et nmlta quidem alia tam in
legibus quam in° moribus aequo bonoque contraria Dani^
habent; ex quibus niH utile mihi visum est ut dicerem^,
Schol. 108 (107)^. Inter^ Seland et Funem insula est par-
vula, quam Sprogam dicunt ; ea est spelunca latronum ^, magnus
25timor omnium transeuntium (A 2. 3).
Schol. 109 (108). Primus in Selandia episcopus Gerbrandus^
erat, secundus Avocco, tertius Willelmus^ (B^^-^'-^-^).
5: a) Cap. CCII (so) BU; Cap. CCXII. Bl^. C(l). 2; kein neues Kap. in AS.
b) hec CI. c) habens B4t. d) lloschald A2; Boschylt J.3a; Eoschilt J. 3a ;
30 Hoskeld iila.3d-f; Roskelt Bl^; Roscheld 5 3b. 4; Roscliild C. e) regis ^31. a',
f) Sconia, korr. Scania, A>, so J. 3a'. B. g) pertransitur J. 3a. a'. h) Arliusen
A3. C; Arusiam civitatem £3b-<i-f. i) vel fehlt BC. k) Alaburch A2.3; Ala-
borgh £la; Alaburgh jBlb.3^^-f; Allaburgh civitatem 5 4. 1) Wend, insulam
jg 3b. d-f ; 5gi a borea und a meridie beginnen alle mafigebenden Hss. netoe Sdtze.
35 m) vero fehlt A 2; vere J. 3a. a'. n) Nordniann. ^2.3. C; Nordweg., Nordveg.
(usw.) B. o) ortu quidem resp. C. p) Londona 51.3.5; Londana54.
6: a) Cap. CCIII. B la; Cap. Ct'XIII. B1^.C2; kein neues Kap. in ^3. CI.
b) enim A2.3.BC. c) Winchigos Al; Niningingos A3; Wichinger (?) 53b;
Withingos C2. d) Aschomann. A2. e) plurimum A3. 5 3fi-f. f) habund.
40 ^ 2. 3a, C 1. g) contigit ^ 1. 5 4. C 2. h) liceat Al. i) abutuntur A 3a. k) ab
eo J. 3a. a', 1) uterque 4 3"'. 51b; utque 5 3'i-f ; virtuteque 5 5. m) quisquia
43a.a'. n)\elfehltA3. o) in Al— 3. Bi. 5. fefdt Bl. 3. C. p) hab. Dani4 3n.a'.
q) nichil (nihil) BC. r) dicem 51a; dicerem, korr. dicemus, 51b.
Schol. 108: a) das Schol. steht in A3 im Text am SchluH von Kap. 6. b) Item
45 a Seland et Funen A3.
Schol. 109: a) erat Gerbr. 5 3<^.f. b) Wilhelmus 5 3'i-f.
1) Vgl. audi oben II, 40 (38), S. 100, Z. 16.
/
234 M. ADAM BREMENSIS LIB. IV, CAP. VI— VIII.
nisi quod mulieres, si constupratae^ fuerint^, statim ven-
Schol. 110. duntur; viri'^ autem, si veH regiae maiestatis rei veP in
aliquo fuerint^ scelere deprehensi, decollari maiunt quam
verberari^. Alia non est ibi species penae^ preter securem
veP servitutem, et tunc\ cum dampnatus fuerit, laetum 5
esse gloria est, Nam lacrimas et planctum ceteraque
genera^ compunctionis, quae nos salubria censemus, ita
abhominantur Dani, ut nee pro peccatis suis^ ulli flere"^
liceat nee pro caris defunctis°.
YII*. A Seland in Sconiam traiectus multi, brevissi- lo
Schol. 111. mus in Halsinpurg^, qui et videri potest. Sconia^ est
pulcherrima visu Daniae provintia, unde et dicitur^, armata
viris, opulenta frugibus divesque^^ mercibus, et nunc plena
Schol. 110 (109). Publica*-^ securis in foro pendet minitans
reis capitalem sententiam, qua^, si ita contigerit^, accepta videas^^ lo
moriturum exultantem ire ad supplicium quasi ad convivium
(A 2. 3;.
Schol. Ill (111). Ab^ hac^ insula^ primum egressi sunt
Longobardi vel Gothi, et vocatur ab historicis Romanorum Scan-
tia^ vel Gangavia*'-^ sive Scandinavia^-^. Cuius metropohs civitas 20
Lundona, quam victor Anghae Ghnud® Britannicae Lundonae
aemulam "^ esse prece[pit] ^ (A 2. 3j .
a) constrnpratae A2. i?3<-f; stupratae Bi. b) fucrunt B3"-f. c) Viri
J. 3a. i? 1.4. C2. d) simul J. 3"- a', lorr. si vel, J. 3^', e) vel fehlt BC au/ier Bb.
f) in A3 folgt hier Schol. 110 im Texte. g) poenae (mortis) [oh^ie Klammern in 25
B3oJ £3c-<i-f; poenae sive mortis if3e. li) et C. 1) tunc fehlt C2. k) com-
piinct. genera C. 1) suis nee pro caris defunct, ulli fl. liceat JS5. C. m) liceat
flere A 3a- a'. n) in A 3 folgt hier im Texte Schol. 108.
7: a) Cap. CCXIIII. Bl. C'(l).2. b) Halsinpurch A2: Halsingburg A3.
JSla. 3b; Halsingburgh Bl^; Halsingeburg C. c) Scon, itaque est C. d) div. 30
in mere. Al.
Schol. 110: a) das Schol. steht in A3 im Text hinter verberari, Kap. 6, N. f.
b) quasi ita A3. c) contigit A 3^. d) videns A3.
Schol. Ill: a) das Schol. steht in A3 im Text am Schlufi von Kap. 7, hinter
preponere. b) hanc, n getilgt, A3>K c) Gangania A3. d) Scandanavia A3. 35
e) Chund A3. f) pre ce ist in A 2 noch erhalten; iussit emulam esse A3.
1) Nacli Adams Meinung. 2) Die ScJiolien 110 und 111 sind nach
der tiberlieferung wahrscheinlich nicht von Adam. 3) Ndmlich Schcnien;
siehe S. 235, Z. df. 4) lordanis Gctica passim (A A. V, 1) nennt sie
Scandza, Scandzia, Scandia. (L). 5) Solinus 20, 7 (ed. Mommsen-, 40
S. 97/* Gangavia insula e regione Germaniae; 20, 8: De Germanicis
insulis Gangavia maxima est. Q>) Paidns diac. Hist. Lang. I, 1
(SS. rer. Langob. 8. 48): Winnilorum, hoc est Langobardorum, gens
. . . ab insula quae Scadinavia dicitur adventavit. (L). VgJ. Mi'dlenhoff,
Deutsche AUerUimsJmnde 11^, Sb^ff. 7) Vgl oben II, 22 (19), /S'. 80: 45
Chive, aemula sceptri Constantinopolitani, und daselbst N. 4.
DESCRIPTIO INSULARUM AQUILONIS. 235
ecclesiis. Sconia bis tantum habet in spacio quam^ Seland, Schol. 112.
hoc est^ CCC*^^ ecclesias^, cum Seland dicatur habere di-
midium, Funis terciam partem. Sconia'' est pars ultima
Daniae, fere insula; undique enim^ cincta est^ mari, preter
5 unum terrae brachium, quod ab oriente continens^ Sueo-
niam^ disterminat^ a Dania. Ubi^ sunt profundi^ saltus
montesque asperrimi, per quos a Sconia in Gothiam ne-
cessario iter agitur, ut dubites, utrum levius^^ sit marino
discrimine terrestre periculum vitare, an istud illi pre-
10 ponere^
YIII^ In eadem regione Sconia^ nemo adhuc episco-
pus fuit incardinatus, nisi quod ab aliis partibus quidam^ Schol. 113.
venientes interdum illam^ procurabant diocesim. Deinde
Selandensis*^ episcopus Gerbrand^ et post eum Avoco simul
15 gubernabant utrasque^ ecclesias. Nuper vero mortuo Avo-
cone^ rex Suein^ parrochiam Sconiensem in duos episco-
patus segregavit*, unum [id est Lundensem^-^] Heinrico' 1060/61.
Schol. 112 (110). Primus^ in Scania episcopus Bernardus
erat, secundus Henricus, et Egino (BS^''^^-^~^).
20 Schol. 113 (112). Sci[licet]'^ Lif[dag], Pop[po], Odink[ar],
[Gotejbald et (?) [Ber]na[rdus] el . . ie . .^ (A2).
a) ut C. b) Seland. Haec est Habet A 3a', Haec est getilgt. c) Scania
usw. B stets; Scon, insula est ultima fere pars Dan. C. d) enim und est feJilen C.
e) continet Sueon. disterminans A2. f) Sconiam A3; Suediam C. g) dister-
25 minant Bl^. h) ubi BC. i) profundissimi A2. k) sit levius C. 1) in A3
folgt Schol. Ill im Texte; proponere £1«.
8: a) Cap. CCXV. B1.C(1).2; Kap.S und 9 fehlen in A3. b) Scanie
jB 1.3.4; Scania B5; Sconiae C2. c) aliam i?3c. ci. f; etiam J5 3e, d) Gerbr.
Seladensis episc. C. e) Gerbrandus B. f) utramque gub. ecclesiam C. g) Suem
30 A2; Sueno B. h) das eingeklammerte nur BC, fehlt Al — 3; id est fehlt iJ3^'-f;
Lundoniensem U 1.3^.4.5; Lundonensem jB 3<^-f. i) Hcnric. B stets.
1) Eine dhnliche Beschreibung DdnemarJcs nacli Kirclien (und
Schiffen) gibt die Knytlingasaga, SS. XXIX, 21Qf. 2) Ohen II, ^
55 (53), S. 115 hat Adam gesagt, da/3 Knut d. Gr. Bischof Bernard
35 nach Schonen gesetzt liahe. (L). Vgl. II, 4, S. 64, Z. 11 f.; II, 36 (34),
>9. 96; 77,41(39), /S'. 101. 2ki quidam geliort Schol. US. 3) Urn
1057; vgl ohen S. 167, N. 6. 4) Fiir Egino, der 1072 starh, ergibt
sich aus dem ndchsten Kapitel das Jahr 1060 als Anfang seines Bis-
turns; also wird die Jcirchliche Neuordnung Schonens nicht sogleich
40 nach Avocos Tode er folgt sein, Anders Dehio 1, 192, mit N. 7. 5) In
Lund war Rihcwal ivohl seit 1072 der gegen Hamburg -Bremen er-
wdhlte Bischof; vgl. N. Archiv XXXVII, SOiff.; ebda. XXXVIII, 746,
n. 317; Langebek, SS. rer. Dan. IX (Register), S. 592. 6) Das
Scholion ist nicht von Adam. 7) Das Scholion gibt die Erlduterung
45 .zu quidam in Z. 12. Uber die einzelnen hier genannten Bischofe vgl.
die in N. 2 bezeichneten Snellen. 8) Nach 11, 64 (62), S. 123, Z. 22
konnte man Gotescalcus ergdnzen tvollen; aber dem tviderspricht IV, 23.
236 M. ADAM BREMENSIS LIB. IV, CAP. VIII— X.
1060/61. tribuens, alteram [id est Dalboiensem ^] Eginoni. Yerum
istum ordinavit arcliiepiscopus; Heinricus^-^ apud Orchadas*'
ante fuit*^ episcopus, isque® in Anglia sacellarius^ Chnud^
regis fuisse narratur^; cuius ^ tesauros in Daniam perferens
luxuriose vitam peregit*. De quo narrant^ etiam, quod 5
pestifera consuetudine delectatus inebriandi ventris tandem
suffocatus crepuit. Hoc et de Avocone factum esse com-
perimus, similiterque de aliis. Egino^ vero cum esset vir"^
sapiens^ in litteris et castitate insignis, tunc etiam totum ^
studium eius exarsit in conversione paganorum. Quapropter lo
multos adhuc populos ydolorum cultui deditos ille vir°
Christo lucratus est, illos presertim barbaros, qui PleicaniP-^
dicuntur, et qui in Hulmo^ insula degunt affines^ Gothis.
Qui omnes dicuntur^ ad eius predicationem conversi ad*
lacrimas penitentiam sui erroris ita monstrasse", ut con- i5
fractis statim^ ydolis ultro certarent ad baptismum^'. Mox
etiam tesauros et omnia, quae habebant, sternentes ad
pedes episcopi flagitabant'', quo^ haec ille'' dignaretur
recipere^ Quod^ renuens episcopus docuit eos ex eadem
pecunia fabricare ecclesias, egenos alere [ac^] redimere 20
captives, qui multi sunt in illis partibus.
YIIII^. Ferfcur idem vir magnanimus eo tempore, quo
106G. in Suedia^ persecutio maxima'' christianitatis incanduit*,
Scaranensem ccclesiam ceterosque fideles, eo quod pastore
carebant, frequenter visitasse, consolationem ministrans hiis, 25
qui in Christum crediderant, et^ incredulis verbum Dei
*) exegit A^.BC.
a) das eingeklammerte nur BC, fehlt A 1 — 3. b) Heinr. autem ap. C. c) Archa-
das J.2; Orchades J5 5. d) fuit ante C. e) Isque B. f) saccellarius £1.3d-f. 5.
g) Chund J.1; Chnd, vom Schndber Icon. Chnud, J. 2; Kanuti 51.3c-f. 4; Canuti 30
Bb; Knut (regis Kniit 0 2) C. h) memoratiir A2. i) Cuius C. k) nar-
ratur BC. 1) Esnio ^3c-f. \\\) \ir iehlt B. n) sap. et litteratus ac casti-
tate C. o) vir ille C. p) Pleichani (PleJthani J5 lb) Bl. C; Bleychani 5 3^'-f ;
Bleichani £4.5. q) Ulmo J. 2. jS a^'-^". 4; in ultima Burgundeholma insula J5 5;
Hulmo i? 8b, iiber der Zeile nachgetragen Burgundeholm, so hatte die Soroer Hs.; 35
in (Burgingholm) Ulmo [soj jS3''-f; Hulmi CI. r) affin. Gothis fehlt C. s) di-
cuntur feJilt C. t) in C. u) m onstraverunt C. v) ydol. statini Bl. w) bapt.
properare. Mox B'd'.i.b. C. x) flagitarent £ 3b- ti-f. 4. 5. y) quo fehlt Bl»;
quod B lb; ut B3 — 5. C. z) dignar. ille B; ille fehlt C. a) accipere C. b) Quos
BS'^-i.A; Quae B5. c) ac fehlt Al; et Bl^. C. 40
9: a) Cap. CCXVI. Bl. C2; keiii neues Kap. in CI; das Kap. fehlt in A3.
b) Sueonia (-niam i? lb) B; Suediam C2. c) magna BC. d) et fehlt £5. C2.
1) Vgl. iiber ihn 31aurer, Bekehrung II, 585/1 2) totum stu-
dium . . in convert, pagan, und dhnlich oft hei Adam. Siehe das Wort-
und Sachregister unter studium. 3) Der Name ist noch Jebendig in 45
dem, des Lcin (Begieningahezirk) Blekinge. (L). 4) Vgl. oben III,
53 (52), S. 198.
DESCRIPTIO INSULARUM AQUILONIS. 237
constanter annuncians. Ibi etiam opinatissimum Fricconis*
simulacrum in frusta^ concidit. Pro quibus virtutum in-
signibus a rege Danorum magno deinceps^ vir Dei honore
habitus, defuncto mox pingui Heinrico utramque Sconiae
5 parrochiam'*, quae est in Lundona® vel Dalboia, recepit Schol. 114.
gubernandam. Qui mox Lundonae^ sedem^ suam consti-
tuit, apuds Dalboiam vero'' preposituram fratrum regulariter
viventium esse precepit. Itaque XII annis in sacerdotio ^ 1060—1072.
nobiliter exactis clarissimus vir ^ Egino regressus^ a Romana
10 urbe, mox ut domum pervenit, feliciter migravit ad Chri- 1072.
stum^. Cuius^ obitus et Funensis episcopi '"^ contigit eodem Schol. 115.
anno, quo noster excessit metropolitanus^.
X^. Nunc autem, quoniam locorum se prebuit occasio*,
ad rem^ videtur aliquid de natura Baltici'^ m.aris dicere. Schol. 116.
15 Schol. 114 (113). [Lundo]na, civitas prima Sconiae, [tarn]
longe* . . [s]ita est ut a Dal[bo]ia (A 2).
Schol. 115 (114). . . Funensis^ ille . . .^ capitalibus . . [a]b
archiepiscopo [suspenjsus ^ ab of[ficio], cum sic in . . us^ Ro-
mam .... leret^, vi[ta] defun[ctus] est ^ (A '2).
20 Schol. 116 (115). Mare orientale seu mare Barbaram sive
mare Scithicum vel mare Balticum unum et idem mare est*,
quod Marcianus et antiqui Romani Scithicas vel Meoticas paludes
sive deserta Getharum aut Scithicmn littus appellant'^. Hoc
a) Friconis B S^-f. 5. b) frustra Al. Bl. 5. c) vir Dei deinceps B3^-f. 4. 5.
25 d) parr., scilicet Luadensem et Dalboiensem (Dalboensem C2) gubern jecepit C.
e) Londona £1.3b-d-f. 4; Lundonae et Dalboiae JSS. f) Londone B; Lunde C.
g) sed. episcopalem constituens apud C. h) autem B3^; vero fehlt C. i) a Rom.
regr. urbe C. k) Christum, eodem anno quo noster metr. et Fiunensis (Finnensis
C 2) episcopus decesserunt C. 1) Quibus B 1^.
30 10: a) Cap. CCXVII. S 1.0(1). 2; £ 3b-f. 5 haben den Titel: De mari Baltico
et insulis in eo et regionibus circa illud; Ann.Saxo: De Baltico mari; hein neues
Kap. in A 3^-^'. b) rem pertinere vid. C. c) mar. Bait. jB lb. 3d--f.
Schol. 114: a) longe a mari vermutete Lappenberg.
Schol. 115: a) in Lappenberg, das ist zweifelhaft. b) invitus? invitatus?
35 c) ascenderet?
Schol. 116: a) est mare £3^'; et statt est jB3<i.
1) Dies hann doch nur auf die ganze Bischofszeit Eginos gehen,
nicht allein auf die Jahre nach dem Tode des Heinricus pinguis;
danach sind hier alle Berechnungen gegebeyt. 2) Vgl. ohen HI, 63 (62),
40 S. 208, N. 4. (L). _ 3) MlberL 4) VgL ohen II, 17 (15), S. 12, Z. bf.:
Et quoniam occasio se locorum prebuit, utile videtur exponere.
5) Vgl. ohen III, lb, S. 221 f. 6) Die Schol. 114—120 riihren alle nicht
von Adam her, haben aber unter sich auch noch verschiedene Verfasser.
7) Vgl. imlen Kap. 20. (L). Auch andere Sdtze und Worte des Scho-
45 lions sind aus Adams Text, von verschiedenen Stellen, genommen.
238 M. ADAM BREMENSIS LIB. IV, CAP. X.
Cuius freti mentionem cum supra in* gestis Adaldagi ponti-
ficis ^ ex scriptis Einhardi^ fecerira, explanationis more
utor^, ea, quae'^ ille per compendium dixit "^5 pleniori®
Einh.v^^Kar. Q^\r^^Yn.o nostris scienda proponens^. Sinus, inquit^, quidam
ab occidentali occeano orientem'^ versus porrigitur. Sinus ille ab 5
incolis appellatur Balticus, eo* quod^ in modum baltei
longo tractu per Scithicas^ regiones tendatur usque in^
Greciam, idemque mare Barbarum seu pelagus Sciticum^
vocatur a gentibus"^, quas alluit^, barbaris. Occidentalis
SchoL 117. autem occeanus ille videtur, quem Romani Britannicum 10
scribunt, cuius latitudo inmensa, terribilis et periculosa
complectitur^ ab occasu Britanniam, quae nunc Anglia dici-
igitur mare ab occidentali occeano inter Daniam et Nordwegiam ^
ingrediens versus orientem porrigitur longitudine incomperta
(B3^.^\^-^). 15
Schol. 117 (104). [In hoc occjeano^, qui an[te commemora-
bjatur, insula est [modica, q]ue nunc Far[ria vel] Heiligland
[nomen ha]bet. Hec dis[tat ab AJnglia re[migatione trjidui.
Gete[rum vici]na est Fre[sonum terr]e vel nostre [Wirrajhe, ita
. . deri^ pos .... ere° su . e . . e^ ab in[sula], que [in o]stio 20
. . ore® . . sita . . olmo, . . m me . . [v]ela pan . . r usque ad
[banc Fa]rriam in[sulam, de q]ua etiam [supra dix]imus (A 2).
*) eo quod — in Greciam niir A 1 — 3, fehlt BC.
a) in — pontificis jehlt A3. b) ex scripturis fecerim A3; Eginardi ^l^^;
andere Verderbnisse in B 3'i-f. 4. 5, c) utar B; utens C. d) que per comp. dicta 25
sunt A3. e) planiori A3. i) proponere J. 2. 3; preponam CI; proponam C2.
g) quidam inquit A2. BC; inquit fehlt A3. h) vers. or. A3. C. i) Scitic. A2;
Cithic. 4 3a- a', k) ad A3. 1) Scytic. £1«. CI; Scythic. £lb.4. C2. m) gent,
barbaris quas alluit B. n) aluit A 3^. B4. o) ab occ. complectitur C.
Schol. 116: a) Norweg. B 3fi-f. 80
Schol. 117 : a) A3 ?iat im Text (Kap. 10, S. 239, N. i) die Worte: In hoc occeano
insula est modica Heiligland, de qua supra dictum est; danach ist der Wortlaut des
Satzes in A 2 hier erganzt. Das Schol. ist in A 2 nicht rot umrdndert. b) ita quod
fbesser wohl ut> videri ergdnzte L. c) possit iacere L. d) super mare. Quidem L.,
besser ware wohl Item. e) dies und das folgende konnte man nach den Raumverhdlt- 35
nissen am besten ergdnzen: in ostio Egdore fluminis sita est Holmo, triduum (oder
biduum^ metiris vela pandens iter usque usw. Aber eine solche Insel Holm an der
Eidermiindung gibt es (wenigstens heute) nicht.
1) Ohen II, 19 (16). (L). 2) Der Satz: eo quod — in Greciam
kann entweder in Al — 3 (a; von Adam) nachtrdglich zugesetzt oder 40
in BC (X; vermutlich audi von Adam) nachtrdglich getilgt sein. Vgl.
auch Kohlmann S. 112 und W. SchlUter, SB. d. gel Estn. Gesellsch.
1902, Dorpat 1903, S. 12—18.
DE3CRIPTI0 INSULAR QM AQUILONIS. 239
tur. A meridie Fresos^ tangit cum ea parte Saxonum^, Schol. 118
qui° nostrae^ diocesi pertinent® Hammaburgensi^. A soils
ortu habet Danes §" ostiumque^ Baltic! maris et Nortraan-
nos^, qui ultra Daniam consistunt. Ab aquilone^ vero idem
5 occeanus insula s preterlabitur Orchadas, delude^ infinitis'^
orbem terrae spaciis ambit, sinistrorsum habens Hyberniam"-^,
Scothorum*^ patriam, quae nunc Irland dicitur, dextrorsum
vero scopulos Nortmanniae^, ulterius^ autem insulas Island ^,
Gronland. Ibi terminaf^" occeanus, qui dicitur caligans.
10 Schol. 118 (3). Fresia^ regio est maritima, inviis inaccessa
paludibus, habetque pagos XVII. Quorum pars tercia Bremen-
sem respicit episcopatum, hiis distincti^ vocabulis: Ostraga, Rustri^,
Triesmeri^, Wanga, Herloga, Nordi*^ atque Morseti. Et hii VII
pagi ecclesias tenant [circiter®] L. Hanc Fresiae partem a Saxonia
15 dirimit palus, quae Waplinga^ dicitur, et Wirrahae^ fluvii ostia.
A reliqua Fresia palus Emisgoe termJnat et mare occeanum^
Schol. 119 (4). De illis*-* X[VII pa]gis quinque pertin[ent ad]
Monasterie[nsem episcopajtum, quos sanctus [Liudgejrus, illius
20 lo[ci prijmus episcopus, a K[arolo] imperatore in donati[one]
percepit. Sunt his disti[n]cti vocab[u]lis: Hug[merchi], Hunusga^,
Fpvilga^, Emisga, Federitga et insula Bant]*^ M^y.
a) Frisos A3; tang. Fresos i5 3<i-f. b) Saxonie C. c) que A3. CI, in
d am Rande von under er Hand saec. XIII. oder XIV: num qui; quae (7 2.
2 5 d) nostrae teUt A3. e) pertinet A3. Bl^. C. f) in A3 folge^i hier im Texte
die Worte aus Scfiol. 117, daselbst N. a. g) denos A3. h) host. B3A-f. CI.
i) Nordm. A2. B1.3. C; Nordimann. A3; Normann. J5 4. 5. k) aquiloni J.3-i.
1) Dora (Oder Deiri?^ ^3*; Demum J. 3a'. m) infln. spatiis orbem terr. ambit
jBS'i-f; spaciis orb. infln. terrae ambit J? 4; infln. orb. spac. terr. ambit B5.
30 n) Hibern. J.2.3a'. Bl^. o) h vielleicht durch Punkt getilgt in Al; Scottor. A2;
Scotor. A3. £3<!-f. (7 2. p) Xordm. A2.3. Bl. C; Normanniae (Norwegiae) [so]
£3d^f; Normanniae 5 5, q)Yslant^3«; Isl. et (ac £1") Gr.JSC r) ter-
minatur C
Schol. 118: a) distincta B3. b) etwa Kustrici, getilgt, dann Kustrui, B3»^;
35 Rustrui 2?3a'-e. f; Rustiui B3<^. c) Diesmeri £3"-e. f; Dresmeri B3^'; Dies meri.
Icon. Dier meri, J5 3<i. — Wanga steht vor Triesm. in B3. d) Norde A2. e) cir-
citer fehlt A 2, hat auf dem abgeschnittenen Rand schwerlich Platz gehabt. f) Wal-
pinga jB3. g) Wiserae fluminis £3. h) oceanus B3.
Schol. 119: a) das Schol. steht in A2 auf fol. 10 1- hinter Schol. 118. b) husga
40 (hunpsga?) A 2. c) hinter dem f ist nichts sicher mehr lesbar. d) unter dem Schol.
steht noch: Sic (Sicut) . . pu (?) . . mandi . .
1) Adam halt naeh verbreiteter mittclalferlicher Anschauung Irland
und Schottland fur dasselhe Land; vgl. Bjornbo S. 156, N.l. 2) Nicht
iveiter nach Norden, sondern nach Osten, nordlich von Norwegen; vgl.
45 unten Kap. 87 (86) folgende und die fiir das Welthild Adams in diesen
Gegenden grundlegenden Ausfuhrungen von Bjornbo S. 11 Iff. 8) Das
Scholion ist schon ohen als n. 3 (S. itf.) aus B2. C gedruclct. 4) Das
ScJiolion stammt aus der V. S. Liudgeri auct. Altfrido J, 19 (SS. JJ, 410^,
danacli hat schon Lappenberg den zerstoHen 'Text hergestelU.
119.
240 M. ADAM BREMENSIS LIB. IV, CAP. XI— XIII.
EinhardV.Kar. xi^. Quod autem dicit ^ eundem siuum londtudinia
incompertae, apparuit noc nuper^ in sollertia tortissimorum
virorum Ganuz Wolf'^, satrapae Danorum, sive Haroldi®,
regis Nortmannorum^-^, qui magno viae labore multoque
sociorum periculo quantitatem huius maris perscrutantes 6
ancipitis demnm iactura ventorum ac pyratarum fracti
victique redierunt. Affirmant autem Dani longitudinem huius
ponti sepe a pluribus^ expertam^, secundo flatu per men-
Schol. 120. sem aliquos a Dania pervenisse^ in Ostrogard^ Ruzziae™-^.
Einhard ebda. Latitudinem" vero ^ illam ponit, quae nusquam C milia passuum 10
excedat, cum in multis, ait^, locis contractior inveniatur. Quod^
in ostio"" eiusdem sinus videri potest, cuius ab occeano
introitus^ inter ^ Alaburg* [vel'^ Wendilam], promunctorium
Daniae, scopulosque^ Nortmanniae^ tam strictus"^ invenitur^,
ut facili saltu^ per noctem carbasa^ traiciantur. Item egres- 15
sus^ limitem Danorum* idem pontus late brachial tendit,
quae^ denuo contraliit e regione Gothorum, qui a latere^
Schol. 120 (116). Ruzzia* vocatur^ a barbaris Danis Ostro-
gard ^, 60 quod in orients^ posita quasi hortus'^ irriguus abun-
dat omnibus bonis. Haec etiam Ghungard® appellatur, eo quod 20
ibi sedes Hunorum^ primo fuerit^ fA2.3J.
11: a) Cap. CCXVIII. B1.C2; Tcein neues Eap. in A3. 01. b) dicitur
idem (ydem J. 3a) sinus AS. c) quondam A3; hoc nup. appar. C. d) Ganuz-
wolf Al; Ganur Wolf ^3a.b; Gamir W. A3^'; Ganund W. jB 1*. C; Gannind (?)
W. JBl^; Gamund W. £3'i-f; Gunun j j duudf B 4 ; Gauge Rolf £5. e) Haraldi 25
£3d-f,4. f) Nordmann. A2.S. BC. g) ancupati A'S^->^'. h) a plur. fehlt
A3. i) exp. ac sec. B. k) venisse a Dania B3'^-L 1) Ostrogart J. 3a. a',
m) E,uzie J.3, daselbst jolgt im Text Schol. 120; Uuzzye Bl^; Russiae Bl^.5.
n) Cap. CCXIX. Bl. C (1). 2; ein neues Kap. auch in A2, nicht in A 1. 3. o) vero
iam dicti ponti ponunt A3a-b; Lat. boream dicti ponti ponunt J.3a'. p) ait fehlt 30
^3a.a'. q) quod BC. r) host. £ 3J-f. 01. s) iter J[3a-a'. t) Alaburc Al;
Alaburch J.3a-a', u) vel (et 5 3c-f) Wend. J5C, /eM ^1 1— 3. v) scopulasque
Nordemanne (NordomanuQ J. 3a') J.3a. «'. w) Nordra. A2. BO. x) trictus Al.
y) inven. — carbasa fehlt £4. z) saltu (cnrsu) fsoj jB3d-f, daselbst fehlt per
noctem. a) limitem egressus O. b) brach. tenditque den. J. 3a- a'. 35
Schol. 120: a) das Schol. steht in A3 im Text, siehe Eap. 11, N. m; Rusia
^3. b) uo'- ^3a; vero J. 3a'. c) orientem ^ 3b. d) ortus J. 3a. e) . . gard
A2; Thungard J.3a. b; Chunigard Helmold. f) Hunnor. J. 3a'. g) fuit A 3^.
1) Harold Hardrade, also vor 1066. 2) Vgl, ohen II, 22 (19),
S. 80. (L). 3) Vgl unten Kap. 33 (32), S. 267, Z. 15—17. 4) Das 40
Gehiet von Ddnemark und den ddnischen Insehi, nicht die ddnische
Mark. (L). 5) Auf den romischen und mitielalterlichen Karten lag
der Osten ohen, a latere hedeutet also hier: ""auf der (rechten) Seite', im
Silden. 6) Das Schol. ist nach der tiberlieferung nicht von Adam.
Das wird auch dadurch bestdtigt, da/3 Ostrogard hier Ru/SIand hezeichnet, 45
dagegen im Text IV, 11 und II, 22 (19) eine Stadt in Ru/3land (ohen
S.'SO, N. 3;. Vgl. Bjornho S. 158.
DESCRIPTIO INSULARUM AQUILONIS 241
Wilzos^ habent. Deinde quanto interius vadit, tanto latius
hinc^ inde diffunditur.
XII ^. Hunc, inquit^, sinum multae circunsedent^ nationes. ^^"^J^^J^* ^^'"'
Dani siquidem ac Sueones^, quos Nortmannos ® vocamus, et^ sep-
5 tentrionale litus° et omnes in eo insulas tenent^. Ad^ litus^ australe
Sclavi, Haisti aliaeque diversae incolunt nationes, inter quas^ pre-
cipuae^ sunt Welatabi™, qui et Wilzi^ dicuntur. Dam° et Sueo-
nes ceterique trans Daniam populi ab liystoricis Francorum
omnes vocanturP Nortmaimi ^, cum tamen Romani scriptores
10 eiusmodi'i vocent Yperboreos^, quos Martianus Capella ^
multis laudibus extoUit^
XIIP. Itaque primi ad ostium predicti sinus habitant^
in australi ripa versus nos Dani, quos luddas^ appellant,
usque ad Sliam^ lacum. Unde® incipiunt fines ^ Hamma-
15 burgensis parrochiae^, qui per maritimos Sclavorum popu-
los longo tractu porriguntur usque ad Panim^ flumen^;
ibi est limes ^ nostrae^ diocesis. Inde Wilzi^ et Leuticii"^
sedes^ habent usque ad Oddaram° flumenP. Trans ^ Odda-
ram'^ comperimus degere Pomeranos^; deinde* latissima
20 Polanorum "^ terra diffunditur, cuius terminum dicunt in
Ruzziae^ regnum connecti. Haec est^ ultima vel"^ maxima
Winulorum^ provintia, quae et finem facit^ illius sinus.
a) Wirlos AS. b) hie B3'i-f.4.5.
12: a) Cap. CCXX. JBl. C(l).2; kein neues Kap. in 4 3. b) inquit fehlt
25 AS. c) circumcident Bl^; circurasident 5 3ti-f. 4. 5. 0 2. d) Sweonea J. 3a. a'.
e) Nordra. A2. BC; Norm. 4 3a. a'. f) et iehlt O. Ann. Saxo. g) littus et omn.
insulas in eo tenent J. 3; litus tenant et omn. in eo insulas C. h) At £1.4; at
S3d-f; ad C. i) lit. autem austr. C. k) quos jB1.3d. 5. C; qu:s jB3e. 1) precipui
(zweifelhaft in BU) £1.5. C. m) Welecabi A3. n) Wlzi (= Vulzi) A1.2. Bl;
30 uulzi Einh. B2; uuUzi Einh. 02; Wlcri 43a; Voltri 43^'; Wltri 43b; Wilzi
£3d-i. c, aber am Rande steht in £3<i: ita in Mss. Vizi; am Rande in jB3e. f; MSC
Vezi; Ulzi £4; Valzi B6. o) D. vero et C. p) Nordm. vocantur C. q) eos
modo 4 3a.b; eos vocent 4 3a'. r) Hyperb. 4 3a'. £3d-f.4.5. C2. s) extulit BG.
13: a) Cap. CCXXI. Bl. C2; kein neues Kap. in AS. 01. b) habitant
35 steht hinter Sliam lacum 0. c) ludtas 4 3a. a'; Widdas B1.3b.d; Widdos £3e. f;
Viddas £4.5; luthas O. d) suam 43, am Rande in 43a': Sliam. e) unde B.
f) toparchiae 42. g)Pauim43a; Canim £ la. 3b. d. 5 ; Canum£lb; Carrim
£3e. f. h) ft 41.2; fluvium 4 3. BO. i) limes est 0. k) nostrae fehlt 4 3a. a'.
1) Wl||Wilri 4 3a, wi durch feine Linien durchstrichen; Wilri 4 3a'; Wlwilri 4 3b;
40 Wilzy £lft; Wiltzi £ 3e. f. m) Lcnticii 4 3a; Lentici 4 3a'; Leutici £lb. 3'i-f.5.
n) sedem £3'i-f. 4.5. o) Oddoram 4 2. £; Odorara ^^orr. Oderara 4 3a'; 4 3. 0 2;
Ogdoram 01. p) ft 41.2; fluvium BC. q) trans C. r) Oddor. 42. £; Oder.
43a. a'; Ogdor. (Odor. 0 2) autem comp. O; comper. zweimal in 4 2. s) Ponicra-
nos 41.2; Panitranos 43. t) Deinde 43. O. u) Polonorum 43; Palanorum
45 £3fi-f. 4. V) Rusie 4 3; Russiae £lb. 5; Ruziziae 0 2, w) est fehlt A 3. x) et C.
y) Vinulor. ^A;or/-. Winulor. 4 3 ^^ 4 3; Vinnulor. £3'i-f. 4.5. z) illius facit sinus 0.
1) Vgl. oben I, 14 (16), S. 19, Z. 13 /f. (mit N. i). (K). 2) De
nuptiis PhiloJogiae et Mercurii VI, § 664; vgl. 665. 698. Vgl. audi
Solinus ed. Mommsen'' S. 8Sf. (L). ' 3) Vgl. oben II, 21 (18), aS'. 76;
50 Schol. 70 (72), S. 162.
Adam Bremensis. 16
242 M. ADAM BREMENSIS LIB. IV, CAP. XIV— XVI.
XIIII^ At^ vero ^ a parte aquilonari^ revertentibus ad
ostium Baltici freti**, primi^ occurrunt Nortmanni^, deinde
Sconia^ prominet regio^ Danorum, et supra ^ earn tenso
limite Gothi habitant usque ad Bircam\ Postea^ longis
terrarum spatiis regnant Siieones usque ad terram femina- s
rum^. Supra^ illas^ Wizzi™-*, Mirri 5, Lanii^-^, Scuti'' et
Turci°-^ habitare feruntur usque ad RuzziamP. In qua
denuo finem habet ille sinus. Itaque latera illius ponti ab
austro Sclavi^i, ab aquilone Suedi possederunt.
XV*. Asserunt etiam^ periti locorum a Sueonia^ ter- lo
restri via*' permeasse quosdam'^ usque in Greciam. Sed
barbarae® gentes, quae in medio sunt, hoc iter impediunt^,
propterea navibus temptatur^ periculum.
XYI^. Multae sunt insulae in hoc sinu, quas omnes^
Dani et Sueones habent in sua ditione^, aliquas etiam is
Sclavi tenent. Earum prima est in capite illius fretiWen-
dila^, secunda® Morse, tercia Thud^, modico ab invicem
intervallo divisae. Quarta est Samse^, quae opposita est
civitati Arhusin^. Quinta Funis \
14: a) Cap. CCXXII. B1.C2; Jcein neues Kap. in Ad. CI. h) Ac 3aa'. 20
c) aquilonali £1^.4. C; aquilo nati £3d; aquilonati BS^-f. d) sinuses, e) pro-
ximi £3<'-d; proxime £ 3 e- f. f) Nordm. A 2. 3. J5C. g) Scania JS. h) pro-
vintiaA2. i) Byrcham £ la; Birkam CI. k) postea A3a a'. £i, 4, c. 1) ilia J.1;
illos J.3a.b. m) Wirsi AS; Wilzy BU; Wilzi jBlb. 3<i. C, dhnlich £3e.f.4.5,
n) MirRilami J.1; Mirrilami J. 2 ; Murtilani A 3. o) Curtl A3; Thurci £!«. 25
p) Rusciam A 2; Rusiam AS; Ruzliam jB la. 31.4; Rurham Bl^; Uussiam B5.
q> Slaui J.3. C2; Sclavi et Suedi ab aquil. possed. B.
15: a) kein neues Kap. in A 3. BC. b) eciam quidam a Suedia AS. c) uia
quosd. usque in Gr. permeasse C. d) perm, quousque usque ad A. 3a; perm, usque
ad J. 3«', quosdam fehlt daselbst. e) barbara J.3a. f) impediunt propterea. 30
Propterea nav. J. 3a. g) temperatur £3e-f; tentatur JB4. C2, Jcorr. aus vitatur,
J54; evitatur B5.
16: a) Cap. CCXXII. Bl. C(l).2; Jcein neues Eap. in AS. b) omnes steht
hinter Sueones C. c) dominatione BS^-f. d) in Wend. A2. e) Secunda
. . Tercia usw. A 1 und die meisten Ess. f) Thund (? n iiber u nachgetragen) J. 2; 35
Chud A 3a. a', richtig in AS^; Thuthia J5; Thiut CI; Thuit C2. g) Sase A 3a;
Sanse A.3a'. b; Sampse C. h) Arhusein (? i iiber e nachgetragen) A 1; Arhu8anA2.
CI; Arhusen J. 3a. a'. C2: Arusiae B. i) est Fiunia B; Fiunis CI; Finnis C2.
1) Der ettvas ungescliickt gebaute Satz hedeutet: '^Auf der Noi'd-
seite (der Ostsee) aber begegnen, tvenn man zum Ausgang des Baltisclien 40
Meeres zuriickhelirt (vgl. S. 241, Z. 12 f.), zuersf usw. 2) Supra be-
deutet ostlich nach Bjornbo S. 161, N. 2. 3) Vgl. iiber sie Kap. 19. (L).
4) Vgl. ebda. (L). Die Wizzi sind offenbar die Wes' bei Nestor, ein
Stamm der Ostfinnen; Zeu/3, Die Deiitschen und die NacKbarstdmme
S. 688. Vgl. Miillenhoff, Deutsche Altertumskunde 11% 71—73 iiber id
diese Volker. 5) Merens bei lordanis Getica XXIII, 116; bei Nestor
II, 24 Merja. Zeu/3, Die Deutschen S. 688. 690. (L). 6) Ein esth-
niscJies Volk neben Kurland; ZeufS S. 681/. (L). Miillenhoff vermutet,
es masse lami (Jdmen am Ladogasee) statt Lami bei Adam heifien,
ivas nicht wahrscheinlich ist. 7) Ein Stamm der Ostfinnen, bei Nestor 50
a. a. 0. Czjud. (L). 8) Zeu/3 S. 689 : die Turd vielleicht in Abo, das
finnisch Turku hei/3t, oder in der Landschaft Tracia, Tricatia iiber
der Diina? Vgl. Schol. 122 (118). (L).
I
DESCRIPTIO INSULARUM AQUILONIS.
243
AC.
sexta* Seland, septima, quae
illi adhaeret^, et quarum ^
supra mentionem° fecimus.
5 Octavam dicunt
B.
Selandia sexta, quae illi ad-
haeret, et^ quarum supra
mentionem fecimus. Septi-
mam dicunt
illam, quae Sconiae® ac Gothiae proxima^ Holmus^ appel-
latur, celeberrimus Daniae portus et fida stacio navium, quae
ad barbaros^ et^ in Greciam dirigi solent. Ceterum insu-
lae^ Funi adiacent aliae VII minores ab euro^, quas supra
lodiximus^ frugibus opulentas, hoc est Moyland\ Imbra""*,
Falstra^, Laland<^,LanglandP-^, itemque^ aliae omnes sibi vici-
nae, cum Laland^ interius vadat ad confinia Sclavorum^-^.
AG.
Hae* XY" insulae
B.
Hae* XIIII insulae
15 Danorum regnum aspiciunt, omnesque iam^ christianitatis
titulo decoratae sunt. Sunt'^ et aliae interius^, quae sub-
a) VI t» Al. b) adherent J. 3. c) memoriam C. d) quarum duarum
statt et quarum £4. e) Scaniae B. f) prox. est que H. J. 3. g) a barbaris
BVo. 0 2. h) et iehlt EC. i) Fiuni (Finni C2) ins, alie septem adiac. minores G.
20 k) coro 4 3. 1) Noylant 43*; Noyland 43a'; Noiland 43b; Moiland C. m) In-
bra 41; Umbra (so 4 3a';, jcorr, Ymbra, 4 3a, so CI; Ybra B. n) Faltra 41;
Falstre BC. o) Lalant C. p) Langl. iehlt BC. q) it'que 4 3a; atque 4 3a';
que Iehlt BC. r) Seland £4. s) Slau. 4 3. C 2. t) Haec 4 2. £3d-f. u) XX
4 3a- a'. v) iam iehlt 4 3. w) Sed et alie inter, sunt C.
25 1) Nur Seeland und Funen sind oben Kap. 4 — 7 genannt, nicht
eine siebente bei Seeland liegende Insel. Sprogoe aus Schol. 108 (107)
kann nicht gemeint sein, da dies Scholion nicht von Adam herrilhrt
und jeden falls der A- Text sich nicht darauf heziehen Jconnte; auch
spricht der Wortlaut des Textes nicht fiXr eine solche Beziehung. Adam
30 irrt sich also, er hat die septima noch gar nicht genannt. Der B- Text
hietet also sachlich unzweifelhaft eine Verhesserung, die aher gegenuher
AC ebenso unzweifelhaft nicht von Adam herrilhrt. 2) Sollte Adam
hier nicht Bornholm und Gotland (Gothiae proxima) in eins ver-
schmelzen lassen? Gotland ist gar nicht bei ihm genannt, aber in
35 Wahrheit nach Ausweis der Milnzen und anderer Quellen im 11. Jh.
der gro/3e Handelsmittelpunkt gewesen, von dem hier die Rede ist. Vgl.
G. Jacob, Welche Handelsartikel bezogen die Araber des Mittelalters
aus den nordisch-baltischen Ldndern? Berlin 1891. Von Bornholm
ist nichts dergleichen beJcannt. Lonberg S. 142 nimmt Verwechslung mit
40 der schwedischen Provinz Gotaland an. 3) Kap. 4, S. 232, Z. 11.
4) Imbra ist dasselbe wie Fehmarn (unten Kap. 18^; der Name Ymbria
fiir Fehmarn begegnet z. B. in den schleswig -holsteinischen Urkunden
und Regesten bei Hasse erstmalig 1234 (Hasse I, n. 52 Ij. Adam hat
also die zwei Namen, die ihm wahrscheinlich von verschiedenen Ge-
45 wdhrsmdnnern zukamen, fijtr zwei Inseln gehalten; Bjornbo S. 149.
5) Adam hat von den 7 insulae minores nur 5, in BC nur 4, mit
Namen genannt, Alsen undAro (und in BC Langland) uusgelassen. (L).
6) Vgl.' S. 24:^, Z.2hf (L).
16*
244 M. ADAM BREMENSIS LIB. IV, CAP. XVI— XVIII.
iacent imperio^ Sueonum, quarum veP maxima est ilia,
quae Churland^ dicitur; iter^ habet octo dierum; gens®
crudelissima propter nimium ydolatriae cultum fugitur ab
omnibus. Aurum^ ibi plurimum, equi optimi; diviniss^
auguribus^ atque nigromanticis^ omnes domus plenae^ sunt, 5
[qui^ etiam vestitu monachico induti sunt]. A toto orbe
ibi°^ responsa'' petuntur, maxime ab Hispanis° et Grecis.
HancP insulam credimus'i in Vita sancti Ansgarii^ Chori'^
nominatam, quam tunc Sueones tributo subiecerunt. Una
ibi^ nunc* facta est^ ecclesia, cuiusdam studio negotiatoris, lo
quern rex Danorum multis ad hoc illexit muneribus. Ipse^
rex gaudens in Domino recitavit mihi banc cantilenam^.
XYII^ Preterea^ recitatum est nobis alias plures in-
sulas in eo^ ponto*^ esse^, quarum una grandis Aestland®
dicitur, non minor ilia, de qua prius diximus ^. Nam § et 15
ipsi^ Deum^ christianorum prorsus^ ignorant. Dracones^
adorant cum volucribus, quibus etiam™ litant^ vivos homi-
nes, quos a mercatoribus emunt, diligenter omnino proba-
tos, ne maculam in corpore habeant°, pro qua refutari
dicuntur a draconibus. Et haec quidem insula terrae femi- 20
narum proxima narratur, cum ilia superior^ non longe sit^
a Birca*! Sueonum.
XYIII^. Illae^ autem insulae, quae Sclavis adiacent,
insigniores accepimus« esse*' tres. Quarum prima Fembre
vocatur. Haec"^ opposita est Wagris*^, ita^ ut videri possit 25
ab Aldinburg^, sicut ilia, quae Laland dicitur^. Altera^ est
a) Sueon. imp. C. b) vel iehlt A^. C. c) Curland ^3. Bh. C; Kurland
jB3d-f. 4, d) iter octo dier. habens (habetur Bl^) jB1.4.5. C; octo diet, iter ha-
bens JB3d-f. e) Gens£. f) aurum J.3a. C. g) Divin. S. h) auguriis et nigr. J.1.
i) nigromaticis A 1; nicromant. Bl^. 5. C; Necromant. 5 4. k) sunt plane jBI*. C. 30
1) das eingeklammerte nur BC, fehlt Al — 3. m) ibi, iiber der Zeile nachgetragen, Al,
n) mesa, am Bande vom Korrektor rnsa, J. 3a. o) his panis Al; Ispanis Bl^;
Hyspan. CI. p) Hanc ins. — cantilenam (Z. 12) fehlt AS. q) credimus steht
hinter Ansgarii J5 lb. 8d-f, hinter nominatam C r) Cori £ 3'i-f . 5 ; KorijB4.
s) nunc ibi £3d-f. 4.5. t) n (non) Al. u) est fehlt Al. v) Ipse 35
enim rex C.
17: a) Cap. CCXXIIII. Bl. C(l).2; kein neues Kap. in A3. b) Pret. sunt
et alie plures ins. in eo ponto AS. c) eodem C. d) porto Al. e) Estland
A2. BC; grand, est Lifflandt Bl^. f) dixi C2. g) Nam fehlt B. h) ipse
B4:. i) Dominum B 1^.4. 5. k) prorsus fehlt A2, ignorant ist daselbst vom 40
Schreiber iiber der Zeile nachgetragen. 1) drac.J. 3« »'. C. m) et 5 4.5. n) vivos
litant hom. C o) habeant fehlt A 2. p) sit fehlt AS. q) abhirca J. 2; Byrcha
JBla; Birka C.
18: a) Cap. CCXXV. B1.C(1).2; kein neues Kap. in AS. b) Illanim
autem insularum B.C2. c) tres esse AS. 5 3c-f; esse fehlt C. d) hec Al. 45
51a. e) uugris (Wergris?) Al; Wasgris A 2; Wardgris ^3a. a'. f) ita — Laland
dicitur fehlt 0 2. g) Aldinburch A 2; Aldingburg AS. B5; Aldinburgh 5 3d-f. 4.
h) Cap. CCXXVI. Bl. C2; ein neues Kap. auch in A 2, nicht in Al. 3. CI.
i; Kap. BO, SS. rer. Germ. ed. Waitz S. 60. (L) 2) Vgl oben
Scliol. 11 (12), S. 72: sicut ille superior. 50
i
DESCRIPTIO INSULARUM AQUILONIS. 245
contra "Wilzos posita, quam Rani [vel^ Runi] possident, Schol. 121.
gens^ fortissima Sclavorum'', extra quorum sentenciam de
publicis*^ rebus ^ nihil agi lex est% ita^ [illi] metuuntur^ prop-
ter familiaritatem deorum vel potius demonum, quos maiori
5 cultu^ venerantur quam ceteri. Ambae igitur hae insulae
pyratis et^ cruentissimis latronibus plenae sunt, et^ qui nemini
parcant^ ex transeuntibus. Omnes™ enim, quos alii ven-
dere solent, illi occidunt"^. Tercia^ est ilia, quae Semland
dicitur°, contigua Ruzzis^ vel^i Polanis; hanc'^ inhabitant Schol. 122.
10 Sembi vel Pruzzi^ ^, homines humanissimi, qui obviam* ten-
dunt his*^ ad auxiliandum, qui^ periclitantur in mari vel
qui a pyratis infestantur. Aurum et argentum^ pro mi-
nimo ducunt"^, pellibus abundant ^ peregrinis, quarum^ odor*
letiferum^ nostro^ orbi superbiae*^ venenum propinavit.
15 Et illi quidem uti^ stercora haec^ habent ad nostram, credo ^,
dampnationem^, qui per fas^ et nefas ad^ marturinam^
Schol. 121 (117). Reune insula est Runorum, vicina lumne*
civitati, qui soli habent^ regem (A2. Bl^.S^^'. C).
Schol. 122 (118). De quarum laude* gentium Horatius^ in
20 lyricis suis ^ ita meminit : 'Gampestres', inquit ^, 'Scitae ^ melius
vivunt et rigidi Getae, quorum® plaustra vagas^ rite^ trahunt de-
mos, nee cultura placet longior^ annual Dos est magna paren-
tum virtus; et peccare nefas, aut precium est mori\ Usque
hodie Turci, qui prope^ Ruzzos^ sunt*, ita vivunt, et reliqui
25 Scithiae popuU (A2. Bl^S^-^'-^-^. C).
a) vel Runi (Rugi J55) nur BC, nicht A 1—3. b) fort, gens B; fort. Sclau. gens C.
c) Danorum jB la. d) pulbicis J.1. e) licet J. 2, vom Schreiber iiber der Zeile nach-
getragen: vel lex est; est lex £4. f) ista ita J. 3; illi nur BC, fehlt J. 1—3. g) me-
tuunt A 1, vgl. zuletzt III, 62 (61), S. 208, iV^. n; metiuntur A 2. Bib; menciuntur
30 A 3a. a' ; mctiiitur A 3b, h) cultu ceteris venerantur C. i) et fehlt A 3a. a', k) qui et BC.
1) parcent J. 3a- a', ^orr. parcunt, .4 3a; parcunt J33*i. 5. C. m) Oinnes — occidunt /eftZt C
n) Cap. CCXXVII. B1.C2; ein neues Eap. auch in A 2, nicht in A 1.3. CI.
0) appellari solet BC. p) Rutzis A3; E.ussis Bl^.b; Ruzis CI. q) et Polonis C.
r) Hanc^2. ^l-i. s) Pruczi.4.3a; Prutzi J. 3a'. b ; Prussi£5; Pruzci C. t) obvium
35 J51a. u) ad aux. hiis C. v) qui in mari pericl. C. w) Aur. argentumque
^1.4.5. C. X) due. pro min. £3<i-'".4; ducunt fehlt Bb. y) habund. J. 2. 3*.
CI. z) quorum Bl. C. a) odor nostro orbi letif. superb. BC. b) lactiferum Bl.
3'i-f. 5; lethifer. A3a'. £4; laetifer. C2. c) mo (modo) ^ 3. d) superb. /eAZt J. 1.
e) \xt A3. BC. f) hec ad nostram forte habent dampn. C. g) adeo.i4 3b; credo fehlt
40 J5 3e. f. 5. h) perniciem et damnationem B3'-^. i) fas nefasque C. k) per Al.
1) marurinam ^3a; mardurinara £1.3'i-f. 4; vestem anhel. martur. C.
Schol. 121: a) luminne^la; lumme jB3a; lunine C2. b) regem habent Bl". C.
Schol. 122: a) gent, laude B3. b) Oracius S la. c) itaque C. d) Scytae
5 la. 3a. a'. e) quaium J. 2. 51a, c, der Scholiast (Adam) hat ivohl so geschrie-
45 ben. f) vaga B 3='. g) rite A 2, fehlt £ la. 3. C. h) longior fehlt B 3a. a' ; longa B la. C.
i) anona B la. k) aput J.2; proprio JB3J; proprie i?3«. f. 1) lluzzi Bl>^; Ruzi
B 3a. a' ; sunt Ruzzi B 3<^-f.
1) Vgl ohen III, 31 (30), S. 173, Z. 12 f. 2) tjber Fruzzi und
Semhi vgl. MilUenhoff, Deutsche AUcrtumskunde 11^, 348/1 3) Carm.
50 III, 24, 7. 9-11; 14; 21 f. 24. (L). 4) Vgl S. 242, N. 8.
246 M. ADAM BREMENSIS LIB. IV, CAP. XVIII. XIX.
vestem anhelamus quasi ad summam beatitudinem. Itaque
pro laneis indumentis, quae nos dicimus faldones% illi offe-
runt tam^ preciosos martures^ Multa*^ possent dici® ex^
illis populis laudabilia in moribus, si haberent^ solam fidem
Christi, cuius predicatores '^ immaniter^ persecuntur. Apud 5
illos^ martyrio^ coronatus est illustris°^ Boemiorum^ episco-
pus Adalbertus'^. Usqiie hodie profecto inter illos, cum
cetera P omnia sint^ communia nostris, solus ^ prohibetur
accessus lucorum et fontium, quos autumant^ pollui chri-
stianorum accessu. Carnes* iumentorum pro cibo sumunt, lo
quorum lacte vel^ cruore utuntur in potu, ita ut inebriari^
dicantur. Homines cerulei^, facie rubea, et criniti^. Pre-
terea^ inaccessi^ paludibus nullum inter se dominum'' pati
volunt.
XIX*. Sunt et aliae in hoc ponto^ insulae plures^, is
ferocibus barbaris omnes^ plenae, ideoque fugiuntur a na'sd-
gantibus. Item circa haec littora Baltici maris® ferunt esse
Schol. 123. Amazonas^-2, quod^ nunc terra feminarum dicitur; eas^
Schol. 123 (119). Gum rex Sueonum Emund* filium^ Amun-
dum^ misisset^^ in Scithiam^ ad^ dilatandum imperium= suum, 20
a) falcones Bl^; Paldones C2. b) tarn fehlt B. c) iSfes Al; mardures B;
mardires 51b. d) Multa ergo poss. C. e) dici steht Mnter populis jB3<i-f.
4. 5. C. f) de B. g) horent (honorent?) J. 3*; solam Chr. fidem haberent C.
h) persecutores, vom Schreiber oder von gleichzeitiger Hand korr. predicatores, Al.
i) inaniter A1.2. 3a. k) illos enim illiistr. Boem. episc. Adalb. martyr, est coron. C. 25
1) coron. mart, est jBI; coron. est mart. i?3d-f. 4.5. m) illustrissimus Ad.
n) Boemorum A3.B1.C2; Bohemorum ^S^-f. 4.5. o) Adelbertus J. 3a- a'.
p) cetera fehlt C. q) comraun. sint nostr. C. r) sol. accessus prohib. C. s) acu-
mant polui J. 3a; auctumant CI. — christian, pollui C. t) Cam. eciam ium. C.
u) vel cr. zweimal A2. v) inebriati A 1. w) cnice oder cuice mit einem Haken 30
Oder i ohne Punkt uber dem n oder u (~ crinice oder cervice usw.) A 3a; cervice
ul3a'. b; crinis £4. x) preterea .6 4. C. y) in accessu AS. z) pati dominum C.
19: a) Cap. CCXXVin. Bl.C (1). 2; kein neues Kap. in A 3. b) porto A 1,
ebenso Kap. 17, N. d. c) Sunt et plures al. . . insulae C d) omnes fehlt J. 3a. a',
e) maris longo transitu versus CJ.3a'.b; usque AS^J oriens sunt Amazones 35
(Amazonae J. 3') A3, i) que AS.BS^.o. g) Eas £1.4; et eas .B 3d-f ; Quas C.
Schol. 123: a) Emundus B. b) fll. suum C. c) Anundum £la.3a'; Enun-
dum CI; Emundum C2. d) misisset steht Mnter regnum suum C. e) Scyth.
BU. C. f) ad — suum feJUt B. g) regnum C.
1) JEs ist wohl an Tdtoicierung geclaclit, wie hei Solin. 15, 3, ed. io
Mommsen ^ S. 82, Martiamis Capella VI, § 696. 2) Die gleiche Fabel
hringt nach dem Bericht des Wulfstan hereits Konig Aelfred in seimr
Ubersetzung des Orosiiis, vgl. Dahhnann, Forschungen aiif dem Gebiete
der GeschicJite J, 420. Sie ist vermutlich aus dem einheimischen Namen
von Finnland, Kainulaiset, entstanden, was die Sckweden als Qi<d?i' 45
land auffa/3ten, Wulfstan als Mdgdhaland ilbersetzte. (L). Vgl. Miillen-
lioff 11^, 10. Ein neuentdecl-tes Zeugnis liegt ror in dem Bericht
des Ahraliam JaJcohsen iiher die Slarenlande Kap. 7, Geschichtschr. d.
deutsch. Vorzeit 2. Gesamtausg. Bd. 33 (Widiikind), S. 142. Wesiberg
(vgl. oben S. 75, N. i) S. 88 f. sucht die Stadt der Weiber itn Gebiet der 50
litauischen Stdmme.
DESCRIPTIO INSULARUM AQUILONIS. 247
aquae gustu dicunt* aliqui concipere. Sunt etiam, qui refe-
runt^ eas fieri pregnantes ab his, qui pretereunt, negocia-
toribus, vel ab his^, quos inter se habent captives, sive
ab aliis monstris, quae ibi non^ rara habentur, et® hoc
5 credimus etiam fide dignius. Cumque pervenerint^ ad par-
turn, si quid^ masculini generis'' est, fiunt cinocephali^, si
quid feminini'^, speciosissimae mulieres^*. Hae™ simul
viventes spernunt consortia virorum, quos etiam, si advene-
rint, a^ se repellunt^ viriliter™. Cynocephali sunt, qui^ in
10 ille navigio pervenit * in terram feminarum. Quae mox venenum
fontibus immiscentes ipsum regem et exercitum eius tali modo
peremerunt. Hoc^ et supra diximus ^, et ipse Adalwardus epi-
scopus 2 recitavit nobis, haec^ et aha contestans esse vera*^
(A2.B1^.^^-^'.C).
15 *) J.3 hat: mulieres. Hec secundum opinionem. Re vera enim
singule singulos habent viros, sicut in epistola ipsarum ad Alexan-
drum Magnum^ coutinetur. Sic enim habet inter cetera: 'Si n\^ Leo archipresh.
scire conversacionem nostram, talis est; habitacio nostra est ultra
fluvium, et sumus numero feminarum habitancium CCXIIII (lies du- .
20 centa quatuordecim milia mit dem Briefe), que non sunt coinquinate
a viris. Viri nostri nullo modo habitant inter nos, sed ultra flu-
vium in alia parte. Un o qu o que ann o celebramus festivitatem
lovis per XXX dies; qui vult manere in leticia cum uxore sua, tenet
eam per annum unum; quod si mulier parturiens peperit masculum,
25 tenet eum secum pater; et si feminam peperit, retinet eam pater
secum, et post septem annos reddet (redet^S*; reddit ^S^'-b) earn
matri. Cum autem pugnature cum aliquo venimus, sumus numero
decies dena milia equitantes ; alie autem custodiunt insulam nostram'.
Ad priora revertamur. In predicta insula sunt Cynocephali usw.
30 a) aliqui die. C. b) referant eas irapregnari a pretereuntibus neg. C.
c) eis C. d) rara non J. 3a- a'. e) et — dignius fehlt A3', Et hoc eciam credi-
bilius est C. f) pervenerunt J.3«-a'. g) siquidem C2. h) generis fuerit,
cynoceph. £C i) cinocephagi J. 1 ; cinoc., korr. cynoc., A2, so BC. k) feminei B.
1) mul. nascuntur £4, m) Hae — viriliter fehlt Ad. n) ad Al. o) viril. repel-
35 lunt C. p) qui cap. in pect. habentes in C.
Scliol. 123: a) in terr, perven. BC. b) Haec L: Hoc — vera fehlt C.
c) hoc L. d) verissima B.
1) III, 16 (15), S. 157. (L). 2) Hier Tcann nur der jiingere Adal-
ward gemeint sein, da der dltere nach IV, 23 und Scliol. 136 (131) schon
40 vor 1066 gestorhen ist. Von dem jiingeren Adalward hei/3t es auch IV,
30 (29): defuncto apud nos. 3) In dem Alexanderroman des Archi-
presbyters Leo Buck III, Kap. 25 (ed. Pfister, Sammlung mittellateini-
scher Texte von Hilka Heft 6, S. 119 f.).
248 M. ADAM BREMENSIS LIB. IV, CAP. XIX. XX.
pectore caput ^ habent^; in E-uzzia^ videntur^ sepe captivi,
et cum verbis latrant in voce. Ibi sunt etiam*^, qui dicun-
Schol. 124. tur Alani vel Albani, qui'^ lingua eorum Wizzi^ dicuntur^,
crudelissimi ambrones^; cum^ canitie nascuntur; de^' qui-
bus auctor' Solinus ^ meminit; eorum^ patriam canes defen-
dunt; si^ quando pugnandum est, canibus aciem struunt*.
Ibi sunt homines pallidi, virides et macrobii™-^, id est longi,
quos appellant Husos^; postremo illi, qui dicuntur Antropo-
fagi° et humanis vescuntur carnibus. Ibi sunt aliaP monstra
plurima, quae recitantur a navigantibus sepe inspecta, quam- lo
vis hoc nostris vix credibile putetur^i.
XX*. Haec^ habui, quae de sinu illo Baltico [vel^Bar-
baro] dicerem, cuius*^ nullam mentionem audivi quempiam
fecisse® doctorum nisi solum, de quo supra diximus, Ein-
hardum^^ Et fortasse mutatis nominibus arbitror illud fre- i5
tum^ ab antiquis [Romanis^J vocari paludes Scithicas^-^
Schol. 124 (120). Qui lingua eorum Wilzi* dicuntur, crude-
lissimi^ ambrones, quos poeta'^ Gelanos^ vocat (Bl^.S^.^'-^. C).
a) capud Al. b) Rutzia J. 3a- a'. c) sepe videntur J. 2. 3. C. d) et
(Et A 3^) J. 3a- a'. 5 4.5. e^ qui — ambrones fefilt im Text BC, ist Schol. (124) in 20
£la. 3a.a'. c. Q. f) Wirzi A3. g) ambiones J.3a(?).b. h) de quib. auctor Sol.
meminit. Cum canicie nascuntur B. i) Sol. auctor C. k) Eorum A3. JB la. C2.
1) Si B.C2. m) id est longi ist ilber der Zeile vom Schreiber nachgetragen Al,
fehlt A 2, steht im Text BC; A3 hat im Text: id est lenti. n) Busos B; Bus.
appall. C. o) antropophagi £3d-f. C. p) et alia A3; alia fehlt B3'^-i.4.5. 25
q) putem J. 3a'; videatur B1.3<'-f.6; videtur Bi.
20: a) Cap. CCXXIX. BU; Capit. CCXXVIII. (so) Bl^} kein neues Kap. in
A3. C. b) Hec breviter de illo sinu (sin. ill. A3b) Baltici dixerim J.3. c) vel
Barb. BC, fehlt Al — 3. d) cuius — Einhardum fehlt A3. — Einardum JBl.
e) doct. fee. BC. f) fretum fehlt A 3. g) Romanis BC, fehlt A 1—3. h) Scitic. 30
A2; Scythic. £1.3d-f.4. C.
Schol. 124: a) Wiltzi £3a; Wiltri 5 3a'; vitze, mit KorreUur, B3>\ b) cru-
del. sunt ambr. jB3e. c) etwa Getanos B3<^.
1) Ahnlicli iiher die Blemyae (Blemmyae) in hmerafriJca Solinus
31, 5 (ed. Mommsen^ S. 137^ und Martiamis Capella VI, § 674 (rec. Ey/3en- 35
hardt S. 2dS) ; vgl. audi Solinus 52, 27 C*S'. 187^ iiher indische Volker:
ad sermonem humanum nulla voce, sed latratibus tantum sonantes
rictibusque. (L). 2) Vgl. oben Kap. 14, S. 242, N. 4. 8) Kap. 15, 5,
S. 83. (L). 4) Solinus 15, 9, S. 84. (K). 5) _ Vgl Solinus 30, 9,
S. 131; 30,12: deinde . . moDstrosae gentium facies, aber anders als 40
Adam. Vgl. iiher alle diese Wundermenschen Miillenhoff, Deutsche
AltertumsJcunde 11^, 49/.; iiher die Hnsi ehcnda 11^, 72, N. *.
6) Dieser AusdrucTc Adams (ohen 11, 22 (19)^ kommt loeder hei Orosius
noch hei Solinus nocli hei Martianus Capella vor, aber z. B. hei Jordanes.
7) Nur Geloni Jcommen nach De Vit, Onomasticon III (= Forcellini, 45
Lexicon IX), 222 hei Dichtern vor; vgl. Vergil. Georg. HI, 461, unten
Scliol, 134; Lucan. Fharsal. Ill, 283. Die Gelani hei Ammian 17, 5, 1
und hei Plinius 3, 14. 15 Jcami Adam nicht meinen.
DESCRIPTIO INSULARUM AQUILONIS. 249
vel Meoticas^-i, sive deserta Getharum^-2, aut litus Scithicum«, ^^fj-^Zl"''
quod Martianus ait confertum'^ esse multiplici diversitate bar-
bar o rum. Illic, in quit, Gethae®, Daci, Sarmatae, Alani, [Neutri^,] Schol. 125.
Geloni, Antropofagi ^, TrogoditaeK Quorum^ errori condolens Schol. 126.
5 noster metropolitanus statuit Bircam^ illis gentibus metro-
polem\ quae in medio Sueoniae™ posita"-^ contra civitatem
Sclavorum" respicit lumnemP-* paribusque spaciis omnes
illius ponti amplectitur horas. In qua civitate primum ex Schol. 127.
nostris ordinavit Hiltinum'i abbatem, quern ipse voluit ap-
10 pellari'^-^ Iohanneni\ Itaque de insulis Danorum dictum
est satis. Nunc vero ad Sueonum sive ISTortmannorum po-
pulos, qui proximi sunt^ [Danis^], convertamus articulos*.
Schol. 125. Amaxobii^-^, Arimaspi, Agathirsi^ (A2.B1^.
8a- a'. CJ.
15 Schol. 126 (121). A Sconia^ Danorum navigantibus ad Bir-
cam^ quinque dierum iter est*^, a Birca^ in Ruzziam® similiter
per mare habes iter quinque dierum (A2. Bl^.S^-^'. C).
Schol. 127 (122). Ubi est^ portus sancti Ansgarii et tumu-
lus sancti Unni archiepiscopi, familiare, inquam, hospitium sancto-
20 rum nostrae sedis confessorum (A2. Bl^.S^-^'. C).
a) Meocicas, korr. Meotides, J. 3a. b) Getar. 51.3d. C2. c) Scythic. Bl.
3.5. C. d) confectum i?1.5; Consitiim jB4; consertum C. e) Gete £1.4. C.
f) Neutri fehlt J. 1.3, steht iiber Alani A 2; Neutri Alani BC. g) Antr. fehlt
Al; Antropophagi C. h) Trogodete J. 1 ; Trogodite, lorr. Tragodite, .4 3a; Troglo-
25 dytae J. 3a'; Tragoditae J. 3b; Antrop., dariiber Trogodite A2. Bl>^; Antropoph.,
dariiber Goditae B3<^; Antrophagi (Goditae) [so] J5 3e. f; Trogod. fehlt 51b. 4;
Troglod. Bb.C2. i) Quorum — appellari lohannem fehlt J. 3. k) Hircam A2;
Byrcam Bl^; Birkam C. 1) metropolim C. m) Sueonia 51a. n) dahinter e
(est), durch Punkt getilgt, A 2. o) Sclav, opposita resp. C. p) lummem
30 fkorr. lumnem 5 4> 51.4.5; liimmen usw. 5 3<^-f; luminem C2. q) Heltinum
5 4; Hillinum 5 5. r) appellare (mit anderer Tinte korr. appellari 5 4; 5;
ipse loll, appellauit C. s) Danis fehlt A 1 — 3, steht an dieser Stelle B; qui
Danis prox. sunt C. t) articulum A 3. 5 1. 3*i. 4. C; ad articulum 5 3e- i"; ora-
tionem 5 5.
35 Schol. 125: a) Amorobii 5 3a; Amarobii 5 3a'. b) Agathyrsi CI.
Schol. 12G: a) Scania 5. b) Hyrcam 51a. c) interest 5 3a'; iter est
fehlt 51a. c, ist abgeschnitten A 2 . d) Byrca 51a; Birca et Buzzia C2. e) Bus-
siam 5 3"; nochmals tibus (navigantibus?) hat A 2, in die Konstruktion von BC
(habes) Idjit sich das nicht einfugen.
40 Schol. 127: a) Ibi in Birca est 5.
1) Orosius I, 2, 5. 52: Meotidas (Meotidis) paludes. (L). 2) Ver-
gil Georg. Ill, 462. (L). Unten Schol 134. 3) J£benso ohm I,
60 (62), S. 58, Z.\2f. (L), 4) Biese Vorstellung der Lage von Bjorko
zu Jiimne ist ganz f'dlsch, aher entschekknd fiir die An ffasntng Adams
45 V071 Lage und Gestalt der Ostsee, Bjornbo S. 153/'. Behio I, 198, mit
N. 1 halt vermutungsiveise Borgholm auf (Hand fiir das hier genannte
Birka (schwedisch Bjorko, Birkeninsel), nicht mit Becht. 5) Vgl iibcr
ihn III, 11 ; Schol 94, S. 223. 6) Auch diese drei Volker iverden
bei Martianus Capclla VI, § 663 genamit.
250 M. ADAM BKEMENSIS LIB. IV, CAP. XXI.
XXP. . Transeuntibus^ insulas Danorum alter mundus
Schol. 128. aperitur in Sueoniam vel Nortmanniam ^, quae sunt duo
latissima regna^ aquilonis et nostro orbi adhuc fere in-
cognita. De*^ quibus narravit mihi scientissimus^ rex^ Da-
Schol. 129. norum^, quod® Nortmannia^ vix queat transiri' per mensem, 5
cum Sueonia , duobus^ mensibus non facile percurratur.
'Quod^ ipse"*, inquit, 'probaveram, q\i\^ nuper^ sub lacobo
c. 1028— 1039. rege XII annis militavi" in illis regionibus, quae^ altissimis
ambae montibus includuntur, magis autem Nortmannia^,
quae suis alpibus circundatP Sueoniam\ De Sueonia vero lo
non tacent antiqui auctores^^, Solinus'^ et Orosius^'^, qui
Schol. 130. dicunt* plurimam partem Germaniae" Suevos^ tenere nec-
Schol. 128 (124). Tacitus^-* Suecos hoc quoque Sueonum
nomine appellat (BS^^J.
Schol. 129 (123). Paulus in Gestis Longobardorum de fe- 15
cunditate ^ gentium septentrionalium^ et^ VII viris®, qui in litore
occeani'^ iacent in provincial Scritefmgorum (A2. Bl^.^^. C).
Schol. 180(125). Dani "^j Sueones et Nordmanni et reliqui
Scithiae^ populi a Romanis Yperborei^ vocantur, quos Marcianus^
extollit multis^ laudibus (A2. Bl^.'S^. C). 20
21: a) Cap. CCXXX. Bl^; Cap. CGXXIX. B 1^.0(1). 2. Viele Ess. hahen
grolieren Absatz und Uberschriften; De Sueonia sive Nordmannia A 2 ; Incipit de
Sueonia et (de jBI^) cerimoniis Sueonum Bl; (Incipit, dies nur in Bb) De Sueonia ac
populis Sueonum et ritibus eorum 53b-f.5; Sueonia B 4. b) besonders hervorgehobene
Jnitiale T in yl2.3a. £ la. c) Nordmann. A2.C; Normandiam J^3; Norwegiam 25
(Norueg. ustv.) £1^.3.4.5; Nordwegiam Bl^. d) aquil. regna C. e) De quibus
narratur, quod AS. f) sanctissimus C 2. g) Dan. rex C. h) quod Nortm. — moribus
habent (unten S. 252, Z. 9> fehlt BS^- f. i) pertransiri mense AS. k) non fac. duob.
mens.-perc. BS'^.4:.b.Ann.Saxo. 1) Quod ipse — cina.QfZ.8) fehlt AS, daselbst steht:
ambQ enim altiss. mont. wsty. m) quoniam £1.3'. 4; cum Bb; quia C. n) in ill. 30
reg. militaui C. o) Nortmann., hier vom Schreiber sogleich gedndert in Nordmann., A 1.
p) circumdat A2.S. B 1. 3(i-f. CI. q) actores B l*. r) Sol. scilicet et C. s) Horos.
CI. t) dicunt hinter Suevos C. u) German, fehlt AS v) Sueones AS. jB 3e- d.
Schol. 128 : a) Pacitus B S<K
Schol. 129: a) septentr. loquitur BS<^, wo das Schol. damit schliefit. b) et 35
de VII £la. C. c) occeano CI. d) Scritef. provinc. C.
Schol. 130: a) Scythie C; Scythici BSK b) Hyperb. BS'i. C2. c) mult,
extollit laud. C.
1) Svend Estridsen. 2) Uin 1028—1089 ! Vgl oben II, 73 (71), 5'. 134.
8) Bei Solimis konimen die Suevi nicht vor ; vielleicht hat Adam Solin. 20, 1 40
(S. 95j mif^verstanden: Mons Saevo ipse ingens nee Riphaeis minor
collibus initium Germaniae facit. Orosius 1,2, ^h"^: deinde Germania
est, ubi plurimam partem Suebi tenent. (L). 4) Germania Kap. 4:4ff.:
Suiones. (L). Das Schol. ist hestimmt nicht von Adam. 5) Pau-
lus I, 1. 6) Paulus -Z, 4: In extremis . . Germaniae finibus, in ipso 45
oceani littore, . . ubi septem viri . . longo sopiti sopore quiescunt . .
Kap. 5: Huic loco Scritobini . . vicini sunt. Vgl. zuletzt P. Michael
Huher, Die Wanderlegende von den Siebenschldfern. Leipzig 1910,
der die Stelle Adams nicht erwdhnt. 7) Das Schol. ist ziemlich wort-
lich gleich dem Text oben Kap. 12, S. 241. 8) Oben S. 241, N. 2. 50
DESCRIPTIO INSULARUM AQUILONIS. 251
non montana eius usque ad Ripheos montes extendi. Ibi
est* etiam Albis fluvius, de^ quo Lucanus^ meminisse^
videtur. Ille'^ oritur in® predictis alpibus perque^ medios
Gothorum populos currit^ in occeanum^, unde^ et Gothelba Schol. 131.
5 dicitur. Fertilissima^ regio est Sueonia, ager frugibus^ et
melle opimus\ extra quod pecorum fetu omnibus ante-
fertur, oportunitas fiuminum sil varum que maxima"^, ubique^
peregrinis mercibus omnis regio plena. Ita° nullis egere
dicasP Sueones opibus excepta, quam nos diligimus sive
10 potius adoramus, superbia^i. Omnia enim instrumenta vanae
gloriae, hoc est aurum, argentum, sonipedes regies, pelles
castorum'^ vel^ marturum*, quae nos ammiratione sui de-
mentes^ faciunt, illi pro nihilo ducunt. In sola mulierum
copula^ modum nesciunt; quisque secundum facultatem Schol. 132.
15 suarum^ virium duas auf" tres et amplius simul habet^;
divites et principes absque numero ^. Nam et filios ex
tali coniunctione genitos habent legitimes. Capitali^ vero
pena* multatur, si quis^ uxorem^ alterius cognoverit aut^
Schol. 131 (126). Gothelba fluvius a Nordmannis Gothiam
20 separat, magnitudine non impar isti Albiae Saxonum, unde ille
nomen sortitur (A2. Bl^.S^.C).
Schol. 132 (127). Quo etiam morbo* Sclavi laborant et
Parthi^ et Mauri, sicut Lucanus * testis est de Parthis*^, et de
Mauris Salustius^-^ {A2. B1\S^-^'. C).
^5 a) eciam est C. b) de quo — videtxir fehlt Bi. c) vid, meminisse
AS. d) Qui (q. (7 2) C. e) ex £4. f) per que J. 3a; qui per B. g) curri-
tur J. 3ft. h) inde C2. i) fertil. A 2; Sueonia ergo reg. est fertil. C. k) fructi-
bus J. 3a. a'. ]) optimus 4 2.3a. £la. m) magna BC. n) Ubique BU.
o) Nullis itaque C. p) Sueon. dicas J.2. q) superbia CI. r) castrorum J. 3a. a'.
50 s) et C. t) martarum £1.4; martarum, von anderer Hand korr. mardarum, B 3^;
martarum id est mardurum £5. u) clementes £la. v) copia AS. w) vir.
suarum BC. x) vel tres vel ampl. AZ^-a-'; aut tres vel ampl. C. y) hnt
(habent) Al, n durch Punht getilgt. z) capit. C. a) mult, pena C. b) quid
Al. c) alterius uxorem BC. d) aut — virginem fehlt A2.
35 Schol. 132: a) morbo etiam £3a. a'. b) parol £ la, das folgende et fehlt
daselbst. c) de P. fehlt C. d) Sallustius C2.
1) Lucan. Pliarsdl. Jl, 61 f.: Fundat ab extremo flavos aquilone
Suevos Albis. (L). Vgl oben 1, 2. 3, 8. .5, iv. 8 ; S.Q, K 2. 3. 2) Bas
Kattegat; vgl. Bjornbo S. 165. 3) tJber die Polygamie hei den 767-
40 kern des Nordens vgl. Undo, Historia Normannorujn I, 1 ziemlich im
An fang. (L). 4) lAican. Pharsal VIII, 399 /f. (L). 5) Sallust.
luguriha 80, 6 iiher die Numider und Mauren: quia singuli pro opi-
bus quisque quam plurumas uxores, denas alii alii pluris habent,
sed reges eo amplius. (L). Die Stelle hat wohl schon Adams WoH-
45 laut ohen Z. 14 — 16 heeinfluftt.
252 M. ADAM BREMENSIS LIB. IV, CAP. XXI— XXIII.
vi oppresserit* virginem^, sive qui alterum spoliaverit^ bonis
siiis aut^ iniuriam fecerit. Hospitalitate^ quamvis omnes
Yperborei sint® insignes, precipui^ sunt nostris Sueones;
quibus est omni probro gravius bospicium negare transeunti-
bus, ita ut studium vel^ certamen habeant inter illos^, quis 5
dignus sit recipere^ hospitem. Cui^ exhibens™ omnia iura
humanitatis, quot diebus'' illic'' commorari volueritP, ad
amicos eum^i suos certatim per singulas dirigit^ mansiones.
Haec^ illi bona in moribus habent. Predicatores* autem
veritatis, si casti prudentesque^ ac ydonei sunt, ingenti lo
amore^ fovent, adeo ut concilio"^ populorum'' communi,
quod ab ipsis warh^ vocatur, episcopos interesse^ non re-
nuant^. Ubi de Christo et^ Christiana religione crebro
audiunt non inviti. Et fortasse'^ facili^ sermone ad® nostram
fidem illi" persuaderentur, nisi quod mali doctores, dum i5
sua quaerunt, non quae lesu Christi ^, scandalizant eos, qui
possent^ salvari.
XXII ^ Populi^ Sueonum multi sunt, viribus et armis
egregii, preterea tarn in equis quam in navibus iuxta^
optimi bellatores. Unde etiam*^ sua potentia ceteras a qui- 20
lonis gentes constringere^^ videntur. Reges habent ex
genere antiquo®, quorum tamen vis^ pendet in populi sen-
Schol. 133. tencia; quod in commune^ omnes^ laudaverint, ilium con-
Schol. 133 (128). Omnia, quae aguntur* inter barbaros, sor-
tiendo faciunt^ in privatis rebus; in publicis autem eausis etiam*^ 25
a) vi violaverit J. 1 , vi vom Schreiber iiber der Zeile nachgetragen. b) bon.
suis spoliav. C. c) ut ut interfecerlt BS^; aut vi interfecerit £3d. d) Quam-
vis omn. Hyperb. liospital. sint insignes C. e) sunt BS^.b. i) precipue Bl;
precipui, korr. -pue, B5. g) nostri fehit A3. h) studium vel fehlt C. i) se
J. 3. C. k) hosp. recip. Bl.C. 1) Cui cum exhibuerint omnia J. 3a. a'; Cui cum 30
omnia exhibuerint -4 3b. m) omnia exliib. liuman. iura C. n) diebus hinter
voluerit C. o) ille BV>; ibi jB3d.4.5. p) uoluer Al. q) suos ilium C.
r) dirigunt A3. s) Nee J.3a-a'. t) hier fahren B 3e. f fort, vgl. oben Eap. 21,
S. 250, N. h. u) prudentes et ydonei sint C. v) fouent amore C. w) consilio
J. 3a- a'. J5 lb. 3ci-f. 4. 5, x) pop. fehlt B. y) ware, vom Schreiber korr. warh, A2; 35
wareh A3. Bl. 3^,4; Eoaeth B5; warph C; am Raiide in CI von spdterer Hand:
thine a nobis; C2 hat: quod ab ipsis Warph, a nobis Thine. z) inter se
esse A3. a) renmiant A 2 und andere; hier endet CI. b) et de chr. J5 4. 5; ac
chr. C2. c) profecto 5. C2. d) facile, vom Schreiber korr. facili, Al; fehlt
A2. e) ad summam nostre fidei A 3. f) illi fehlt A 3. B. g) salvari possent C2. 4a
22: a) Cap. CCXXXI. J51a; Cap. CCXXX. 51b. C 2; kein neues Kap. in A3.
b) iuxe ^3a; maxime ^3a'. c) et A3^'. Bi.o. d) confringere B3c-<i. C2.
e) antiques J. 1.2. 3a. C2. f) ius oder uis A 2; ius B. g) communi J. 3a a',
h) laudav. omn. C2.
Schol. 133: a) geruntur £ 3^i ; inter Barb, aguntur C2. b) B3a-^'; iuntur ist 45
in A 2 erhalten; sciunt B la. 3^; in priv. flunt reb. C 2. c) et B la.
1) Gen.?,4:, 2: vi opprimens virginem. (K). 2) Phil. 2, 21:
Omnes enim, quae sua sunt, quaerunt, non . . Christi. (L). 3) Ebenso
II, 21 (18), ohen S. 76: Populi Sclavorum multi.
DESCRIPTIO INSULARUM AQUILONIS. 253
firmare oportet^, nisi eius decretum potius videatur, quod
aliquando^ secuntur inviti^. Itaqne domi pares esse gau-
dent, in prelium^ euntes omnem prebent obedientiam regi^
vel ei, qui doctior® ceteris a rege prefertur. Si^ quando
5 vei'O preliantes in angustia positi° sunt^, ex multitudine
deorum^ quos^ colunt, unum^ invocant auxilio; ei^ post
victoriam deinceps sunt devoti illumque ceteris anteponunt.
Deum^ autem™ christianorum iam communi sentencia for-
tiorem clamant omnibus esse; alios deos sepe fallere, ilium
10 porro semper astare certissimum adiutorem^ in^ oportuni-
tatibus.
XXIII ^. Ex ipsis populis Suediae^ proximi ad nos
habitant Gothi, qui occidentales dicuntur; alii^ sunt orien- Schol. 134.
tales. Yerum Westragothia"^ confinis est provinciae^ Da-
15 demonum* responsa peti sclent, sicut in Gestis sancti Ansgarii*
potest agnosci^ (A2. B1^.3^-^'-^\ C2).
Schol. 134 (129). Gothi ^ a Romanis vocantur Getae^, de
quibus Yirgilius ^ dicere^ videtur:
. . . acerque*^ Gelonus^
20 Cum fugit in Rhodopen^ atque in deserta GetarumS',
Et lac concretum cum sanguine potat equino.
Hoc usque hodie Gothi ^ et Sembi facere dicuntur, quos ex lacte
iumentorum inebriari certum est^ fA2.S.Bl^.S^-^'.C2).
a) aliqui ^3a. a'. £3c-f. b) multi Al. c) predium Bl^. d) regi suo
25 vel AS. e) doctor £3b; ductor J5 5; doct. fehlt J5 3' -f. f) Si vero aliquando
AS; Si qui (quis £ 3e. f) vero £ 3c-f. g) sunt positi J. 3a. a'. h) quos col. fefdt
B3d-f. 4.5. 1) unum in auxil. invocant B.C2. k) cui J. 2. 1) Dominum £4.5.
m) aut J. 3a. n) in omnibus oport. J. 3a. a'.
23: a) Cap. CCXXXII. £!«; Cap. CCXXXI. B1^.C2; kein mues Kap. in
30 4 3a. a'. b) Sueonie 51.3b. 4.5; Sueonum 5 3'i-f. c) Alii ^ 3a. a'. 5 1. 5.
d) Westrogothia 4 3«' (Vestrog. B5); Wester Gothia Bl^; Westergoth. C2; vestra
(Ve. B3f) Gothia £3d-f.4. e) prouincia iSla.
Schol. 133: a) Daem. sol. resp. peti C2. b) cognosci B.C2.
Schol. 134: a) das Schol. steht in A3 im Text in Kap. 23, siehe aS, 254, N.h.
35 b) Gethe J. 3a. Bl^; Getae vocantur C2. c) dicit A3, d) atque £3a. a', e) Ge-
lanus B: vgl. oben S. 248, N. 7. f) Rhodopem J. 3a; Kodopen B.C 2. g) Gethar.
J.3a.b. ■ h) Crothi A 3b.
1) Vgl. V. Anskarii Kap. 26, SS. rev. Germ. S. 57: Sic quippe
apud eos moris est, ut quodcumque negotium publicum magis in
40 populi . . quam in regia constat potestate. (K). Adams Foiisetzimg
zeigt seine Selbstdndic/keit. 2) Kolihnann S. 115 vergUiclit V. Ayiskarii
Kap. 30, SS. rer. Germ. S. 61 : Cum itaque in tanta essent angustia
positi, . . . Deus . . christianorum . . ad se claraantibus auxiliatur
et potentissimus est in adiuvando. 3) Ps. 9, 10: Dominus . . adiu-
45 tor in opportunitatibus. (K). 4) Kap. 18. 19. 27. 30. CL). 5) Gem'g.
Ill, 461 ff. (L). 6) Vgl. IT, 18 SchUi/3, ohen S. 246. (L).
254 M. ADAM BREMENSIS LIB. IV, CAP. XXIII. XXIV.
norum, quae Sconia dicitur; a qua etiam^ ferunt^ diebus
VII perveniri^ usque ad civitatem Gothorum magnam Sca-
rane*^. Delude Ostrogothia^ protenditur luxta mare^ illud,
quod Balticum vocant^, usque ad Bircam^. Primus^ Gotho-
Schol. 135. rum episcopus Thurgot^ fuit, secundus vero^ Godescalcus"', 5
vir sapiens et bonus, ut'' predicant, nisi quod domi sedens
ocium labori pretulit°-^. Tercium^ ordinavit noster metro-
politanus Adalwardum seniorem, vere laudabilem virum.
Qui deinde^ perveniensi ad barbaros, ut^ docuit, ita vixit.
Nam sancte vivendo^, bene docendo magnam gentilium 10
multitudinem traxisse* fertur ad" christianam fidem. Cla-
ruif" etiam virtutum miraculis^, ita ut poscentibus in ne-
cessitate barbaris ymbrem^'' faceret descendere vel^ denuo
serenitatem venire et alia, quae hactenus quaeruntur a docto-
ribus. Is autem vir memorabilis in Gothia permansit^, nomen is
domini lesu constanter omnibus predicans^, ibidemque post
1064. multos agones, quos pro Christo libenter sustinuit, victricem
terrae carnem tradidit*, spiritus celum petiit laureatus. Post
Schol. 135 (130/31). Quamvis ante hos Danorum* episcopi vel
Anglorum Suediam^ predicarunt^, Thurgot*^ vero specialiter in 20
c. 1064. Gothiam ordinatus est ^ ad sedem Scaranensem®. Adalwardus^
quoque ^ a rege Haraldo ^ invitatus in Nordwegiam ^ venit et pro
sanctitate viri^ et fama virtutum eius honorifice susceptus est.
Gui abeunti rex tantum pecuniae obtulit, ut exinde statim GGG
captivos redemerit'^ episcopus (A2. B1\S^-^'. C2). 25
a) etiam /e^/i C2; et £4. b) fertur -d 1. c) perventre jB !». d) Scaranae £4;
Scharam£5. e) Astrogothia J. 3a. »'. f) mare quod Balthic. dicitur C 2. g) voca-
tur A 3a- a'. h) Bircham B !»; Birkam C 2.— In AS folgt hier Schol. 134 im Text.
i) der Rest des Kap. fehlt A3. k) Thurgoth A 2; Thurgotus J? la. 4. 5; Thurigotus
£lb; fuit Ttiurgotius £3d-f. I) vero fehlt B3<i-f.5. C2. m) Godeschalcua 30
5 3e. f. 5; Godescalchus jB4. n) ut pred, fehlt 0 2. o) pretulerit (hinter ocium>
S3c-f. 5. p) Terc. autem ord. C2. q) ad barb, perven. C2. r) sicut B.C2.
s) viv. ac bene £1.4.5; viv. et bene jB3d-f. t) exisse, iiber der Zeile vom Schreiber
tra nachgetragen, e nicht getilgt in Al. u) mult, ad christ. convertit fidem C2.
v) Qui etiam virt. claruit mirac. C2. w) imbrem de caelo fac. C2. x) et C2. 35
y) permanens . . praedicavit C2.
Schol. 135: a) Dan. vel. Angl. episc. C2. b) apud Sued. 5 3a. a'; in Sued.
G2. c) predicarint C2. d) Thurgotus B. e) Scarinensem B. f) Adalwar-
dus — invitatus nach B.C2', [Ab] Haral[do quoque re]ge invitatus Adalw. scheint
man nach den Resten in A2 lesen zu mussen; A rege Haroldo invit. Adalw. quoque 40
Lapp., der mil A rege usw. ein neues Schol. (131) anfangen lie0. g) Haroldo Bl^.
h) Norweg. C2. i) viri fehlt 0 2. k) ^2 (?). JB3a.a'; redemit £la; redimeret
C2, episcopus fehlt daselbst.
1) Vgl. Sallust. Catil. 37, 7: urbanum otium ingrato labori prae-
tulerat. (K). 2) Ehenso ohen III, 16 (15), S. 158, Z. 2f.: Qui deinde 45
perveniens uftd das Folgende, wahrscheinlich nach 1059 anzusetzen.
3) Vgl. ohen S. 158, Z. 4/". 4) Vor 1065 nach III, 76, wohl gerade 1064
nach II, 33 (31), S. 94. 5) In den 20 er Jahren des 11. Jh.; ohen II,
58 (56), S. 119. 6) Vgl ohen II, 33 (31), S. 72; Sclwl. 67 (68), S. 158.
DESCRIPTIO INSULARUM AQUILONIS. 255
quem archiepiscopus ordinavit in illas partes quendam Aci- Schol. 136.
linum, nihil ferentem dignum* episcopali nomine preter
ingentem corporis staturam. Et ille quidem diligens carnis
requiem^, frustra*^ mittentibus legationem Gothis usque ad
5 obitum suum*^ Coloniae mansit® in deliciis.
XXIIII^ Inter ^ Nortmanniam et Sueoniam Wermilani''
et Finnedi*^ degunt, et alii; qui nunc omnes sunt christiani
respitiuntque ad Scaranensem ecclesiam. In confinio Sueo-
num vel Nortmannorum contra boream habitant® Scritefini^,
10 quos aiunt cursu feras preterire^-^; civitas*^ eorum maxima
A 1.2.
Halsingland^. Ad^ quam
B.C2.
Halsingaland'^-2, et Halsinga- Schol. 137.
land regio est, ad quam
Schol. 136 (131). Adalwardus* iunior eo tempore veniens
in Gothiam cognominem suum^ repperit infirmum; cuius exe- 1064.
15 quias cum luctu procurans inde^ Sictonam properavit. Sed cum
postea*^ repulsus esset a paganis, invitatus venit ad Scaranem®
civitatem. Quod nostro archiepiscopo non bene placuit^-^, quare 1064/65
eum^ sicut violatorem canonum^ revocavit^ Bremam* (A2.B1K
3a- a'. (72;.
20 Schol. 137 (132/33). Halsingland* regio est^ Scritefmgorum ^,
a) dignum fehlt Al; dignum ferentem B; episcop. nom. dign. ferentem C2.
b) requiem fehlt A 2; earn, requiem diligens C2. c) frustratam B au/3er £3<i, wo
frustratum; frustra legat. Gotli. mittent. (7 2. d) suum in delit. Coloniae per-
mansit C2. e) permansit B.C2.
25 24: a) kein neues Eap. in AS (hinter certum est, Schol. Idi). B.C2. b) Ite
Al. c) Wermulani J. 3a. a' ; Warmulani ^ 3b ; Wermelani (Vermel. £4. 5) B;
Wormelani jB3b; Warmelani C2. d) Finn6di ^1.2; Findwedi Bl^; Finwedi
£lb.3d-f. 5. C2; Finnedi £4. e) habita J5 la. f ) Scitefini ^ 2 ; Scricessimi,
wie es scheint, J. 3*; Scritesflnni A3^'; Scritefinni 5 1.3b. 4. 5. g) anteire A2;
30 praeire C2. h) civitasque J. 3a- a'; Civitas B. i) Ad — lucratus est fehlt A3.
k) Halsingaland fdiese Form auch C2) maxima Bl; max. Halsnigland JB4; max.
Helsingland. Et Hels. Bb.
Schol. 136: a) Adalw. autem iun. C2. b) suum fehlt A2. c) in B; pro-
curans Sictoniam C2. d) postea cum C2. e) Scaranen C2. f) non bene
35 displicuit A2\ valde displicuit C2. g) eum fehlt hier 02. h) can. Brem.
eum vocav. C 2. i) vocavit B. C 2.
SchoL137: a) Halsingaland B.C2. b) est reg. B; est Scrit. reg. C2.
c) Scriteflnnorum B.
1) Vgl. Martianus Capella VI, § 702 iiber die Trogodyten : feras
40 cursu praetereunt. (L). Die Skritefinnen sind die Finnen (Lapp-
lander), ihr geschwinder Lauf hezieht sich auf die Kunst des SJci-
laufens; vgl. Miillenhoff, Deutsche AUertumslcunde 11"^, 39 — 54, heson-
ders S. 41 f. 2) Adam hat bei civitas maxima hier wohl zweifellos
an einen Ort (Stadt) gedacht ; BG und Schol. 137 herichtigen das und
setzen die Landschaft Helsingland an die Stelle der nicht existieren-
den Stadt. Vgl. Bjornho S. 166 und die dort N. 1 angefiihrte Literatur.
3) Vgl. ohen III, 12 (11), S. 152: Quod domno archiepiscopo valde
displicuit; III. 70 (68), S. 217: quod tamen non parum displicuit
archiepiscopo. 4) Vgl. ohen III, 76 (70).
256 M. ADAM BREMENSIS LIB. IV, CAP. XXIV— XXVI.
primus* ab archiepiscopo designatus est Stenphi episcopus,
quern ipse mutato nomine Symonem^ vocavit^. Qui etiam^
multos earundem gentium sua predicatione lucratus est**.
Preterea sunt alii numero carentes^ Sueonum populi, de
quibus ad christianitatem converses accepimus solos ^ Go- s
thos, Wermilanos^ et partem Scritefingorum'', vel qui illis
vicini sunt.
XXV*. Igitur ut brevem Sueoniae^ vel*^ Suediae de-
scriptionem ^* faciamus, haec ab occidente Gothos® habet
et civitatem Scaranem^, a borea Wermilanos^ cum Scrite- lo
fingis^, quorum caput ^-^ Halsingland^, ab austro longitu-
dinem habet illius Baltici^ maris, de quo ante diximus.
Ibi [est"^] civitas magna Sictone"; ab oriente autem Ripheos
montes attingit, ubi^ deserta ingentia^, nives altissimae,
ubi monstruosi hominum greges^ ultra prohibent accessum. i5
sita in-'' altissimis montibus, qui Riphei dicuntur, ubi* nix per-
petua durat*. Homines ibi gelu decocti^, tecta domorum*^ non
curant, carne ferarum pro cibo et pellibus earum pro indumento
fruantur (A2. Bl^.S^-^'. C2). In** Yperboreis montibus^ preter
alia, quae*^ ibi sunt, monstra leguntur etiam^ grifes° nasci 20
(A2.B1^. C2).
a) prim, est ab Archiep. design. Stenphi episc. C2. b) Simon. .B3d-f, 4.5.
0 2. c) et J5 4.5. d) siehe S. 255, Z. 30, N. i. e) certantes £ 3c-f. f) Gothos
solos A2. g) Werraelan. B1.C2; Vermelan. J5 3'i-f. 4.5. h) Scritifemior,
oier Scritifennor. J. 3a; Scritiflnnor. J.3a'; Scriteflnnor. J.3b, jB 1. 3b. d.4. 5; Scrito- 25
flnnor. B3<'-^.
25: a) Cap. CCXXXTII. Bla; Cap. CGXXXII. JBlb. C2; kein neues Eap. in
^3a. a'. b) Sueonum A3. c) vel Sued, fehlt B. d) faciam. descript. C2.
e) habet Gothos J. 3a- a'. f) Scharaneam J. 3a; Scaraneam J.3a'. b; Scharanam
JB5; Scaranen C2. g) Wermulanos J. 3a. b ; Wermelan. (Verm.) 5 1. 3J-f.4. 5. 30
h) Scriteflnnis B.C2. i) capud A\. — cap. est Hals. B. k) Halsingaland Bl.
C2. 1) mil der Silbe Bal brieht Bl^ ab, am Rande steht von junger Hand: deflciunt
VI folia, m) est nur B.C2, fehlt Al — 3. n) SictoniQ A2; Sictuna B5; Sictona
0 2. o) ubi fehlt hier Bl^. p) ingentia, ubi niv. B.C2.
Schol. 137: a) in Ripheis montibus ubi B. b) recoeti B.C2. c) dom. non 35
cur. tecta 0 2. d) In — nasci ist Schol. 133 bei Lapp. e) quae — sunt fehlt
Bla. f) et 51a; gryphes etiam leg. 0 2. g) grifel JBla; gryphes 0 2.
1) Vgl ohen III, 11 (70), Scliol. 94. 2) WoM = civitas, metro-
polis, S. 255, N. 2; vgl. die Ausdrucksiceise oben II, 21 (18). 3) Die
Schilderung ist tvieder am inneren Ende der Ostsee angelcmgt, vgl. ohen 40
Kap. 19, 8. 248, 7nit der daseJhst N. 5 genannten Stelle des Solinus 30, 12,
S. 132: monstrosae gentium facies, mif die hier bereits Lappenherg
hinwies. 4) Vgl. Solin. 15, 20, S. 86: Ultra hos (die Arimaspen)
et Riphaeum iugum regio est assiduis obsessa nivibus. (L). 5) Be-
nutzt ist Servius, Commentarius in Virg ilium, Bucolica VIII, 26: 45
Gryphes autem genus ferarum in Hyperboreis nascitur montibus.
DESCRIPTIO INSULARUM AQUILONIS. 257
Ibi* sunt^ Amazones, ibi Cynocephali^, ibi Ciclopes,
qui unum in fronte habent oculum*-^; ibi sunt hii'^,
quos Solinus^ dicit Ymantopodes% uno pede salientes,
et illi, qui humanis carnibus delectantur pro cibo, ideo-
5 que sicut fugiuntur^, ita etiam iure tacentur. Narravit^
mihi rex Danorum sepe recolendus gentem^ quandam *
ex montanis in plana descendere^ solitam, statura* modi-
cam^, sed viribus et agilitate vix Suedis ferendam". 'Hii-
que^ incertum^ unde veniant^; semel aliquando per annum
10 vel post triennium', inquit, 'subiti"^ accedunt. Quibus"
nisi totis resistatur viribus, omnem depopulantur regio-
nem'^, et denuo recedunt'''. Aliaque multa recitari solent,
quae brevitati studens omisi, ab hisP dicenda, qui^i haec'^
se vidisse'i testantur. Nunc^ de supersticione Sueonum (26).
15 pauca dicemus*.
XXVI*. Nobilissimum^ ilia gens templum habet, quod
TJbsola dicitur, non longe positum ab^ Sictona*^ civitate Schol. 138.
Schol. 138 (134). Prope* illud^ templum est arbor maxima
late ramos extendens, semper ° viridis in*^ hieme et aestate*'; cuius®
20 *) statura — ferendam mir Al — 3, fehlt B.C2.
a) Ibi — hab. oculum fehlt AS. b) sunt fehlt Al. c) Cinoc. A 2. d) illi
B. C 2. e) ymantopedes foder ymancopedes A 3a> A 3a. B 1^. 3^ (korr.). 3e. f, 5;
Hymantopodes J. 3a'; Himantopodes 0 2. f) Tradunt enim (etiam J. 3b) noti plage
illius gentem J. 3; Narrav. igitur mihi C2. g) solitam descend. J. 3a- a'. h) mo-
25 dica J. 3. i) Hii quoque J. 2; inque jBI^; solitam et incertum C2. k) inc. est
unde J. 3; inc. esse unde (7 2. 1) veniunt-4.2. Bl^ — i; veniat J5 5. C2. ra) subito
AS, inquit fehlt daselhst. n) Quibus — recedunt /eM £ 3<i-f. o) regio || et J. 2.
p) ab his fehlt AS. q) qui se multi vid. J. 3a; que se multi vid. ^3a'; qui se
multa vid. 4 3b. r) haec fehlt AS. S3f''-f; se haec £4.5, s) Tceine Hs. hat hier
30 neues Eap. t) Sueonum videamus B.
26: a) Cap. CCXXXIII. Bl^. C2. b) Nobilissima AS<^'. BS^-t. c) a C2|
posita a jB3d-f. d) Sictonia A 2; Sictana JBlb; Syctona £4; Sictuna B5.
Schol. 138: a) das Scholion steht im Texte hinter videtur fS. 259, Z.l) AS.
b) id (aus i'', wie AS>^ schreibt) J. 3a'; eius A 3b. c) semperque AS; aest. et
35 hierae semper vir. C2. d) in fehlt AS. e) et cuius AS.
1) SoUnus 30, 6, S. 131 spricht von den Agriophagi (in Athiopien)
. . rege praediti, cuius in fronte oculus unus est. (L). 2) Kap. 31, 6,
S. 137. Martianus Capella VI, § 674. Nach heiden sind die Himanto-
podes in Innerafrika. (L). 3) Vgl SoUnus lb, 4, S. 82 ilber die
40 scythischen Anthropophagen, deren Nachharldnder ob nefarium ritum
finitimae nationes metu profugae reliquerunt. (L). 4) Das sind
loieder die Finnen, von denen Adam eben ausfiihrlich gesprochen hat.
MUUenhoff II \ 48.
Adam Bremensis. 17
258 M. ADAM BREMENSIS LIB. IV, CAP. XXVI. XXVII.
Schol.139. [vel Birka^]. In hoc templo, quod totum ex auro para-
tum^ estS statuas trium deorum^ veneratur populus, ita
ut potentissimus eorum Thor^ in« medio solium^ habeat
triclinio; hinc et inde locum possident« "Wodan et Fricco.
Quorum significationes eiusmodi sunt: 'Thor'% mquiunt, 5
'presidet in aere, qui tonitrus^ et fulmina, ventos^ ymbres-
que, Serena et fruges^^ gubernat^. Alter Wodan, id est
furor^-s bella gerit^ hominique^ ministrat virtutem contra
inimicos. Tercius est Fricco"^•^ pacem voluptatemque^ lar-
ffiens mortalibus'. Cuius « etiam^ simulacrum fingunt cum^i lo
ingenti priapo^ Wodanem vero sculpunt arraatum, sicut
nostri Martem^' solent^; Thor autem cum sceptro lovem
ilia generis sit% nemo scit^ lbi« etiam^ est fons, ubi sacrifici^t
paganorum solenl exerceri et homo vivus inmergi. Qui dum
none invenitur, ratum erit votum populi« M 2. 3. 5 3-^'. 4. 0 2^ . i5
Schol. 139 (135). Catena^ aurea templum^ circumdat pen-
dens supra domus fastigia« lateque rutilans advenientibus, eo'
quod ipsum delubrum in planitie situm« montes m circuitu
habet^ positos ad instar theatri (A2. S. B^---'.^. C 2).
oN ..el -R R r2 fehltAl—^- in AS folgt Schol. 139 im Text hinter civitate. 20
^\'^^''^''Zy.^S\r\o}\n\nm st' e) Thor^odan .4 3, Wod. getilgt A 3a. f) tonitrua
A i h rirena f rueesque B lb— 4 ; serecitatem f rugesque jB 5 . i) f o r 1 1 o r B . C 2 . 2.)
i)^vealtAl^BlK^Tc2. 1) hominumque C 2. m)Frico£4. n) yoluntateir-
que isa.^. o) Cuius-priapo fehlt A3. P) et JB4.5. q) cum Al, fehlt A..
B C2. r) Mart, sculpere sol. C2.
^ohn^ 188- a^ sit ilia sen. ^3a.a'; ilia sit gen. ^3b. J5 3»-a'.4. b) generis
nescitur B 3a a 'i.^^ c) Ibi - populi feMt A 3. d) etiam fehlt B. e) nou fehlt 30
B C2- immergitur statt invenitur C2. .„ x « •
Schol. 139: a) Cathena ^3a. £3-"'. b) tempi, illud circ. ^.f. c) fagia
43a.b; stagia A 3a'. d) et (?) A2. e) sit. est mont. Ad. f) habeat C<i.
ist abgeschnitten in A2.
n Vn] nhen II 21 (18), S. 78 iiher den Tempel des Redigast:s6
tirhnm a a 0 S.UOf. 6) McMiger Fro, Freyr; Gnmm J', 176. 16
mZwff'ir,m. K). 7) Das iann wohl nurhcfien: loie man
^ llZ Zek in Handschriflen den romischen Gott Mars darz,,-
7elknvnent1 Bin BM dcs Mars mit Sclnoert (Bogen?) «nd Sclul,
tnda sich in dem Werk: Mmiature sacre e profane dell' anno 1023
iU'Ttranti rEncklopedia mcdwevale di Bahmw Manro.. da ,« codice 45
MMoTcassn^. 1896; also ^■>neBilderhszuHr..bansWerl^^^^^
naturis (De universe). Das BM steht auf tar. XC zu Lxb. X V, Cap. ) 1 .
De diis gentium.
DESCRIPTIO INSULARUM AQUILONIS. 259
simulare^ videtur^-^ Colunt et° deos ex hominibus factos,
quos pro ingentibus factis immortalitate donant, sicut in
Vita sancti'i Ansgarii^-^ legitur^ Hericum regem^ fecisse^
XXYII^ Omnibus itaque'' diis suis'^ attributes habent'^
5 sacerdotes, qui sacrificia populi^ ofFerant^. Si^ pestis et
fames ^imminet, Thor ydolo lybatur^, si bellum, Wodani^.
si nuptiae celebrandae sunt^, Fricconi. Selet quoque * post Schol. 14@.
novem annos communis omnium Sueoniae provintiarum
sollempnitas in Ubsola^ celebrari. Ad^ quam videlicet
10 sollempnitatem nulli prestatur immunitas. Reges et populi,
omnes et singuli sua dona transmittunt ad Ubsolam°, et,
quod omni pena crudeliusP est, illi, qui iam induerunt
christianitatem, ab illis se redimunt cerimoniis^. Sacrificium
itaque tale'^ est: ex omni animante, quod masculinum est,
15 Schol. 140 (136). Nuper autem cum* rex^ Sueonum christia-
nissimus Anunder^-^ sacrificium gentis statutum nollet demoni-
bus offerre®, depulsus a regno "^ dicitur a conspectu concilii'^
gaudens abisse*^, quoniam dignus habebatur pro nomine lesu
contumeliam® pati (A2. BS^-^'. C2).
20 a) similare A3; exprimere C2. h) in A5 folgt hier Sehol. 138 %m Text
c) etiam Sib a) sancti jehlt A2. e) in — Ansg. fehlt A 3; Anscarii BV>.
^^iB4:.5 C2; leguntur ^ 2. 3. i? lb. 3b. d-f. g) de Herico rege ^ 3 : Heln-
ncum (HenncumS) reg. ^2. £lb. 3d-f; Hericus rex C2. » . -a*^'"
oc ^« 27: a) Cap. CCXXXIIII. 51b; ^ein neues Kap. in ^3a.a'. C2. b) scilicet
25 £ 2 0) suis fehlt A3h.B.C2. d) liabent fehlt C 2 ; attribuunt B. e) populis i T
f) offerunt A 3 g) Cap. 234. C 2. h) famis A 1. i) Thor iramolatur^ 2: Th
idola immulant Bib; immolant statt lybatur jB3<i-f.4. 5. C 2. k) Wodan A 3*'-
Wadain BIK 1) sint 43a'; sunt celebr. Bib. jn) Upsnla A 3^-^'; Upsola 4 3b'
Ubsula Bib; celebr. in Ubs. B 3c-f ; in U. fehlt C2. n) ad 4 3- a'. 5. o) Upsul
V) nino A3^' ^^^^^'^' C'2. P) gravius Bl''. q) cerem. redimunt (7 2.
««i Ar^°^°^v\^^^ .a) cum stand vermutlich hi£r in A 2, ist fast gam abgeschnitten :
vgl N. c. b) christian, rex Sueon. C2. c) Anundet 4 2; An. cum sacr. BSa.a''
C2. d) regno ibat gaud, a consp. cone. C2. e) Christi sfa« contumeliam (7 2!
35 1) Ube7' die Gotterdreiheit vgl E. H. Meyer, 3MIioIonie der Ger-
manen (Stral^hurg 1903;, ^S'. 290. (K). Grimm a. a, 0. I\ S 138
2) Kap. 26, 88. rer. Germ. 8. 56. (L). 3) Konstruiere: legitur [eosi
Her. regem fee; ztir Konstruktion vgl. oben III, 38 (37), 8.1S0, Z.2b mit
N.Q. 4) Andere Nachrichten ilber diese Feierlichkeit bci Miillenhoff
*° a^'-r^h ^^^' ^^ -^^^' ^^^^ *^ ^^^^^^- ^^ (^^) '^- ^^^ Qenannte Anunder.
b)IJer Zusatz zur Hervara-8aga (Antiquites russes [Kopenhagen 1850/
i, 210) erzahlt das gleiche von Konig Inge, der offenbar derselbe ivie
Adams Anunder tst. Vgl. Geijer, Gesch. Schwedens J, 132—135-
Beuterdohl, SvmsJca Kyrkam historia I, 357-361; K. Maurer, BekeJi-
46 rung usw.ll, 654/*.; oben 8. 197, N. 4. Nach Gregors VIL Begistrum
yiil, 11. o7 ist das Ereignis offenbar vor 1080 OkL, also etiva 1076 -80
a^izusetzen. 7) Act. apost 5, 41: Et illi quidem ibant gaudpntes a
coiisp. cone quon digni habiti sunt, pro - pati. (K). Das gleiche
Zitat oben III, 15 (14), 8. 156. c v y ^
17*
260 M. ADAM BREMENSIS LIB. IV, CAP. XXVII— XXX.
Schol. 141. novem capita offeruntur, quorum sanguine deos^ [tales]
placari mos est. Corpora autem suspenduntur in lucum^',
qui proximus est templo. Is enim lucus tarn sacer est
gentilibus^, ut singulae arbores eius ex morte vel tabo^
immolatorum divinae credantur. Ibi etiam canes et equi^ »
pendent cum hominibus^, quorum corpora mixtim suspensa
iiarravit mihi aliquis^ cliristianorum LXXII vidisse^. Cete-
rum neniae, quae in eiusmodi ritu^ libationis fieri solent,
multiplices^ et inhonestae, ideoque^ melius reticendae^-^.
XXYIII^ In eadem provintia nuper^ contigit res^ lo
memorabilis et pro dignitate gestorum longe divulgata;
pervenit^^ etiam *^ ad noticiam pontificis*^. Quidam^ e sacer-
dotibus, qui^ ad Ubsolam^ demonibus astare solebat', ne-
quicquam^ iuvantibus diis factus est^ cecus™. Cumque vir
sapiens infortunium" orbitatis suae culturae ydolorum impu- i5
taret, quam° supersticiose^ venerans potentissimum i deum
christianorum offendisse videretur^, ecce^ ipsa nocte appa-
ruit sibi virgo decora nimis*, interrogans^, si in filium eius
Schol. 141 (137). Novem diebus^ commessationes^ et eius-
modi*' sacrificia celebrantur*^. Unaquaque die offerunt hominem 20
unum® cum ceteris animalibus^, ita ut^ per IX dies LXXII fiant
animalia^, quae offeruntur. Hoc^ sacrificium fit circa aequi-
noctium ^ vernale (A 2. 3. B 3^- a'. 4. C 2).
a) tales fehlt Al, steht stall deos A2; sang, deos placare talis mos J. 3; deos
tales B.G2; tales stand in A iiher der Zeile. b) lutum A 3a, ebda. lutus Z. 3. c) genti- 25
bus 5 3d-f. 5. d) tabe AS; cibo B.C2. e) canes qui C2. f) al. fldelis christ.
A3; quidam christ. se LXXII C2. g) fuisse J51b; se vidisse BS — 5. h) ritus
libatoriis 1? 3'i-f. 4. C2; ritu libatoriis, korr. ritibus lib., Bl^, so auch J5 3»i nach
Korr.; ritus libatorum B5. i) mult, sunt et C2. k) id. retic. sunt £ 3d-f.
1) in J. 3 folgt Schol. 141 im Text. 30
28: a) Cap. CCXXXV. 5 lb. 0 2; kein news Kap. in A 1.5. b) nuper feMt
A5, steht am Rande Bl^. c) res contig. 0 2. d) pervenit — pontiflcis fehlt A3.
e) et £4.5. f) Quid, enim e C2. g) quae 0 2. h) Upsulam ^3a-tt'; Upsolam
B3A.4:; Ubsalam B5. i) solebant A3. k) nequiquam 4 2. 3a-a'; ne quicquam
offertorii periret iuvantibus BV>. 1) est ille cec. JSl^. m) cetus J. 1.3a. n) inf. 35
fehlt J. 3a. a'. o) quae 0 2, p) supersticione A2. q) potent, christian, (ducem
setzt B3^ hinzu) Deum B 3c-f, 0 2; dominum christ. JB4.5. r) videtur A 3^; vider.
offend. £3J-f. 4; vider. ostendisse B5. s) interroganti Bl^.
Schol. 141: a) dies A3; diebus cum commessationibus 5 3a. a'. 4. b) com-
messioes J. 3a. c) huiusmodi A3, sacrificia fehlt daselbst; et eiusm. fehlt B3a.a'; 40
et — sacrificia fehlt £4. d) sacrificant J5 4. e) vivum JB3a.a'.4. f) animantibus
B.C2. g) quod A3. h) quae offer, anira. 02. i) Hoc — vernale nur A3.
k) equinoxium A 3a,
1) Uher 3fenschenopfer vgl. auch Dudo, Historia Normannornm
Buck I, Anfartg. (L). 2) Vgl. TJiietmar 1, 17 (9); Grimm, Mijtho- 45
logie I^, S&f. (L). 3) 2. Paral.1,1: ecce autem in ipsa nocte appa-
ruit ei. (K). 4) Gen. 24, 16: puella decora nimis, virgoque pulcher-
rima. (K).
DESCRIPTIO INSULARUM AQUILONIS. 261
credere maluerit^; fore, ut visum reciperet abiectis, quae
ante colebat, simulacris. Tunc ille, qui nihil ardui rennueret
subeundura pro hoc dono, ita se^ facere laetus spopondit^.
Ad haec^ virgo: 'Scito', inquit, ""certissime hunc locum, ubi
nunc tantus innocentum^ sanguis^ effunditur, in meo^ pro-
ximo dedicandum^ honore. In qua re ne tibi aliqua signa
dubietatis^ remaneant, in nomine Christi, qui est filius mens,
tu recipe lumen oculorum tuorum*. Mox ille recepto lu-
mine'^ credidit, pertransiensque totas in circuitu regiones
10 facile^ paganis fidem persuasit""-^, ut crederent in eum, qui
se" cecum illuminavit.
XXIX ^. Quibus^ miraculorum causis impellentibus sta- (28).
tim noster metropolitanus obediens voci, quae^ dicit: Re-
spicite^ et 'levate oculos vestros, quoniam*^ regiones isiin. loh. 4=, S5.
15 albae sunt ad messem', ordinavit^ in illas partes Adalwar-
dum iuniorem, de Bremensi chore assumptum, virum litte- ^^^ 1064.
ris et morum probitate fulgentem. Cui® etiam^ per legates
clarissimi regis Steinkel^ sedem posuit in Sictona^ civitate,
quae distat ab Ubsola itinere diei^ unius^. Est vero iter
20 eiusmodi^, ut a Sconia^ Danorum per mare velificans Y^
die pervenias usque '^ Sictonam" vel Bircam°, iuxta enim
sunt*. Si vero per terram eas a Sconia^ per Grothorum
populos et civitatem Scaranem^i, Telgas^ et Bircam^, com-
plete mense pervenies* Sictonam'^.
25 XXX ^ Adalwardus^ igitur magno fervore^ predicandi (29).
a) voluerit A 3a- a' ; voluit A 3^ ; mallet B 4 ; vellet C 2. — fore fehlt AS.B.G2.
b) se fehlt A 2. c) spospondit 4 3a. a', jg 3d. 4. 5, d) haec et v. JS4. e) inno-
centium A 2. B.C2. f) cruor C2. g) meo dedic. prox. honore C2. h) hon.
dedic. B 3<i-i". 4, 5. i) dubitationis B S^-i"; dubietatis signa A2. 3a- a'; B li>. 4, 5. C 2.
30 k) lum. recepto C2. 1) facili flde pag. persuas. B.C2. m) persuadit || persuasit
A 3ft, persuadit getilgt; persuadit sit, dit getilgt A 3a'. n) se Jehlt C 2.
29: a) Cap. CCXXXVI. B1^.C2. b) Quibus — diei unius (Z.l^) fehlt
A3. c) qui C2. d) quia Vulg. e) Qui Bl^. f) et £4.5. g) Stemkil4 2;
Stenkil £lb.4. C2; Stenckil JKS-'-f; Stenkell B5. h) Cictona £3>i; Sictuna Bb.
35 i) unius diei £3<i-f. 5. k) huius modi JL3a-a'. i) Scania B. m) usque ad S. B.
n) Sittonam J. 3"'; Sictonem Bl^. o) Birkam C2. p) Schonia J. 3a- a'; Scan. £.
q) Scaranen C2. r) Eegas A 3a; Rigas J..8a'; Tg (der erste Buchstabe ist unleser-
lich) AS^. s) Bircas-4 3; Birkam 0 2. t) pervenias J. 3a'. J5 3c. u) Sitthonam
J. 3a- a'; Sictunam stets B 5; in B.C2 folgt hier Schol. 142 m Text.
40 30: a) Cap. CCXXXVII. Bib. C'2. b) Adalw. — foris apostolus <^.S. 263,
Z. 3> fehlt A3. c) favoro £3—5; praedic. fervore 0 2.
1) Vf)]. oben II, 2G (23), S. 85, Z. \bf.: iacile barbaris quaelibet
de nostra potuit relicfione persuadere. 2) 7>nc. 21, 2S : Respicite
et levate. 3) Cher die Zcit vcjl. ohm S. 228, ^\ 7. 4) Vgl oben
45 Schol 126 (121), S. 249. (L).
262 M. ADAM BREMENSIS LIB. IV, CAP. XXX. XXXI.
Schol. 142. euangelii Suediam'^ ingressus omiies, qui in Sictona^ erant
et in circuitu, brevi spatio^ temporis ad christianam fidem
perduxit^. Conspiravit etiam^ cum® Sconiensi episcopo sanctis-
simo Eginone, ut pariter adirent illud templum paganorum,
quod Ubsola dicitur, si forte aliquem Christo laboris sui o
fructum^ ibi^ possent ofFerre, omnia ^ tormentorum genera
libenter suscepturi, ut destrueretur^ ilia domus, quae^ ca-
put'^ est supersticionis barbaricae. Ilia enim diruta vel
potius cremata fore, ut tocius^ gentis conversio sequeretur.
Quam confessorum Dei voluntatem piissimus rex Steinkel"" lo
in populo murmurari sentiens callide submovit eos a tali
cepto, asserens et illos statim morte dampnandos et se
depellendum" a regno, qui malefactores in patriam duxerit,
et facile omnes ad paganismum relapsuros^, qui nunc cre-
dunt, sicut in SclavaniaP nuper factum ^-^ possit videri. i5
Talibus regis allegationibus^' consentientes episcopi omnes
Gothorum civitates peragrabant, ydola confringentes et multa
paganorum milia deinceps lucrantes ad christianitatem. Adal-
Schol. 142 (138). Reiatum^ est^ nobis a quibusdam*^ stipa-
toribus Adalwardi episcopi, cum primum Sictonam^ accessisset, 20
ad unam missarum celebrationem oblatas® sibi ad manum LXX
marcas argenti^. Tantae [enim^] devotionis omnes populi sunt^
arcticae^ plagae. Tunc etiam^ occasione itineris divertit Bircam\
quae nunc in solitudinem redacta* est, ita ut vestigia civitatis
vix appareant; quare"^ nee tumulus sancti^ archiepiscopi Unni° 26
inveniriP potuit (A2. Im Texte i?lb.3c-f.4.5. C'2;,
a) Sueoniam B stets. b) Sictana Bl^. c) temp. spat. C2. d) et JB4.5.
e) cum sanct. Sconiensi (Scanien. £4,5; Scanensi £1^.3^-0 episc. Eg. J. 2. B:
sanct. viro Egin. Scon. Ep. C2. f) possent ibi B. g) Omnia 41.2. h) ilia
destr. C2. i) quae barb, superst. cap. est Bl^ — 4.(5); quae cap. erat barb. 30
Buperst. C2. k) capud Al. 1) tota B 1^.4.. 6. C2; fehlt £3d-f. m) Steinkil
A2; Stenkil .Blb.4. C2; Stenckel B S^-f ; Stenkel £5. n) dapell., torr. dapell.
Al; a regno depell. C2. o) delapsuros Al. p) Sclauia A 2; Sclavonia B5;
Slauan. C2. q) possit factum A2; (fact.) potest B.C2; factum fehlt B3 — 5.
r) allocutionibus B.C2. 35
Schol. 142 : a) das Schol. steht im Text MnLr pervenies Sictorfem (Kap. 29 Schlufi)
B. C2. b) est autem nobis C2. c) quib. Adalw. episc. stipat. C2. d) sue . . ist
sichtbar A2 (Sueoniam?). e) oblatus Bl^; ad man. sibi oblatas C2. f) arg. recepit
Bl^. g) enim nicht in B; die Stelle ist abgeschnitten A2. h) devot. sunt omn.
pop. B. C2. i) aquilonaris Bl^. S^-f. 5; aquilonalis B 3^.4; aquilonaris, korr. -nalis, 40
JSBd. k) et 54.5. 1) Birkam C2. m) ubi B; ist abgeschnitten A2. n) [sanctjus(?)
A2. o) Unni archiep. B.C2. p) pot. inven. B.G2.
1) tiber Mi/Jerfolqe AdaJioards, die hier ganz mit Stillschiceigen
ubergangen sind, vgl. oben III, 76, S. 222; Schol 136, S. 255. 2) Vgl
oben I, 10 (11), S. 11: laboris sui fructu, und dazu N. 9. 3) Dieses 45
Gesprach Jcann also erst 1066 in der Mitte bis zweiten Hdlfte des
Jahres stattgefanden haben. 4) In solitudineiu redigere ist biblisch,
Gen. An, 19;' Exod. 23, 29; vgl oben S. 73, i\^. 4.
DESCRIPTIO INSULARUM AQUILONIS. 263
wardo* postea defuncto apud nos subrogavit archiepiscopus
quendam a Rambsola* Tadiconem^, qui propter ventris
amorem domi famelicus^ esse maluit quam foris apostolus*.
Haec de Sueonia'^ et cerimoniis^ eius dicta sufficiant.
5 XXXP. Nortmannia^ sicut ultima orbis provintia est, (30).
ita'^ in ultimo libri loco convenienter^ ponetur a nobis. Schol. 143.
Haec a modernis dicitur Norguegia®-^. De cuius situ vel
magnitudine cum prius aliqua communiter cum Sueonia
dixerimus, nunc vero spetialiter hoc^ dicendum est, quod
io longitudine sua in extremam^ septentrionis plagam exten-
ditur haec^ regio, unde et dicitur. Incipit autem ex pro-
minentibus scopulis huius freti, quod Balticum appellari^
solet; deinde reflexo in aquilonem dorso, postquam fre-
mentis^ occeani marginem suo circuit ambitu, tandem in
i5 Ripheis montibus limitem^ facit, ubi et lassus deficit orbis.
Nortmannia propter asperitatem montium sive propter fri-
gus intemperatum™ sterilissima est omnium regionum, solis
apta pecoribus. Quorum** armenta ritu Arabum longe^
Schol. 143 (139). Ab illis^ Nordmannis, qui trans Daniam
20 habitant^, venerunt isti Nordmanni, qui Franciam^ incolunt, et ab
his nuper Apuha'^ suscepit tercios Nordmannos (A2.BS^.^'. C2).
*) Adalwardo — foris apostolus iin Text nur A1~S, feJdt Bl^,
3d-f 4.5, ist Scholion in BS^-^'.G2.
'*'*) Quorum — in vestes nur ^1—3, fehlt B.C2.
25 a) Ramsola J.2, i?3a-a'. b) E-adiconem ^2. c) Sueona ^ 3a-a'. d) cere-
mon, JS. 0 2.
31 : a) De Nordmaunia rot gemalt A 2 ; Incipit de Nordwegia. Cap. CCXXXVIII. •
BVo; Incipit de regno Nordvegiae Bd^; De regno Norwegiae JS3c-f. 5; Nordmannia
B4; Cap. 238. 0 2. b) Nordmannia ^2.^4. 0 2; Normann. J.3 (mit besonderer
30 Initiate J. 3a;, jBlb, 3'i-f.5. c) ata J. 3a. d) ita convenienter in ult. libri
loco pon, A 2. 3. B. C 2. e) Norwegia A 3a- a'. B 3<i-f. 5.02; Nordwegia B lb stets;
Norduegia jB4 stets. f) hie J. 3a'; hoc special. 5 3e. f. 0 2, verbunden mit weiteren
Stellungsverschiebungen der Worte in B 3e- f. g) externam Bl^. h) haec reg.
fehlt An^^'. i) solet appellari J. 3a. a'. k) feruentis 0 2, 1) facit limit. J. 3a- a',
35 m) tempestuosum A2; interpretatam J. 3a. a'. n) longe fehlt A3.
Schol. 143: a) istis 0 2. b) sunt £3a.ft'. c) [Fran]tiam A 2. d) Ap-
pulia 0 2.
1) fama exili esse konjizierte Fahricius {SS. rer. Germ. sept. S, 62,
Schol. [95]), was gegen alle llss. oiler Klassen nicht zaldi^sig ist. Adam
40 hat vielleicht: propter ventris amorem . . famelicus mit hewu/3ter
Ironie ge^clirieben, ivic ei Wattenhach in seiner IJbersetzung aufzu-
fassen scheint, vielleicht auch mit famelicus das Gegenteil dessen sagen
ivollen, was es hedeutet, und so einfach einen spruchlichen Fehler be-
gangen. 2) So nennt das Land der Autor der Cnutnnis regis Gesta,
45 II, 7, SS. rer. Germ. S. 15: princeps provintiae, quae Nordwega
dicitur; II, 19, S. 26. (L).
264 M. ADAM BREMENSIS LIB. IV, CAP. XXXI. XXXII.
in desertis stabulant. Eoque* victu peculii^ transigunt^ vi-
tam, ut^ lacte pecudum in cibos®, lana utantur^ in vestes*.
Indeque fortissimos educat milites, qui nulla frugum luxuria
molliti sepius impugnant alios quam ipsi molestentur^ ab
aliquo^. Sine^ invidia cum proximis habitant Sueonibus, 5
quamvis a Danis aeque pauperibus^ non impune tempten-
tur^ aliquando^ Itaque rei familiaris inopia^ coacti totum
mundum circumeunt"^ et pyraticis raptibus amplissimam
terrarum facultatem reportant domum, penuriam suae re-
gionis tali modo sustinentes^. Post susceptam vero^ chri- 10
stianitatem melioribusP imbuti scolis didicerunt iam pacem^
et veritatem^ diligere, paupertate"^ sua contenti^' esse, immo
quae habent^ collecta spargere, non ut prius sparsa* colli-
gere. Cumque nefandis artibus maleficiorum^ omnes ab
initio servirenf^, nunc vero^"^ cum apostolo * simpliciter^ 15
confitentury Christum et hunc crucifixum. Sunt etiam''
continentissimi omnium mortalium, tam in* cibis quam in*
moribus parcitatem modestiamque^ summopere dihgentes.
Preterea sacerdotum et ecclesiarum tan tam habent^ vene-
rationem, ut vix christianus habeatur, qui non cotidie ob- 20
tulerit^ ad missam, quam audierit®. Yerum^ baptismus et
confirmatio, dedicationes^ altarium et sacrorum benedictio^
ordinum apud illos et Danes care omnia redimuntur^. Quod
ex avaritia sacerdotum prodisse arbitror^; quia barbari deci-
mas adhuc^ dare aut nesciunt aut nolunt, ideo^ constringun- 25
tur in ceteris, quae deberent gratis offerri. Nam et™ visi-
*) Quorum — in vestes nur A 1—3, fcltlt B. C2.
a) eo quod ^Sn-"'; richtig J. 3b, b) peculii jehlt J. 3^. c) transisigunt A'2.
d) ac A'6^. e) cibis A'd. f) utuntur 4 3. g) malescentur ^Sa-"'. h) Sine —
aliquando (Z.l ) fehlt AZ. i) paup. fehlt J5 3'-f; aeque paup. fehlt Bi.b. k) tentan- 30
tur C2. 1) tempt, ab aliquo J. 2. m) circueunt A2. £3'i.5. C2. n) susten-
tantes A^.B. o) autem J. 2. p) maioribus 4 3. q) virtutem 4.3«-a'. r) con-
tentos, Tcorr. contenti, Al; pauperes contenti 4 3. s) hereditant B.C2. t) con-
spersa B.C2. u) malef. Uhlt B 3''— f ; malef. artibus C 2. v) servierunt 4 3. w) nunc
vero iehlt B lb; vero fehlt BS— 5. C2. x) simpl. fehlt Bl^. y) confltentes 4 3 ; Christ. 35
confitentur B. — Christum fehlt C2. z) et £4.5. a) in fehlt 4 3. b) mole-
stiamque 41; que fejilt 4 3n-'"^'. c) venerat. exercent 4 3; venerat. habent C2.
d) offerat C2. e) audit B. i) Verum — redimuntur fehlt 4 3. g) dedicationis B.
h) ordin. bcnedictio B. i) arbitrantur Bl^; arbitramur BS — 5; arbitratur C2.
k) adhuc decimas B.C2. 1) To 4 3->; imo 4 3*'; ideoque B.C2. ni) et fehlt C2. 40
1) Vgl iiber Noricegen rmd die Noriveger Order icus Vitalis Hist,
eccl Buck X, ed. Le Prevost IV, 27—29. (Lj. 2) SallusL Catil. 5, 7:
inopia rei familiaris. (K). Ohen I, 3, aSI 6 : propter inopiam soli natalis.
3) Zach. 8, 19: veritatem tantum et pacem diligite. (K). 4) l.Cor.
2, 2 : Non enim iudicavi me scire aliquid inter vos nisi lesum Chri- 45
stum et hunc crucifixum. (K).
DESCRIPTIO INSULARUM AQUILONIS. 265
tacio infirmorum et sepultura mortuorum, omnia ibi venalia^ Schol. 144.
Apud illos [igitur^] tanta morum^ insignia^, ut compertum
habeo, sola sacerdotum corrumpuntur avaricia.
XXXII ^. In multis Nortmanniae^ locis vel^ Suediae
5 pastores pecudum sunt etiam"^ nobilissimi® homines, ritu
patriarcharum et labore manuum viventes. Omnes vero^
sunt christianissimi, quis in Norvegia^^ degunt, exceptis
illis, qui trans arctoam plagam circa occeanum remoti sunt.
Eos^ adhuc ferunt^ magicis^ artibus sive incantationibus in
10 tantum prevalere, ut se scire fateantur^, quid'^ a singulis
in'^^ toto orbe^-^ geratur™; tunc^' etiam^i potenti murmure
verborum grandia"^ cete* maris in littora trahunt% et alia*
niulta, quae de maleficis^ in Scriptura"^ leguntur, omnia ^''
Scliol. 144 (140). De* sepultura paganorum, quanquam non
15 credant resurrectionem carnis, hoc taraen est memoriale, quod
more antiquorum Romanorum'^ busta et exequias eorum omni^
veneratione colunt. Ceterum pecuniam hominis tumulant cum
ipso'^ et arma eius et cetera^, quae ipse vivens habuit cariora.
Quod etiam de Indis'^ habetur® scriptum^. Quod tradunt^ ex
20 antique ritu gentilium, in quorum mausoleis adhuc solent in-
veniri talia, cum aut in amphoris aut in aliis vasculis secum
thesauros infodere^ iussissent^ (A2. BS^-^'A.C2).
a) igitnr nur B.C2, feldt A 1 — 3. b) tanta morum fehlt Al. c) insign.
sola (solum Bl^), ut comp. hab., sacerdotum J. 2. 3. B.C2.
25 32 : a) Cap. CCXXXIX. £ lb. C 2 ; kein neues Rap. in A3, b) Nordmanu. hier
auch Al, stets B.C2; Normann. J. 3a. c) vel Sueoniae (Suediae C 2) locis Bl*>.
4.5. C2; Nordmannorum vel Sueonum locis JBS'i-''. d) et BA; fehlt B5. e) no-
billimi Al. f) no (non), korr. etiva nero, J. 3a; non APy'-'. g) qui fehlt A2.
h) Norguegia A2. i) eos enim adh, J. 3"-"'; quos C2. k) fertur Al, vgl. IV, 23,
30 S. 254, N. b. 1) magycis A 2. m) quod, von zweiter Hand nachyetragen, B 1^; quae —
gerantur A3'^^'. n) in fehlt jBlb.4. o) toto terrarum orbe C2. p) Turn J.3'-a'.
q) et B4:.5. r) grandia — trahunt fehlt A 3b; cete (certe i?4) grandia B; cete
41.2. s) trahunt in litt. A'd^-^'^'. t) aliaque C2. u) maleflciis B 1^.4=. 5.
v) scripturis 0 2. w) omnia fehlt C2.
35 Schol.144: a) De sep. — Komanorum fehlt B4:. b) eor. omni fehlt 5 4.
c) eo armaque et cetera 0 2; colunt; pecuniam et arma ciuii defuncto tumulant,
si qua alia ipsi cara in vivis fuerunt; quod et de ludaeis scribitur, et de vasculis
gentilium constat. £4. d) ludeis 5 3"-a'.(4). C2, e) est /?3"- "'. f) Que trahunt
jB3"-'''; Qui hoc trahunt C2. g) [sepeli?]ri A2. h) iusserunt B'd<^->^'.
40 1) Sallust. Catil. 10, 5; Iiifj. 8, 1: omnia venalia. (K). 2) Vergil.
Aen. XT, 344/".; cuncti se scire fatentur | quid fortuna ferat. (K).
3) luvenul. Sat, YI, 402: Haec eadem novit, quid toto fiat in orbe. (K).
4) Gen. 1,21: cete grandia. (K). 5) Serviiif^, Commentarms in Vir-
gilium, Aeneidos V, 86: Fuit enim haec maiorum cousuetudo, sicut
45 hodieque apud Indos est, ut, quotiens reges moriebantur, cum his
dilecti equi vel servi et una de uxoribus carior [circa rogum occisi]
incenderentur. Inter quas de hoc ipso erat magna contentio.
266 M. ADAM BREMENSIS LIB. IV, CAP. XXXII. XXXIII.
illis ex usu facilia sunt. In asperrimis% quae ibi sunt,
alpibus audivi mulieres esse^ barbatas^, viros autem silvi-
colas'^ raro^ se prebere videndos. Qui^ ferarum pellibus
utuntur pro vestibus, et loquentes ad invieem frendere^
magis quam verba proferre dicuntur^, ita ut vix a proxi- &
mis intelligi queant^ populis. Eadem* montana Romani
auctores Riphea iuga^ nuncupant^, perpetuis horrida nivi-
bus. Scritefingi^ vivere non possunt absque frigore nivium^,
qui etiam^ feras prevolant"^ suo cursu* per altissimas nives'^*.
Schol. 145. In eisdem montanis agrestium° ferarum tanta est multi- lo
tudo**, ut plurima pars regionis ex solis vivantP silvaticis.
Schol. 145 (141). Paulus* in Historia Longobardorum ^ affir-
mat in ultimis partibus septentrionis inter ^ Scritefingos in^ qua-
dam spelunca oceani iacere VII viros quasi dormientes, de quibus
est opinio'^ diversa, et quod predicaturi sunt® illis gentibus circa i5
fmem mundi. Dicunt^ alii^ ex XI milibus virginibus^ illuc
pervenisse aliquas\ quarum cetus et naves monte obrutae
sunt, ibique fieri miracula. Ubi et ecclesiam construxit Olaph^
*) Eadem — altissimas nives im Text nur Al—B, felilt B1^.B^~^. 20
4.5; ifit Anfang des Schol 145 in Bo^-^'. 02.
**) copia« A2.S.B.C2.
a) asp. etiam quae C'2. b) barbatas esse Al. c) barbaros, korr. barba-
ras, ^3a, so A3-'-'. BV\4; barbaras, korr. barbatas, Bb. d) silincolos J^ 3^.
e) se raro Bi.b. f) Hii ^S"--*'. g) videntur Bi. h) queat 4 3^- »'; intelli- 25
gantur B. i) iTcup. (noncup.) perpetua Al. k) Scritifinni A5; Scritefinrd
B'd^'->^^'. 1) feras etiam C2. m) pervolant ^S-'-a'; prevolant steht hinter nives
C2. n) rupes B3^--''; per alt. nives fehlt A3'k o) agr. tanta est copia ferarum
C2. p) vivat A3.C2.
Schol. 145: a) die Worte Eadem — nives gehen in i?3i-a', C2 voran; Paulus SO
ergo in 0 2. b) inter fehlt B3'-'^'. C2. — Scritefinnos BS^--^'. c) septem in
quad. spel. oc. iacere C2. d) opin. est JBSj-;''. e) sint apud illas gentes BSf^-"^';
sint ap. ill. circa fin. mundi gentes C2. f) ein neues Schol. beginnt hier in jB3^-«',
ist dasdbst auf_ Trundhem (S.2Q1, Z.9) bezogen. g) aliqui B3'->^'; enim aliqui
C2. h) virginum jB3«-»'; quasdam ex XI millibus virginum cum sociis suis 35
C2. i) cum sociis iugen i? 3'»- "' hier an. k) Ilex Olaus (Olavus Bo') JB3'-a';
constr. Olaus C2.
1) Vgl Solin. 31, 3 (Mommsen^ S. 137^ iiher die Trogodytae:
ignarique sermonis stridunt potins quam loqunntur. 2) Vgl oben
Schol 137, S. 2bbf.; Solin. If), L^O, S. 86: ultra . . Riphaeum iugura regio 40
est assiduis obsessa nivibus. (L). Solin.SS, 11, S. 163: (Mous Taurus)
. . Ripaeis se iugis adnectit. 3) M^eil sic fur die Jagd auf das
Benntier de?' Schneeschuhe und folglich des Schnees bediirfen. 4) Vgl.
ohen S. 255, N. 1. 5) Paidus dlaconus I, 4, 5, nach dem die Sieben-
schldfer abcr Bomer sind und : Huic loco Scritobini . . vicini sunt. (L). 45
Vgl oben Schol 129 (123), ^.250. 6) Vgl oben J, 60 (62), S. 58, Z, 19:
quorum ibi est magua copia, viit N. 5.
DESCRIPTIO INSULARUM AQUILONIS. 267
Ibi capiuntur uri% bubali et elaces^ sicut in Sueonia;
ceterum bisontes^ capiuntur in Sclavonia^ et Ruzzia^; sola
vero Nortmannia vulpes habet nigros® et lepores, martures^
albos eiusdemque coloris ursos, qui sub aqua vivunt quem-
5 admodum uri^. Cumque diversa prorsus et insueta'' nostris
multa^ ibi videantur, ab eiusdem^ patriae incolis haec et
alia plenius^ dicenda relinquo.
XXXIII*. Metropolis civitas JS'ortmannorum^ est« (32).
Trondemnis^, quae nunc decorata ecclesiis magna popu-
lolorum® frequentia^ celebratur. In qua iacet^ corpus bea-
tissimi Olaph^ regis ^ et martyris. Ad cuius tumbam usque Schol. 146.
in hodiernum diem maxima^ Dominus operatur^ sanitatum'^^
miracula^'2, ita ut a longinquis illic"^ regionibus° confluant
hii, qui° se^ meritis sancti non desperant [posse *i] iuvari.
15 Est vero iter eiusmodi, ut ab Alaburg^' vel Wendila Dano-
rum^ ingredientibus navim per diem mare transeatur ad
Wig*, civitatem^ Nortmannorum. Inde* vela torquentur in
Schol. 146 (141). Olaph* rex iustissimus Nordmannos pri-
mus attraxit^ christianitati. Magnus, filius eius, Danos subiuga-
20 vit. Haraldus^, frater^ Olaph nequissimus, Orchadas suo addixit®
imperio, qui^ et regnum suum dilatavit usque ad Ripheos monies
et ing Island* (A2. BS^-^'. C2).
*) Wigh provinciam Nordm. B.
a) ursi A3. b) elates A'd-^^'-^. c) Slauon. J. 3; Sclavan. J!51'>.4; Slauan.
25 02. d) Rutzia A3; Russia Bl^. 5. e) nigras ^ 3^'. JB1'".4, C2. f) maturos
A3, habet hirder mat. nockmals A 3^- '->■'•, Mardires £li>; mardures J5 3«-f. 4; mar-
duros Bb. g) ursi 4 3''; aqua ut uri vivunt C2. h) iuconsueta AS"--"-'. i) ibi
multa A 3a- a'. k) eisdem A3. 1) pleraque B 3''- f. 4. 5 ; fehlt B 3°.
33: a) Cap. CCXL. BV^.C2. b) Nordmann. A2.B.C2; Nordmannie
30 ^3a-'^'. c) est fehlt -dS"-"'. d) Trondenis, korr. Trundeuis .4 3'^; Trondennis
A3>^'; Thrumdem £1''; Tiirundem S3b-L-f. 4; Trundem 5 3d; Tlirundhiem Bb.
e) populis A2. f) frequentatione B.C2, g) iacet A3>k h) beati Olaui AS^.n';
Olaui auch A3\>. £ lb. Si^-c- f. 4; Olaplii £3^; Olai Bb. i) martiris et regis J. 3"- a'.
k) maxima damus sanit. mtrac. 2?3'i-f. 1) ostendit £4. m) sanitatem J. 3a.
35 n) illuc B.C2. o) confl. region, qui C2. p) se fehlt A3; qui sancti meritis
J.3'>. q) posse fehlt Al; se sancti Martyris meritis sperant posse iuvari C2.
r) Alaburcli A 2; Alaburgh BV'.A. s) Eanorum 4 3^. t) Inde cum vela B.
Schol. 146: a) Glaus B3^; 01. itaque rex C2. b) traxit ad Christ. iJ3"-"';
prim. Nordm. ad christ. pertraxit C2. c) Haroldus C2. d) Alius jB3''. e) ad-
40 duxit C2. f) imperio, regnumquc suum C2, dilatavit steht daselbst hinter Island.
g) in fehlt C2; et in Isl. fehlt i?3"."'.
1) Solin. Kap. 20 spricht iiber visontes, uri, bubali und alee
in Germania. (L). 2) Vgl ohen II, 61] 59), S. 121/'. (L). 3) Das
ist vielmehr die norivegische Landscliaft Vikoi, heiite LarviJc ; Lonhorg
45 S. 99, N. 2. VgJ. ohen Kap. 11, S, 240, Z. 12—15. 4) Vgl. oben III,
17(16), S. 159. (L),
268 M. ADAM BREMENSIS LIB. IV, CAP. XXXIII— XXXV.
laevum^-^ circa littora Norvegiae^, Ya^ die perveDitur ad
ipsam civitatem, quae Trondemnis'^ dicitur. Potest autem^
iri et alia via, quae^ ducit a Sconia^Danorum terrestri itinere
usque ^ ad^ Trondempnem'; sed haec [est^] tardier in mon-
tanis, et quoniam plena est periculo, declinatur a viatoribus. 5
(33). XXXIIIP. In Nortmanniam primus ab Anglia venit
Schol. 147. quidam lohannes episcopus^, qui regem^ conversum cum
populo baptizavit. Illi° successit^ Grimkil® episcopus, qui^
tunc fuit^ ad Unwanum^ archiepiscopum Olaph' regis lega-
Schol. 148. tus^. Tercio loco advenit ille*^ Sigafridus * ^, qui et^ Sue- lo
Schol. 147 (142). Licet ante ilium* ex* nostris Lifdag^, Odin-
kar^ et Poppo'^ gentem^ illam^ predicaverint '^. Possumus^ hoc
dicere, quod nostri laboraverunt^-^, Angli vero^ in labores eorunr^
introierunt (A 2. J53'^- ^'. C2).
Schol. 148 (142). Hunc^-i^ Meinhardum^^ et Albertum ^2 15
alias ordinatos, cum ad se venirent^, cum muneribus commen-
davit illis episcopus^ vicem suam tarn per Nordmanniam *^ quam
per insulas oceani (A2.BZ^-^'.C2).
*) Sigafridus, avunculus Aesmundi, qui AS.
a) levam B.C2. b) Norweg. A2.5. 5 3d-f; Nordweg. (ueg.) (Bi). C2; 20
levam Nordweg. circa litt. BV>. c) quinto B; et quinto C2. d) Trondennis
^3n.a'; Tlirundhem J51'\4; Trundhem -B3d-f; Trundhiem B5. e) autem fehlt B.
f) quae — nsque ad iehlt BV^\ g) Scania 5 3—5. h) ad jehlt £3—5. i) Trondem-
nem^2. C2; Tlirundliem £1'>. 4; Thrundhem £3<'-f. k) est nwr £. C2, /e^^t J.1— 3.
34: a) Cap. CCXLI. 51b. C 2; Jcein neiies Kap. in A 3. b) reg. Olavum conv. 25
AS; reg. cum pop. conv. J5 3— 5. 0 2. c) cui C2. d) succedit 51'>.4.5. e) Grin-
kU 43; Grimkel jB1'>. 3b. 4.5; Grimckcl 73 3'i-f ; GrinkeilC2. f) qui— legatus
fehlt A3. g) erat 0 2. h) Unwanuan: (korr. aus Unwanuanum; episcopum J. 2.
i) regis Olaph (Olavi B 3^-0 B 3'i-f. 0 2. k) ille fehlt A3. 1) et apud Su. 5. 0 2.
Schol. 147: a) Ante Nordmannorum (am Baiide in heiden Hss.: legendum 30
(lege 5 3"') Anglorum; episcopos quidam ex B3"--''. b) apud gentem 53--a'.02.
c) predicaverunt 5 3<'-"'. 0 2. d) Et poss. dicere 5 3 •••''. e) laboraverint 0 2.
f) lab. et Angli in B 3^^- <->-'. 0 2. g) in nostrorum labores 5 3^.^'.
Schol. 148: a) Hunc fehlt 5 3<-''. b) vcnirent, episc. noster (archiepiscopus,
ohne noster, 0 2) cum mun. commend. 5 3'-"'. 02. c) Nordvegiam 53"."'. 35
1) Vql Lucan. VIIL 193/".: vela . . Torsit et in laevum puppim
dedit. (Lj- 2) Vgl ohen II, 37 (35), S. 98. (L). 31 it anderem
Namen hie/] er Sigfrid, obcn II, 57 (55), S. 118. 3) -Das ist der
jmujere Sigfrid, ohen aS*. 156. 4) lohannes -Sigfrid. 5) Vber Lifdag
vonEibe in Norwegen siehe ohen II, 26 (23), S. 86, Z. 3, nur in BC. 40
6) Uber Odinkar den JUnqeren in Noricegen vgl. ohen II, 36 (34);
II, 49 (47) ; II, 64 (62). 7) Uher Poppo den Wundertdter ah Missio-
nar (in Schonen) berichtet nur noch Schol. 113 (112), S. 235, keine SteUe
des Textcs. 8) Die Noriceger. 9) loh. 4,38: alii laboraverunt, et vos
in labores eorum iutroistis. (K). 10) Es kann nur der jilngere Sig- ^5
frid gemeint sein. 11) Vyl. ohen 6^.224, iS^. 2. 12) Vgl. ohen
S. 224, lY. 6.
DESCRIPTIO INSULARUM AQUILONIS. 269
dos^ et Nortmannos^ iuxta predicavit. Isque^ duravit
usque *^ ad nostram aetatem cum aliis aeque non obscuris^
in ilia gente sacerdotibus. Post quorum excessum noster
metropolitanus petentibus Nortmannorum populis ordinavit
5 Thoolf^ episcopum^ in civitate Trondemnis^ et Siguardum^-^
in easdem partes. Asgothum^ vero et Bernardum^-^, licet
moleste ferret a papa^ consecrates, accepta satisfactione
dimisit"^ a se donates. Per quos hodieque^ multas™ ver-
bum Dei lucratur animas, ita ut in omnibus provinciis Nor-
10 vegiae beata mater ecclesia laetis floreat incrementis^.
Inter Nortmannos tamen et Sueones propter novellam plan-
tationem christianitatis adhuc nulli episcopatus certo limite"
sunt designati, sed unusquisque episcoporum a rege vel
populo assumptus^ communiter aedificantP ecclesiam, et
15 circueuntes^ regionem, quantos^' possunt, ad christianitatem Schol. 149.
trahunt eosque gubernant sine invidia, quandiu vivunt.
XXXY*. Post Nortmanniam, quae est ultima aquilo- (34).
nis provintia, nihil invenies^ liabitacionis humanae^ nisi
terribilem visu et infinitum occeanum, qui totum mundum
20 ample ctitur^-^. Is^ habet ex adverse Nortmanniae insulas
multas non ignobiles, quae nunc fere omnes Nortmannorum
ditioni subiacent, ideoque'^ non pretereundae sunt a nobis,
Schol. 149 (143) is plan . . . calcitr . . ler . .^-'^ (A 2).
a) Sueones B. b) Nordm. fideliter instruxit -4 3 ; apud Nordm. 5 3i'-f'-f.4.
25 c) Isque — incrementis (Z. 10^ fehlt AS. d) usque fehlt £3d-f. 5; ad nostr. aet.
usque J5 4. e) obscruris J.1. f) Tholflf BV\3<^-f; Tholf 5 4.5. C2. g) Tron-
demni C2. h) Sigwardum Bl^. i) Asgotum ( korr. Asgothnm, A2) Sli'.3d,4.5.
C2; Asgotam BS^-t. k) Bennardura 4 2. ]) usque hodie 0 2, m) verb. Dei
multas C2. n) sunt limited. 2. o) asscriptus BV\ p) aediflcavit J. 3 ; aediflcat
30 JB3c-f. q) circumeuntes J. 3a'. 51^ (3d).3e. f. 4. r) quot £4; quos B6.
35: a) Cap. CCXLII. jBI^. C2. b) inven. steht hinter amplectitur C2.
c) Is autem A 2, habet steht daselbst hinter multas; Ac J. 3a'. d) id. a nobis non
sunt praet. C2.
Schol. 149: a) so Lappenberg; ich glaube lesen und erganzen zu konnen: De
35 Yper[bore]is Plin[ius] et oce[ano] calig[an]ti g . . lit.
1) Vgl ohen S. 223, JV. 11. 2) V<jl ohen S. 118, N. 4. 3) JSs
kann nur einer der Pdpste von etwa 1057—1064, Steplian IX., Bene-
dikt X., Nikolaus 11. oder Alexander IT. vor 1064/65 in Frage kom-
men; I)ehio J, 242. 4) Act. apost. 17, 9: accepta satisfactione . .
40 dimiserunt eos. (K). 5) Vgl. Martiamts Capella VI, § 664 : Hyper-
borei . . gens . . fine . . habitationis humanae praedicanda. (L).
6) Vgl. Solinus 23, 17, 6'. 106: Oras autem extimas Oceanus amplecti-
tur. (L). Martianus Capella VI, ^ 617: rotunditatis autem ipsius
circa extima circumfusus ambit Oceanus; vgl. VI, § 603. 7) Vgl.
45 Plinius, Hist, naturalis IV, 26.
270 M. ADAM BREMENSIS LIB. IV, CAP. XXXV. XXXVI.
quoniam^ Hammaburgensem^ parrochiam et ipsae respi-
ciunt*. Quarum primae*^ sunt Orchades*^ insulae, quas bar-
bari vocant Organas; ritu Cicladum^ illae sunt dispersae^
per occeanum. De quibus Romani auctores Martianus et
Schol. 150. Solinus^ ita scripsisse videntur: "^A tergo^ Britanniae^, unde 5
infinitus patet occeanus, Orchadae^ sunt insulae, quarum XX
Afar*. Cap. sunt ^ desertae'^, XVI ^-^ coluntur. Orchades insulae pene XL
iunctae"^. Item vicinae sunt Electrides", in quibus electrum gigni-
Schol. 151. tu^^ Igitur Orchades inter Nortmanniam et^ Britanniam
etP Hiberniami positae frementis'^ occeani ludibundae mi- 10
nas^ derident. Ad quas a civitate Nortmannorum Tron-
demni* per diem ferunt navigari posse. Itemque" ab
Schol. 150 (144). De occeano Britannico*, qui Daniam tangit
et Nordmanniam ^, magna recitantur a nautis miracula, quod*
circa Orchadas^ mare sit^ concretum* et ita spissum a sale, i5
ut vix moveri possint® naves ^, nisi tempestatis auxilio. Unde
etiam vulgariter^ idem salum lingua nostra^ Liberse^-^ vocatur^
(A 2. 3. B 3^- ^'. C 2) .
Schol. 151 (145). Hie apparet ^, quod scriptor huius libelli
fuit ex Germania superiori, unde vocabula pleraque sive no- 20
mina propria, cum ad suam aptare voluit linguam, nobis cor-
rupit (C2).
a) quoniam — respiciunt fehltAS. b) Hamburgenaem Bl^, 3>!.5; Hamab.
B4t. c) proxumae B3o-d; proximae S 3e. f . d) Orchadas BV>. e) Cycl.
B3'i-f. 4. C2. f)spse^3«; sparsae J. 3-^' ; spersae J. 3i'. g) Brittannice J. 2 ; 25
Britanic J. 3". 5 4. 5; Brittaniae J5 lb. h) Orchades B.C2. i) sunt fehlt AS.
k) des. et XV B 1^. 1) XV (quiudecim) incohintur B. m) sibi sunt iuncte
£lb.4; sibi sunt coniunctae £3''- '-'". 5. n) Electriades 4 3; Electride jB 1'".
o) sive 51b. 3d-f; sea 5 4.5. p) ac C2. q) Hybern. A3\ BV\ S—5. C 2.
r) firmentis J. 3a. s) animas 51b; mina C2. t) Trondeni 4 3"; Trondenni A 3^'; 30
Thrundem (Trundhem usw,) B; Trondemne C2. u) que fehlt B; Iterum 51b.
Schol. 150: a) Britannico dicitur a nautis quod 5 3rt-a'. b) Nordmandiam
4 3a. a'. c) Orcades 5 3?-; Orchades 5 3''. d) sit jehlt C2. e) possit 4 3^i'- b;
possent 53a'. f) naves non transire aestatis auxilio 4.3b. g) vulg. iehlt 5 3a'.
h) lingua nostra fehlt 4 3; nostra lingua 5 3'>-'''. C2. i) Lenerse 4 3a; Leuerse 3S
43a'- ii; Literse 5 3a'. k) das Scholion steht in AS im Text hinter veils, <S. 271, Z. 2,
1) Bei Solinus Tcomwen die OrJmeyinseln niclit vor, ein Zusatz
einiger Hss. iiber sie (bei Blornmsen^ S. 2l9j entlidlt nicht Adams Worte.
2) I)ie Stelle stammt aus Orosivs I, % ^ 78. {B). 3) XIII Orosius.
4) Martianus CapeUa VI, § 666: Ultra quani (Tliyle) navigatione 40
unius diei mare coiicretum est. (B). Unten Schol. 154; Kap. 39 (38).
5) Vgl. iiher die Bihersee Miilknhoff, Deutsche Altertumshunde I-,
421 f.; Ilililenhoff und Scherer, Denkmdler deutscher Poesie und
Prosa 11^, 191. (K). 6) Bies Scholion in C2, das sich wohl auf
lingua nostra in Schol. 150 hezieht, stammt hdchstwahrscheinlich vmi 45
dem Bearbeiter, der die TJrfassimg C herstellte; vgl. die Einleitung
§2.4.
DESCRIPTIO mSULARUM AQUILONIS. 271
Orchadibus aiunt simile spatium viae% sive in Angliam
dirigas^, sive in Scotiam^ flectere velis^. Ad® easdem
insulas Orchadas^-^, quamvis prius ab Anglorum et Scotho-
rum^ episcopis regerentur, noster primas*^ iussu papae ordi-
snavit^ Turolfum^ episcopum in civitatem^ Blasconam^, qui
omnium curas^ ageret®.
XXXYI^. *^ Insula Thyle*', quae per infinitum a ceteris secreta (35).
longe'^ in medio sita est occeano, vix'*'^, inquiunt, '^nota habetur'. Schol. 152.
Dg qua tam a Romanis® scriptoribus * quam a barbaris Schol. 153.
10 multa referuntur digna predicari^. "^Ultima's, inquiunt^, "^om- BeOa.
nium Thyle^, in qua aestivo solsticio, sole cancri signum traus-
eunte, nox nulla, brumali solsticio perinde^ nullus dies; hoc quidam
Schol. 152 (146). Tyle^ . . in mari^ . . omnium insula[rum
remotisjsima. Cuius . . Solinus^ re[fert . . ]nali temp[ . .]re
15 pecu . . bis ve . . te et . . cte nu . . Nam fru . . (A^).
Schol. 153. Martianus, Solinus et . . . ^^ 2).
a) viae fehlt B.C2. b) dirimas AS^; dirunas AS'^'. o) Scothxam At.
JSlb; Schociam A 3^; Schotiam 5 4. 5. C 2. d) in A3 folgt hier Schol. 150 m Text.
e) Ad — curas ageret fehlt Ad. f) Orchades £li'.4; Orchades ins. jB3''-f.
20 g) Scottorum A2; Srotorum B3'^-^; Schotor. B5.C2. h) primus (korr. primas
B3V C2. i) Thurolfum J.2; Thomlfum BV'. C2; Thorulphum i?3— 5. k) civi-
tate Blascona B.C2 (civitatem, Jcorr. civitate, Bl^>). 1) ciiram B.C2.
36: a) Cap. CCXLIII. £lb. 0 2. b)Thile^2; Tyle 5 li>. 3e. d.4; Tyle
(Island) B3<i-^; Tyle (Islandia) B3<^; Thyle id est Island Bo. c) longe sita est
25 (est sita B5) in oceano B.C2, medio fehlt daselbst. d) vix, tit inq. C2. e) Nor-
mannis (Nordm.) £3o-f. f) predicatori digna jB4; predicari digna Bb. g) Ult.
omn. inq. B. h) Tyle B hier und weiterhin. i) proinde C2.
Schol. 152: a) das Schol. ist nicM rot umrdndert A2. b) nach dem in
N. 6 mitgeteilten Zusatz zu Solin Jconnte man das Scholion so zu ergdnzen ver-
30 suchen: Tyle [sita est] in mari [oceano], omnium insula[rum reraotis]sima.
Cuius [incolas] Solinus re[fert ver]nali temp[ore vive]re pecu[dum pabu]li»
fader peco[ris pabu]lis; bis steht deutlich da, vielleicht durch Schreibfehler?),
ve[rum aestajte et [dein lajcte vi[vunt] (nu ist undeutlich, Jconnte vielleicht auch
uiu[unt] sein). Nam fru[ctus arborum in hiemem conpercunt].
35 1) Hiermit sind zu verbinden Adams NacJirichten ohen III, 24 (23),
S. 167, Z. 16—18 und 111, 73 (70 Anhang), S. 220. 2) Wahrsehein-
lich urn 1050; Maurer, BeJcehrung II, G17; ebda. S. 561 f. 3) Nach
den nordischen Quellen icird das Bistum im Birgisherad errichtet, heutc
wohl Birsay auf der Orhney-Insel Pomona; Maurer a.a.O.; Lonhorg
40 S. 158. Die Vermutungen Lappenbergs, der an dieter Stelle auf BWslcog
in Island Mnwies, uvd, LangebeJcs (SS. rer. Dan. Ill, 249^, da/3 Adam
den Sitz des Orhney-Bistums fdlsclilich mil Glasgow in Schottland ver-
wechsele, weist Lonhorg ab. Vgl. noch die Nachfj'dge. 4) Solinus 22, 9
(S. lOlf.j, auf den Beda an der sogleich folgenden Stelle ausdrilckliclt
^5 hinweist, hat den Satz: Thyle ultima — nullus dies. (L). 5) Beda, De
temjiorum ratione Kap. 31, Opera ed. Gdes VI, 209. (K). 6) Lappenberg
ergdnzte: Solinus re|fert brumjali tempore per [solstitium] vix [diemj
et [estivali nojctefm] nu[llam|. Nam fr . ., mit direlcten Abiceichungen
von dem erhallenen Text. Melircre alte lies, des Solin haben folgenden
^0 Zusatz (ed. Momm sen"' S. 21^) : Sed Tyle larga et diutina, Pomona
copiosa est. Qui illic habitant, principle veris inter pecudes pabulis
vivunt, deiu lacte, in hiemem conpercunt arborum fructus.
272 M. ADAM BREMENSIS LIB. IV, CAP. XXXVI.
Schol. 154. senis mensibus fieri arbitrantur\ Item Beda^ scribit 'in Britannia^
aestate lucidas noctes haut*' dubie repromittere, ut^ in solsticio
continui^ dies habeantur^ senis mensibus, noctesque e diverse ad
brumam sole^ remoto. Quod fieri in^ insula Thyle^ Pytheas^ Massi-
Schol. 155. liensis^ scribit VI dierum navigatione in septentrionem'" a Britannia^ i»
distante'. Haec itaque Thyle nunc Island ° appellatur, a glacie,
quae oceanum astringit. De qua etiami' hoc memorabile
ferunt*^, quod eadem glacies ita nigra et arida videatur
propter antiquitatem, ut incensa ardeat ^. Est autem insula
permaxima'', ita ut populos infra ^ se multos contineat, qui lo
solo pecorum fetu* vivunt eorumque vellere teguntur;
nullae ibi fruges", minima lignorum copia. Propterea in
subterraneis habitant speluncis, communi tecto^ [et victu]
et strato^'^ gaudentes cum pecoribus suis^. Itaque in sim-
plicitate sancta^ vitam peragentes, cum nihil amplius quae- i5
rant quam natura concedit^, laeti^ possunt dicere cum
I.Tim. 6,8. apostolo, 'habeutes victum^ et vestitum, his contenti simus'*.
Nam et montes [suos^] habent pro oppidis et fontes pro
deliciis. Beata, inquam, gens, cuius paupertati nemo in-
videt^, et in hoc beatissima, quod nunc omnes'^ induerunt 20
Schol. 154 (147). Brittannia* est omnium maxima insularum.
A qua novem dierum navigatione pervenitur ad Thile. De* qua
unius d[iei] navigatio est ad mare congelatum. Quod ideo conge-
latum, quia nunquam sole calefit (A 2).
Schol. 155 (148). Egredientibus a promunctorio Danorum 2^
Alaburg narrant iter esse XXX dierum usque in* Island, minus
autem, si ventum^ habeant secundum (A2. BS^-^'. C2).
a) Beva A 2. b) in estate in Brittannia A2; Britan. J. 3a; Brictann. Bl^.
c) banc dubie declarans, ut J.3; baud B.C2. d) ut si in C2. e) centum
Bl^\ f) habeant 5. C 2. g) solo 0 2. h) in /eM u4 3a.a'. i) Thile 4 2 30
hier und weiterhin. k) Pycheas BVo; Pythias £3e.5; Picteas C2. 1) Mansl-
liensis Al\ Massiensis J. 3; Marssiliensis J31b. m) septentrione BV" — 4.0 2.
u) Brithan. 4 3a. o) Ysland 4.3a. p) et £4.5. q) fertur B. r) permixta
4 3. s) in 4 3'^'; intra £4. 0 2. t) fetu pecor. jB. u) fruges ibi 4 3a- a', v) tecto
communi B. 0 2, et victu nur dort, fehlt 41 — 3. vv) stato 4 3a-i'. x) sanctam 35
i5 3ti-f. 0 2. y) concedat 4 3a-»'. z) laeti dicere cum apost. possunt 0 2.
a) sumus 4 2,3*. £ 3d-f. Vulg. b) suos fehlt 41. c) invidet — nunc omnes
fehlt £4; nunc omnes fehlt B6.
Schol. 154: a) das Schol. ist nicht rot umrdndert 4 2.
Schol. 155: a) ad jB3"-n'. b) vent, nautae hab. JB3a-a'. 40
1) Vgl. das unten heraiisgegehene StiicJc i'lber die Insulae hritan-
nicae. 2) Soldier Idecdscliilderunqen ferner VolJcer finden sich bei den
antiken Alitor en, Wlarlianus Capella, SoJinus usiv., viele, ich gelie auf
die Parallelen niclit ein. 3) Habentes autem alimenta et quibus
tegamur, his . . , Vulp. (K). 4) Beda, Be natura rerum Kap. 9, 45
Opera ed. Giles VI, 103: a Thule insula unius diei navigatione ad
aquilonem mare cono^elatum invenitur. (K). Vgl. auch Mart. Capella
oben S. 270, N. 4; Flinius IV, 30.
DESCRIPTIO INSULARUM AQUILONIS. 273
christiauitatem. Multa insignia in moribus eorum, precipua^ ^ ^^^
karitas, ex qua procedit, ut inter illos^ omnia communia^
sint'' tam** advenis quam indigenis^. Episcopum suum^
liabent pro rege; ad illius^ nutum respicit omnis populus;
5 quicquid ex Deo, ex scripturis, ex consuetudine aliarum
gentium ille constituit, hoc pro lege habent^. [De^ quibus Schol. 158.
noster metropolitanus inmensas Deo gratias retulit, quod
suo tempore convertebantur^, licet ^ ante susceptam fidem
naturali quadam lege non adeo discordabant^ a™ nostra
10 religione^J. Itaque petentibus illis ordinavit^quendam Sanctis- 1055.
simum virum° nomineP Isleph^. Qui ab eadem regione
missus ad pontificem aliquandiu retentus^i est apud eum
cum ingenti ^ prorsus honore, discens interea, quibus noviter
converses ad Christum populos salubriter posset informare.
15 Per quern transmisit archiepiscopus sues apices ^ populo
Islanorum et Gronlandorum'', venerabiliter salutans^ eorum
Schol. 156 (150). Apud illos non est rex, nisi^ tantum
lex: 'et peccare nefas, aut pretium est^ mori'^ (A2.C2; AB.B
im Text).
20 Schol. 157 (151). Givitas ibi^ maxima Scaldholz^ (A 2; AS
im Text).
Schol. 158 (149). luxta Island* est oceanus glaciatus et
fervens et caligans^ (A2. J53^-»'. 0 2; AS im Text).
a) praecipue C2. b) illos fehlt Al.'d'^-i^'. B 3'i-f; eos C2, c) sint comm.
25 (7 2. d) tarn indig. quam adv. A2. e) in AS. B. folfft hier Schol. 156 im Text.
f) suum fehlt AS. g) cuius C2. h) in A3 folgen hier Schol. 157. 158 im Text.
i) De quibus — religione fehlt A 1, nicht A2; De quibus — implere non potuit fS. 274,
Z. Q) fehlt AS. k) convertaebantur A2. 1) non a Deo (adeo BS'^-i) discordab. vel
a fdariiber vera BlbJ nostra J5; discordarent C2. m) ab A2. n) ordinant Bl^.
30 o) vir. ad eorum partes nom. B. p) nomine fehlt C 2. q) apud eufn ret. est
0 2. r) Grondlandorum ^ 2 ; Gronlanorum Bl^.i; Gronlannor. £ S^'-f ; Groen-
landorum B5. s) eor. salutans C2.
Schol. 156: a) sed Bib. b) est fehlt C2.
Schol. 157 : a) eorum A 3. b) Scaldholt A 3.
35 Schol. 158: a) Ysland J. 3-'. b) caliginosus (— gonosus B3<^) B3a-a'. 02;
in AS folgt der Text: Haec pauca de usw. S. 274, Z. 6; in B3^->^' bildet Schol. 158
den Schlufi von Schol. 155.
1) Act. apoBt. 4, 32: erant illis omnia communia; ebda. 2, 44. (K).
2) Der sicherlich von Adam seTbst herriihrende Satz hesagt (von licet
40 an), da/3 die natiirliehe (heidnisdie) Beliqion der Islander schon viele
cJiristliche Zuge gehabt hnhe ; Dehio I, 194, N. 4 hat das luohl nicht
richtig verstanden. S) Uber Jsleif vgl. Maiirer II, 581 ff. ; zu Pfingsten
(4:.Juni) 1055 ist er von Adalbert geweiht loorden. 4) Vgl. Ill, 15 (14):
cum ingenti honore. (L). Siehe honos m Wort- iind Sachregister.
45 5) Der Brief ist nicht erhalten. 6) Horat. Carm. Ill, 24, V. 24. (L).
Vgl oben Schol. 122 (118), S. 245.
Adam Bremensis. 18
274 M. ADAM BREMENSIS LIB. IV, CAP. XXXVI— XXXVIIII.
ecclesias et* pollicens^ eis propediem se venturum^ usque
ad illos, ut gaudio^ simuP pleno fruantur. In quibus
verbis egregia, quam habuit in legationem*^ suam, voluntas
pontificis laudari potest*^, quoniam et apostolum discimus
ad predicandum verbum Dei malle ** in Hispaniam ® profi- s
cisci*, quod implere non potuit^. Haec^ de Island*^ et'
ultima Thyle veraciter comperi, fabulosa^ preteriens.
(36). XXX YII*. Sunt autem plures aliae in oceano insulae^,
quarum non minima ° [est] Gronland^, profundius in oceano
sita contra montes Suediae® vel Riphea iuga. Ad quam lo
ferunt^ insulam a littore Nortmannorum vela pandi Y aut
YII^ diebus, quemadmodum ad Island^. Homines ibi a
salo cerulei, unde^ et regio ilia nomen^ accepit. Qui^
similem Islanis vitam agunt, excepto quod crudeliores sunt
raptuque pyratico remigantibus^ infesti. Ad"^ eos etiam° i5
sermo est nuper° christianitatem pervolasse™.
(37). XXXYIII^. Tercia est Halagland insula ^ vicinior Nort-
Schol. 159. manniae, [verum^] magnitudine ceteris^ non impar*^. Haec in
Schol. 159 (152). Alii* dicunt Halagland^ esse partem^ Nord-
manniae postremam, quae^ sit proxima Scritofingis®, asperitate 20
montium et frigoris inaccessa^ (A2.S. BB^-^\ G 2).
*) debet A2. B. 02. **) velle A2. B. C2; male ^1.
a) et fehlt B. C2. b) propediem poUic. eis se vent. B. c) similiter C2.
d) legatione sua C2. e) Hyspan. A2. f) vgl. S. 273, Z. 27, N. i. g) Hec
pauca de 4 3 hinter callgans, S. 273, Z. 23. h) Ysland A 3a; Islandia B. i) et 25
de ult. C2. k) fabulola ^1.
a) 37: a) Cap. CCXLIIII. Bl^. C2; nems Eap. undeutlich in A5>^, nicht in
A 3a'. b) fabulae, korr. insulae, J.1. c) quarum nomina J. 3"'. — est feMt Al.
d) Gronlant J.3'i; Gronlandia 51^. 4; Groenlandia B 3d-f. 5. e) Sueoniae B. f) for-
tem A 3; ferunt hinter Nordmannorum C 2. g) VI (sex) A 3. h) Ysland A 3a; Is- 30
landiam B. i) Unde J. 1—3; et unde statt unde et £3d-f.5. k) Hii 4 3a. a'.
1) navigantibus B. m) Ad — pervolasse fehlt AS. n) et £4.5. o) nuper ad
Christ. J. 1.2.
38: a) Cap. CCXLV. B1^.C2; kein nems Kap. in A 3. b) verum nur B. C 2,
fehlt Al — 3. c) ceterisque .(13a. «'. d) in A3 folgt hier Schol. 159 im Text. 35
Schol. 159: a) ludicant Halagl. B3a.a', (7 2. b) Halaglant J.3a. c) partem
esse A 3. d) quod B 3a. a', c 2. e) Scritefinnis ^ 3. JS 3a. a'; Scritefingis C 2.
f) Inaccessibilis C2; dahinter einige zerstorte Worte ([n]unc . . r) J.2.
1) Vgl. Sallust Catil. 44, 2: Cassius semet eo brevi venturum
pollicetur; ebda.S2,2: sese propediem — ad urbem accessurum. (K). 40
2) loh. 16, 24: ut gaudium vestrum sit plenum. (KJ. 1. loh. 1, 4;
2. loh. 1, 12. 8) potest nach Al ist sicker die dllein richtige Lesart
und Ausdrucksioeise Adams ; vgl. ohen S. 128, N. 8. 4) Paulus, Ad
Bomanos 15, 24: cum in Hispaniam proificisci coepero, spero . . (L).
5) Adam nim^nt also hier caeruleus in dem aiich Tdassisch helegten 45
Sinne als grun. 6) Bafi die nonvegisclie Landschaft Helgeland Jceine
Insel ist, hat Adam nachtrdglich erfahren und in Schol. 159 vermerkt.
DESCRIPTIO INSULARUM AQUILONIS. 275
aestate circa solsticium per XIIII dies continues solem videt
super terram, et in hieme similiter per totidem* dies sole
caret. Stupenda res et incognita barbaris, qui nesciunt dispa-
rem longitudinem dierum contingere propter solis accessum
5 et^ recessum. Nam propter rotunditatem orbis terrarum^
necesse est, ut solis circuitus accedens alibi diem exhibeat°,
alibi recedens^ noctem relinquat. Qui dum ascenderit®
ad aestivale^ solsticium, his^, qui in borea^ sunt, dies pro-
longate noctesque adbreviat, descendens autem^ ad hiemale
10 solsticium ^ simili racione facit australibus. Hoc ignorantes
pagani terram illam vocant ^ sanctam et beatam, quae tale
miraculum prestet^ mortalibus. Itaque"^ rex Danorum
cum multis aliis contestatus est hoc ibi^ contingere, sicut
in Suedia** et in^ Norvegia et in ceteris, quae ibi sunt,
15 insulis"".
XXXYIIII*. Preterea^ unam adhuc insulam^ recitavit^ (38).
a multis in eo repertam oceano, quae dicitur Winland®-^,
80 quod ibi vites sponte nascantur, vinum optimum feren-
tes^. Kam et fruges ibi non seminatas habundare non
•20 fabulosa opinione, sed certa^ comperimus^ relatione Dano-
rum. [Post^ quam insulam*, ait^, terra non^ invenitur
habitabilis in illo oceano, sed omnia, quae ultra sunt, glacie
intolerabili ac caligine inmensa plena sunt. Cuius rei Mar-
a) toccidem A Z^; totitidem B 4. b) accessum recessumque A 3a. a', c) exi-
25 beat A2. d) recedens alibi £1^.4.5. C2. e) ascend't (-dunt) 41.1a; ascendit
J. 3a'. f) estuale BVo. g) his — hiemale solsticium fehlt BVo. h) horrea
41.1a. i) perlongat 4.3a. k) autem Uhlt 5 3c-f.4. 1) prestat .Bib. 3.4. (72;
quae — mortaUbus fehlt B5. m) Itaque — sunt insulis fehlt A3. n) sibi BV>;
ibi hoc £3d-f.4.5. o) Sueonia B. p) in fehlt 5 4.5. 0 2.
30 39: a) Cap. CCXLVI- jBI^. C2; kein neues Kap. in A3, h) Preterea eciam
(esse A 3b) aiunt unam adhuc insulam A 3. c) regionem getilgt, dariiber insulam,
A 1 ; regionem insulam A la. d) rec. a multis fehlt A 3 ; mult, repert. in illo Oceano
C2. e) Winland, id est terra vini, eo B. i) gerentes A3. g) certa
Dan. comper. relatione C2. h) reperimus Bl^. i) Post — evasit (S. 276,
35Z.6f.) A2.3.B.C2, fehlt 41.1a. k) ait fehlt 4 3. C 2; quam ait insul. B.
1) nulla B.C2.
1) Adam verrdt hier theoretisch unzweifeJhaft deutliche Anschaiiung
von der Kiigelgesialt der Erde. Zur Erlddrung wies bereits Beazley,
The dawn of modern Geography II, 524, N. 3 anf Beda, De tempo-
40 rum ratione Kap. 32 hin, ausfuhrlicher Kohlmann 8. 45. Bjornho
S, 177 — 200 zeigt, da/3 Adam aus diesen theoretischen Ausfilhrungen
praJctisch-geographische Konsequenzen niclit gezogen hat. 2) Einc
der heliehten Etymologien Adams. 3) llher Winland vgl. als letzte
Sammlung und Erorterimg des Materials das WerJc von Nansen,
45 Nehelheim (I, 136 /f.; 413 — 41 5j; daziv E. Mogh, Nansens Hypothese
iiber die EntdeeJcungsfahrten der Nordgermanen in AmeriJca; Mitteil.
d. deutsch. Gesellsch. in Leipzig X, 5, S. 1 — 17. 4) Lonhorg S. 168
ivill nach dem Martianzitat TJiule als die hier gemeinte insula ansehen
und meint, der Zusatz sei hier falsch eingefiigt; doch ist diese Annahme
50 nicht notwendig. Vgl. audi Bjornho S, 174 — 176.
18*
276 M. ADAM BREMENSIS LIB. IV, CAP. XXXVIIII. XL.
tianus^ ita meminit^: Ultra Thilen^, inquiens, navigatione ^^
unius diei mare concretum est. Temptavit hoc nuper^ expe-
rientissimus Nordmannorum princeps Haraldus®-^. Qui lati-
tudinem septentrionalis^ oceani perscrutatus^ navibus tan-
dem caligantibus ante ora deficientis^ mundi finibus inmane^ 5
baratrum^'^ abyssi retroactis vestigiis pene^ vix salvus eva-
sit^*].
(39). XL*. Item nobis retulit^ beatae memoriae pontifex
Adalbertus^ in diebus antedecessoris^ sui quosdam nobiles
de Fresia® viros* causa pervagandi maris in boream vela 10
tetendisse^,
A. 02. B.
eo quod ab^ incolis eius po-
puli dicitur ab ostio Wirra-
hae^ fluminis directo cursu
in aquilonem nullam terram
occurrere preter^ infinitum
occeanum.
quibus ab ostio Wiserae^ flu-
minis directo cursu in aqui-
lonem nulla terra occurrit i5
praeter^ illud mare, quod
Liberse dicitur.
*) J. 3*- a' fiigen an: Istud eciam dixit quidam luotabilis^ Car-
thusiensis presentium scriptorio, et est verum. Dicitur p iste locus 20
in eorum ydyomate Ghimmendegopi-^. Miles vero capitaneus regis
dicebatur Olyden Helghesson ^, nauta vero Gunnar Raswens-^.
a) Marcianus Bl'\ C2; Martinianus 5 3'i-f. b) Thylem J.3a-a'; Tylen B;
Tyle C2. c) navigare C 2. d) nuper /eM ^ 3. e) Haroldus £. 0 2. £) sep-
tentrionalem JL3; septentrionis BVo. g) perscrutans Bl^. h) deficientibus Bl^.
25
1) pene fehlt C2.
o) so Lapp.; scrip-
q) Gimm. A 3^'.
b) retul. nob. A 2. 3. 30
i) mae J.3a; mare AS'^'; inane -4 3''. k) abyssi baratr. C2,
m) siehe S. 275, Z. 34, N. i. n) noblis A 3a; nobilis A 3"'.
tam4 3'v; scriptura J.3>''. p) Et- (Etur) 4 3 * ; Sed ul 3*'.
r) Helgesson A3-^'. s) Caswen A 3a'.
40: a) Cap. CCXLVH. JBlb. C2; kein neues Kap. A 3.
B.C2. c) Avalbertus A2; Ad. Bremensis J. 3a. d) predecessor. J. 3a- a'; ante-
cessoris B.C2. e) Frisia J. 3a- a'. f) tendisse eodem ab J. 3a- a'. g) am Rande
rot: Wesere J. 3a. h) preter illud mare quod Libersee dicitur C2, vgl. B.
i) Wisere, korr. Wesere, jB !*>. k) B 3'i hat am Rande: (preter illud mare) quod
liber est dictum infinitum oceanura (ita ms. Cod.); in B 3e- f steht infinitum Ocea- 35
num im Text hinter dicitur.
1) ^ 666; ohen S. 270, N. 4. 2) Hard/rade, f 1066. (L). 3) Vergil
Aen. VIII, 245: immane barathrum. Vgl. Paulus diac. I, 6. (L).
4) tibei' die Nordpolfahrt der Friesen vgl J. G. Kohl, Peterniamis Mit-
teilungen XV, 11 ff.; Ahdruck in Bremisches Jalirhucli V, 114: ff. (K). 40
5) Ginnungagap, altnord. mythologisch Urstoff, Weltraum; WeJtende
im Norden, spdter im Westen. Vgl. G. Storm, Ginnungagap i Mytlio-
logien og i Geografien. Arhiv for Nor disk Filologi, N. F. II (Lund
1890), 340 — 350. Storm faf^t die ohige Notiz mythologisch, ah Nieder-
schlag eines unhistorischen Gedichtes auf. 6) Fin Gunnar Raswein, 45
Gefolgsmann des Konigs Haakon Magnusson, lebte Anfang des 14. Jh.
und his 1329 in Bergen, sein Name ware nach Storm diirch die Dich-
DESCRIPTIO INSULARUM AQUILONIS. 277
Cuius* rei novitate pervestiganda coniurati sodales a littore
Fresonum laeto celeumate^*^ progress! ° sunt*. Delude^ re-
linquentes hinc Daniam, inde® Britamiiam^ pervenerunt ad
Orchadas. Quibus a laeva^ dimissis, cum Nortmanniam
5 in dexuris haberent^, longo traiectu^ glacialem^ Island
collegerunt. A quo loco^ maria sulcantes'^ in ultimam"^
septentrionis" axem, postquam retro ^ se omnes, de quibus
supra dictum est, insulas viderunt, omnipotenti Deo^ et
sancto confessori Willehado suam^ commendantes viam'i et
10 audatiam subito collapsi sunt in illam tenebrosam rigentis^
oceani caliginem^, quae^ vix oculis penetrari valeret^ Et
ecce instabilis oceani euripus* ad initia quaedam" fontis
sui archana^ recurrens* infelices nautas iam^ desperatos,
immo de morte sola cogitantes vehementissimo'' impetu tra-
15 xit"^ ad chaos y [ — hanc^ dicunt esse voraginem abyssi — ] illud
profundum, in* quo^ fama est^ omnes recursus maris ^, qui
decrescere videntur, absorberi® et denuo revomi, quod
fluctuatio crescens^ dici solet. Tunc illis solam Dei miseri-
cordiams implorantibus^, ut animas eorum susciperet, impe-
20 a) Cuius — progress! sunt /eM Bib. 4. 5. b) celaumate -d 3^ ; celammate
AS^^'; celamnate -4 3b ; celemnate B 3d-f. c) sunt progr. C2. d) deinde J. 1. £4.
e) in A3. f) Brittann. A2; Britan. J.3a, usw. g) leue J. 3a. h) haber. in
dextris ^4 3a.a', i) tractu jB. C2. k) glac. /eM JBlb. 1) loco fehlt A 3^- >^' .
m) ultlmum C2. n) septentrional (-lis) J. 3a; septentrionalem J. 3^'. o) retro
25 omnes se Al — 3. p) Deo et Sanctis ipsius suam A3. q) audaciam et viam
B.C2. r) rugentis, korr. rugientis, JBlb. s) quae oc. pen. non valet B (B3^
etwas anders). t) ciuibits J.3a-a', w) fontis sui quedam A2. v) archanaque
(arcanaque) B. w) non A3. x) vehementissime dixit (Tcorr. duxit> jB lb, im-
petu iehlt daselbst. y) cahos A 3a. a', b. lb. 3<^-f. z) banc — abyssi fehlt A 1 — 3.
30 a) In A 1. 2. b) qua A1.2; quo ut fam. A 3 ; quod B. c) fama estingredi et
egredi omnes £ lb. 3b. ti. 4.5; fama ingredi est et egr. omn. B3^-^. d) maris
recursus £4. 5. C 2; omnes (omnis i?3e. c) mar. recurs, et decursus qui B 3d-f.
e) et absorb. B. f) crescens felilt B.C2. g) Dei miseric. Dei implor. Al;
miseric. Dei A3. B 3 — 5. h) implarant. A 3".
35 tung des 14. Jh. init Harolds Zug verJcnilpft. Yngvar Nielsen, Nord-
maend og Skraelinger i Vinland (Norsk geograflsJc SelsJcabs Aarbog
XVI [1904/05], 1 — 41) nimmt audi Olyden Helgesson fur eine liisto-
rische Person, Gutorm Helgesson, der 1325 in Bergen lebte. Dageqen
Bjornbo S. 235—240.
40 1) Adam braucht celeuma im Idassisclien Sinne als Kommando
helm liudern, nicht als Lied der Weinkelterer wie in der Vulgata.
2) Vergil, Aen. X, 197: sulcat maria. (L). 3) Gen. 15, 17: caligo
tenebrosa; F. Liudgeri Kap. 22 (SS. II, 410, Z. 11): caliginem tene-
brosam. (K). 4) Dieser Bericht iiber den Flutwirbel des Ozeans
45 dhnelt in vielen Ziigen aufSerordentlich dem entsprechenden des Paidus
diac. I, 6; docli hat Adam ihn schiverlich nach jenem gebildet, er hat
Paulus bis zuni Schlu^ des A- Textes nicht gekannt, erst in den Scholien
ist er benutzt. Vielleicht hat er den Bericht in dieser Gesta.lt mit der
aus Paulus stammcnden Schilderung des Flutwirbels von Erzbischof
50 Adalbert (S. 276, Z. 8f.) in Bremen erhalten.
278 M. ADAM BREMENSIS LIB. IV, CAP. XL-XLIII,
tus ille recurrens^ pelagi quasdam sociorum naves abripuit,
ceteras^ autem revomens excursio longe*^ ab alteris post
terga repulit. Ita illi ab instanti periculo, quod oculis
viderant, oportuno Dei auxilio liberati toto nisu remorum*^
fluctus adiuvarunt®. 5
(40). XLI^ Et^ iam periculum caliginis^ et provintiam'^
frigoris*^ evadentes^ insperate® appulerunt ad quandam insu-
1am altissimis in circuitu scopulis ritu oppidi munitam®-^.
Huc^ visendorum gratia locorum egressi^ reppererunt ho-
mines in antris subterraneis meridiano tempore latitantes. 10
Pros quorum foribus infinita iacebat copia vasorum aureo-
rum et eiusmodi^ metallorum, quae rara mortalibus et
preciosa putantur^. Itaque sumpta parte gazarum, quam
sublevare poterant, laeti remiges festine remeant^ ad naves.
Cum subito retro se venientes contemplati sunt homines 15
mirae altitudinis, quos nostri appellant^ Cyclopes. Eos^
antecedebant canes magnitudinem solitam excedentes * eorum
quadrupedum"^, quorum incursu" raptus*^ est unus^ de sociis,
et in memento "1 laniatus est^ coram eis. Reliqui vero su-
scepti ad naves evaserunt^ periculum*, gygantibus, ut refere- 20
bant", pene"^ in altum vociferando sequentibus. Tali for-
tuna comitati Fresones^^ Bremam perveniunt'', ubi Alebrando
pontificiy ex ordine cuncta narrantes pio Christo et con-
fessori eius Willehado^ reversionis^ et salutis suae hostias
immolarunt ^. 26
a) recurrentis B.C2. b) ceteros J.1 — 3. B3e. f. c) ex cursu (excursu
C2) longo £.0 2. d) In || sinemorum A3<^^'. e) etwa adivarunt J. 3a; adna-
runt A 3a'.
41: a) Cap. CCXLVni. B1\C2; kein neues Kap. in AS. b) At J5 1^
3 d-f. C2. c) calig. evad. et prov. frig. B.C2. d) promenciam J. 3a. e) in- 30
spirante, Tcorr. inspirati, BV>; insperati Bb; insperate appul. steht hinter munltam
0 2. f) Quam . . aggressi C2. g) Prae 0 2. h) huJusmodi J. 3a- a', i) reman-
tur 4 3a. k) Cycl. appeU. 0 2. 1) quos 0 2. m) quadrup. fehlt £lb.3d-f.5;
eorum quad, fehlt B4t. 0 2; eorum ist getilgt Bb. n) incursu un. de soc. eorum
raptus est 0 2. o) captus Bl^\ p) unus fehlt A 1. q) mom. coram eis lani- 35
atus 0 2. r) est fehlt A2. B.O 2. s) euaserant B lb. t) periculum fehlt B. 0 2.
u) ferebant J. 2. 3. B.02. v) pone (72; in altum vocif. pone seq. B. w) Fri-
sones repatriaverunt et a Christo domino (et auxiUo divino A 3^) reversionis A 3.
x) pervenerunt JBlb.5. y) pontifice J. 2. z) Wilhado -B lb. a) immolaverunt
Bib. 3<i-f.4. 40
1) Das Folgende wird, icohl nicht ohne Grund, ganz fdbulos;
Kohl a. a. 0. vermutet, die Entdeckungsfalirt der Friesen hdbe mit See-
rduberei geendet, das liabe yuan nachher verschleiern tvoUen. 2) Uher
die Mdrchenstadt des GerutJms vgl. Saxo Granim. Buch VIII (ed. Holder
S. 28Q ff.J. 3) Sallust. lug. 76, 6: aurum atque argeutum et alia, 45
quae prima ducuntur. 4) Auf der Insel Canaria sind nach Mar-
tianus Capella VI, § 702 und Solinus 56, 17, S. 215 canes immensae
magnitudinis (forma eminentissimi hei Solin.).
I
DESCRIPTIO INSULARUM AQUILONIS. 279
[XLII. Sunt* et alia, quae^ non incongrue dicenda^ essent (40).
hoc loco de illo aestu maris in die bis citato; quod mira-
culum prebet omnibus maximum, ita ut ipsi, qui archana
rerum phisici'^-^ perscrutantur, in dubitationem® cadant^
5 eius rei, cuius ignorant^ originem. Cumque Macrobius^
et Beda^-^ yideantur ex' ilia re aliquid loqui, Lucanus*
autem nihil '^ se scire fateatur^, diversi auctores variis pugnant
sententiis, omnes autem^ incertis abeunt rationibus, nobis-
que sufficit cum propheta dicere"*: 'Quam magnificata sunt Ps.103,24.
10 opera tua, Domine! omnia in sapiential fecisti; impleta
est terra possessione tua\ Et iterum: 'Tui sunt cell, etPs.ss, 12.
tua est terra"*, et° *tu dominaris potestati^ maris'*^, et ^iu- ebda. v. 10.
dicia tua abyssus multa^, ideoque iure dicuntur incompre- Ps. 35, 7.
hensibilia ^],
15 XLIII*. Haec^ sunt, quae ^ de natura septentrionalium (41).
regionum'^ comperimus ad honorem*^ Hammaburgensis eccle-
siae ponenda®. Quam tanto munere divinae pietatis predi-
tam videmus, ut innumerabilem populorum multitudinem,
quorum metropolis^ haec facta est, labore suae predica-
20 tionis ex magna iam parte converses habeat ad christiani-
tatem, ibi solummodo ponens euangelizandi silentium, ubi
mundus terminum^ habet. Quae salutifera gentium legatio
primo^ a sancto Ansgario^ incepta prosperis semper in^
42: &) das Kapitel steht in A2.3. B.C2, fehlt Al; Cap. CCXLIX. £lb.
25 C 2; Tcein neues Kap. in Ad. b) que A 2. c) essent dicenda A 3a- a', d) phy-
sic! ^3 — 5; perscrut. phys. 0 2. e) dubietatem J. 3. f) cadunt J. 3a. a'. b5;
eius rei cadant C2. g) orig. ignorant C2. h) Beva A 2; Beza £3e. i) ex
ilia re fehlt B.C2. k) se nihil scire 0 2. 1) tamen J. 3. m) clamare £1^.4.5.
0 2; sufflc. hoc loco exclamare cum propheta B3d-f. n) sap. tu fecisti J. 3.
30 o) et — maris fehlt B3J-f. p) potestatis A2. B4:.
43: a) Cap. CCL. Bl^. 0 2. b) Hec pauca que J.3;'-ft'. c) region, a vere-
dicis (verid. 4 3'i'- b) et veteribus comperimus scriptoribus; cetera narrent (narrant
4 3a-b, Jcorr. narrent 4 3'»), 'qui descendunt mare in navibus et faciunt operacio-
nem in aquis multis. Ipsi' enim 'viderunt opera Domini et mirabilia eius in
35 profundo' (vgl. Ps. 106, 23. 24>. Ecce ilia (Kap. 4:4:) usw. J. 3. d) hon. sanctae
Hammab. 0 2. e) proponenda B.C2. f) haec Metrop. 0 2. g) habet terminum
B.C2. h) primum A 2. B.C2. i) Anscar. BV\ k) semper usque in 0 2.
1) Solinus 23, 18/f., S. 107 bringt zweifelnde Betrachtimgen und
die Meinungen verschiedener iiber das Flutphdnomen auf dem Ozean,
40 darunter 23, 20: physici aiunt, Derselbe handelt 32, 9, -S'. 139 Z'. iiber die
Flut auf dem Nil. Vgl, audi Kolilmann S. 36 f. 2) Commentarius in
Somnium Scipionis 11, 9, 3, rec. Ey/3enhardt ^ p. 614. (L). 3) De
natura rerum Kap. 39, Opera ed. Giles VI, 116. (L). 4) Lucan.
Pharsal 1, 409-419. (K). Derselbe Pharsal X, 219—267 iiber die Flut
45 des Nils, mit dhnlichem Bekenninis seiner Umvissenheit in V. 237. (L),
5) Vgl. oben S. 265, N. 2. 6) Eom. 11, 33: quam incomprehensibilia
sunt iudicia eius. (L).
280 M. ADAM BREMENSIS LIB. IV, CAP. XLIII. XLIIII.
hodiernum diem aucta est^ incrementis ^, usque ad trans-
832—1072. itum magni Adalbert!^ per annos circiter XL et CC*^^^.
(42). XLIIII ^ Ecce ilia ferocissima Danorum sive Nortman-
norum aut Sueonum natio, quae iuxta^ verba beati Gre-
gorii^ *^nihil aliud scivit^ nisi barbarum frendere, iam dudum
novit* in Dei laudibus alleluia^ resonare\ Ecce populus
ille® pyraticus, a quo® totas olim Galliarum et Germaniae
provintias legimus depopulatas^, suis nunc finibus contentus
Hebr. 13,14. est, dicens cum apostolo: 'Non habemus hic^ manentem
Ps. 26,13. civitatera, sed futuram inquirimus', et:**Credimus^^ videre lo
bona Domini in terra viventium'. Ecce patria ilia horri-
bilis, semper^ inaccessa propter cultum ydolorum,
Lucan.Pkarsai. — ^^ Scythicae^ noH mitior^ ara Dianae,
deposito iam naturali furore predicatores veritatis ubique™
certatim admittit, destructisque demonum aris ecclesiae pas- 15
sim eriguntur, et" nomen° Christi communi ab omnibus
Ps. 76,11. effertur preconio. Nimirum 'haec' est *^mutacio dexterae
Excelsi', et tarn velociter^ currit sermo^ omnipotentis Dei^i,
Ps. 106, 3. ut "^a solis ortu et occasu, ab aquilone et mari^^ laudabile*
Phiiipp. 2,11. sit nomen Domini, *et omnis lingua confiteatur, quia^ domi- 20
nus* lesus Christus in gloria est Dei patris', cum" spiritu
sancto vivens et regnans per omnia secula seculorum.
Amen.
*) cepit in Dei laudibus Hebreum alleluia B = Gregor.
a) est iehlt B3 — 5. b) Avalberti J. 2. c) ducentos et quadraginta Bl^. 25
4.5; 240 £8d-f.
44: a) Cap. CCLI. Bl^. C2; Uin neues Eap. (hinter profundo S.279,Z.S5)
A 8a. a', b) iuxta beati (b. fehlt B 3e. f). Greg, verba B 3—5. C 2. c) scivit fehlt
A 3a. a', d) aevia A 2. e) ille pop. A 3a. a', j? 3d-f; pop. iste a quo Bl^. f) de-
populantes Bl^. g) manent. hie C2. h) Credimus — viventium fehlt Al. — 30
Credo Vulg. i) et semper J. 3-'. a'. k) Scitice A 2; Scithice AS^. 1) minor
J. 3a. a'. m) ub. terrarum cert. £lb. n) ad ^ 1. o)non£lb. p) sermo
fehU J. 38. a'. q) Dei omnip. C2. r) J. 2. 3. jB. 0 2. Vulg.; m. Al; meridie
konjizierten Pertz. Lapp. s) quam, dariiber quod, Bl^; quod B3<^-f. t) dom.
noster les. Al, u) cum — seculorum fehlt AS; cum Patre et Sancto Spiritu 35
vivens 0 2.
1) Vgl ohen III, 18 (17), S. 1Q2, Z.lf.: legatio borealium natio-
num . . prosperis semper aucta est incrementis. (L). 2) Moyalia
super lob XXVII, 11, Mlgne PL. LXXVl, 411. (L). 3) Fs. 147, 15:
velociter currit sermo eius. (K). 4) Vgl. Fs. 112, 3: A solis ortu 40
usque ad occasum laudabile nomen Domini. (KJ.
EPILOGUS. 281
M.ADA3I EPILOGUS AD LIEMABUM
EPISCOFUM\
Snscipe magne tui presul munuscula servi,
Quae tibi et ecclesiae fert pleno cordis amore,
6 Parva quidem^ sunt haec et vix, me iudiee, digna,
Quae possint^ oculis relegenda placere Catonis^.
5 JSTam cum rethoricis sermones floribus ornes,
Cum tua lingua sacrae sit clavis bibliothecae^,
Cum divina patrum scrutere volumina cautis
10 Indiculis, quid verba putem tibi balba^ valere?
At*^ cum multa Deo placuissent dona potentum
10 Sepe minuta duo viduae* laudata memento.
Et confide® etiam, quia^ commendatio scripti
Carior inde [tibi^] manet^\ dum nil ibi fictum^
15 Externumque^ vides, sed quaevis pagina^ veram
Ecclesiae laudem cauit hystoriamque Bremensem.
15 Omne decus sponsi [est™], ubi fertur gloria sponsae.
Cumque per innumeros librorum curreris^ agros,
Scire decet, quod ubique legis, hoc° esse aliorum':
20 Iste liber tuusP est totusque revolvitur in te,
Tempus ad usque tuum perducens acta^ priorum.
20 Ergo fave votis, parcens^ iuvenilibus ausis^-^.
Effice, quaeso, tuo ne spes foret* irrita servo,
Qui pro laude tua non erubet esse poeta.
26 Nempe tibi fateor, venerabilis et bone pastor.
Si bene non potui, certe veracia "^ scripsi,
25 Testibus his utens, quibus haec notissima res est.
Epilog. Si) der Epilog steht in Al. Bl^.2 fin der Soroer Es. hat der Epi-
log am Schlu/3 des dritten [im Druck B 2 des viertenj Buches gestanden, vgl. dieEin-
30 leitung §1). C2; A1.C2 haben keine Aufschrift, Bl^: Expliciunt Gesta Bremen-
sium pontificum. Item versus autoris. b) possent Bl^.2. C2. c) biblyoth.
Al; byblioth. Bl^. d) Et Al. e) confide JSli^. f) quod B2. g) tibi
fehltAl.BV\ h) maneat jB 2. C 2. i) factum JB lb. k) Extremumque J. 1.
1) pagina quaevis Al. Bi^. m) est fehlt Al. n) cereris BV^; currerim B2.0 2.
35 o) totum B2. p) tuus liber C 2. q) gesta Bl>. r) parce et B2; parce (7 2.
8) annis C2. t) sit, getilgt, dariiber foret, J.1.
1) Vgl. luvenal. Satir. VT, 184: Quaedam parva quidom; ehda.
VIII, 188: Iudiee me dignus. (K). 2} Der llltere, mil clem Beinamen
Censorins. Eine bestimmte Stelle eines romischen SchrifUteUers, an die
40 Adam vielleicht denkt, Jcann ich nicJit finden. 3) Horat. Satir. II, 3,
274: verba . . balba. (L). 4) Marc. 12, 42; Luc. 21, 2. (L). 5) Vgl.
Praefatio S. 3, Z. 15: In . . talibus ausis (aus Vergil. Aen. II, 535;. (L).
Ohen II, 62 (60), .S". 122. 6) Vgl. ohcn III, 71 (70), ^S'. 218, Z. 29/'.:
45 cum uon potui breviter aut dilucide . ., omnem operam dedi, ut
scriberem veraciter.
282 M. ADAM BREMENSIS
Nee mihi scribendo laudem vel munera quaero,
Quippe placere tibi, reor hoe satis esse labori.
Tum^ perpende^ tuo non esse ignobile claustro,
Quod minimus fratrum perfecit maxima rerum,
30 In quibus ecclesiae lucent primordia nostrae, 5
Arctoumque^ salus populorum scripta tenetur,
Et*^ decessorum pinguntur facta tuorum.
Tempus erit, quo facta ^ tuae celeberrima laudis
Aut* nos aut aliquis ex docta plebe tuorum
35 Pangemus maiore lyra, sis vita superstes. lo
Quamvis nota satis pateant tua gesta per orbem,
Quae et sine scriptore vulgabit fama perhennis.
Quem^ nam^ preteriit felix electio, qua te
Prisco more patrum pastoris nomine dignum
40 Electumque Deo prodebat Spiritus index, i5
Cuius tunc festum^ recolebat turba^ fidelis.
0 quantis lacrimis populi te vidimus emptum,
Dum prius oppressi votis communibus omnes
Te talem^ cuperent^, immo longe"^ meliorem^,
45 Quam" spes ulla foret vel nostra fides meruisset. 20
Tu solvis° duram populi p a cervice catenam,
Fasciculosque graves ab onusta plebe repellens
Afflictae gentis merorem* in gaudia vertis.
Tu clerum iniusta raptorum fraude gravatum
50 In sua restituis, tu nos errore veterno 25
Eximis atque suo reddis sacra templa decori.
Tu pacem terris antiqua lite fugatam
Ecclesiis revocas; iam tercia prelia surgunt^,
Et discordantes [tu^] iungis ad oscula mentes^.
a) Cum Bl^. b) perpendo Bl^.2. C2. c) Actorumque Al; Auctorum- 30
que £ lb. d) Et — tuorum M^t £lb. 2. C2, e) factum tuo celeberrimae laudis
JSlb; daselbst folgt unmittelbar ein kurzer Katalog der Erzbischofe von Bremen und
anderer Text, dann wird der Epilog mit diesem selben V. 33 (in richtiger Fassung)
wieder aufgenommen und zu Ende gebracht. t) Vut A 1. g) sit B 1^. h) Quae
BV>. 1) tua B 2. k) danach peror (per orbem) getilgt A 1. 1) Talem te C2. 3o
m) ymo multo B lb. n) Quod B lb. o) solus B 2. p) populi duram C 2 .
q) tu fehlt A 1.
1) Liemar ivurde am Pfingsttage (21. Mai) 1072 zu Magdeburg
von Heinrich IV. zum Naclifolger Adalberts bestimmt. Vql. 3£eyer
von Knonau, Jalirb. II, IbQf., iV. 83. 2) Vgl oben III, 24 (23), 40
S.161 mid III, 73 {10 AnJiang), S.220: permansit . . talis (erat),
qualem . . mallent habere. 3) Ergdnze: vidimus. (L). 4) lacob.
4,9: convertatur . gaudium in moerorem. (K). 5) Vergil. Aen, XI,
631. 635. (L). 6) Das bezieht sicli anscheinend auf Liemars Ver-
miUlerroTle im Sachsenkriege 1075. (LJ. Vgl. Meyer von Knonau, 4.0
Jahrb. II, 530, N. 2.
EPILOGUS. 283
55 Si quid adhuc superest, quod gaudia publica turbet%
Per te sedari tribuat^ Deus, adiciatque,
Ut Brema cum Hammaburg'^ per te redimi mereantur,
Quae diuturna sui flent tempera carceris ambae;
5 Haec^ a paganis oppressa, haec*^ clausa tyrannis.
60 0 Liemare® pater, faveat tibi gratia Christi,
Nosque tuae pecudes tibi corde et voce favemus.
a) turbat J5 2. b) faciat BIK c) atque Hamburg B2. d) sed ilia
tyr. B2. e) Lyemare C2.
10 1) Vgl. dben III, 1, S. 143: ad earn pervenire desidero calump-
niam, qua nobilis et dives parrochia Hammaburgensis et Bremensis,
altera vastata est a paganis, altera discerpta est a pseudochristianis.
ANHANG.
Insulae Britannicae.
Die folgende JBeschreibung einer Anzalil hiseln des Nor-
dens, in der Leidener Handschrift nicM ganz passend^ durch
den Titel: Insulae Britannicae hezeichnet, weist nahe JBeruh- 5
rungen mit Adams viertem Buche auf. Dalier machte hereits
Lappenherg'^ im Anliang zu seinem Aufsatz ilher Adam von
Bremen auf das Stuck aufmerJcsam ; Pertz gah den Text nach
der Leidener Handsclirift an Btelle des von Lappenberg ein-
gesandten nach der Lindenhrogschen Abschrift der Kopen- lo
hagener Handschrift; C. F. LildecJce, Mitteilungen iiher zwei
wichtige Handschriften des C. Itdius Solinus, Bremer Schul-
programm 1866, wies auf die noch vorhandene Kopenhagener
Vorlage der Lindenbrogschcoi Abschrift hin; Wcdtenbach gab
der Ubersetzung des Adam von Bremen in der zweiten Ge- 15
samiausgabe der Geschichtschreiber der deiitschen Vorzeit
(Band 44) einc Ubersetzung des Stilches nach dem Texte in
Archiv VI bei. Danach ist es ivohl gerechtfertigt, wenn der
lateinische Text nun auch in der neuen Adamausgabe ge-
boten ivird. 20
Das Alter des Stilclzes ist nur durch decs der von iJim
belmnnten Handschriften zii bestimmen, die beide um die
Wende des 12. tmd 13. Jahrhundcrts geschrieben sind; iiber
den Verfasser ist nichts behannt. Haj^ er Adams WerJc be-
nutzt habe, folgt auch aus der besonders iibereinstimmenden 25
Stelle ilher das brennende His auf Island nicht; beide Schrift-
steller gebe^i eine verbreitefe, gleiche Ansicht ^ ivieder. Es giht
mehr Beschreibungen teils der Natur, teils der Menschen-
und TiertveU des Nordens aus den Jahrhunderten des Mittel-
alters; einige andere StilcJce druckte Lappenberg a. a. 0. ab, 30
ein tveiteres neuer dings Bjornbo im Anhang zit seinem Auf-
satz S. 240/.
1) Mommsen gab dem Stuck mit Beiseitesetzung der Uberschrift in
der Leidener Hs. nach dem ersten Worte des Textes den Titel: Nor-
wegiana. 2) Archiv VI, 884. 3) Der ja auch der Dichter des 35
Meregarto 1, F. 75 — 80, huldigt.
INSULAE BRITANNICAE. 285
Die heiden Handschriften sind:
L Leiden Vossianus 56 saec. XII ^, enthaltend Soliui
tractatus de memorabilibus mundi, bei Mommsen, Solinus^
als Nr. 36 gesdhlt. Nach der Leidener Handschrift druchte
5 Fertz, Archiv VI, 887 — 889, das Stitch ab, weitere Angahen
iiber diese Handschrift machte Mommsen in seiner unten
genannten Ausgdbe.
K Kopenhagen, Alte Konigl. Sammlung Nr. 443, Folio,
Pergament, enthaltend auf fol. 1 — 42 v. : Solina collectanea
10 vel polyhistoria vel memorabilia. Mommsen in seiner Solin-
ausgahe^ zdhlt die Handschrift als Nr. 2Q. Auf fol. 4:2 v..
col. 2 steht unser Stitch ohne tJherschrift, es folgt dann noch
auf fol. 4:3 ff. die Inventio sancte crucis, alles von einer
Hand. Hie Handschrift ist vom Ende des 12. his Anfang
15 des 13. Jahrhunderts^, ich hahe sie selbst in Leipzig beniitzt.
Die Handschriften sind unabhdngig voneinander und
gleichivertig^. Der hier gebotene Text ist nach beiden TJher-
lieferungen mit Bevorzugung der jeiveils besser erscheinenden
Lesart hergestellt. Fast iiberall den gleichen Text^ bietet
20 Mommsen, Solinus'^ S. 236. Den Abschnitt von Goutlande —
abiciunt dnichten Mi'dlenhoff und Scherer, Denhmdler deut-
scher Poesie und Prosa 11^, S. 193.
Leipzig, den 29. Januar 1917.
B. Schmeidler.
25 1) Nach Mommsen. Pertz sehrieh die Hs. dem 13. Jh. zu. 2) Die
Hs. hat noch § iind andere MerJcmale, die sie unhedingt dieser Zeit zu-
weisen. Mommsen setzte sie ins 14. Jh. 3) Auch Mommsen, der die
Kopenhagener Hs. so viel spelter setzte als die Leidener, hat im Text
meist die Lesarten der Kopenhagener Hs. hevorzugt. JDer SoUnustext
30 der Kopenhagener Hs. gehort einer anderen Klasse an als der der Lei-
dener. 4) Einige Angaben iiber angebliche Lesarten der Kopenhagener
Hs. Jconnen nach meiner Abschrift Jcaum richtig sein, ich habe sie still-
schweigend weggelassen. Die Lesarten der Leidener Hs. habe ich nach
Pertz und Mommsen milgeteilt. Orthographische Kleinigkeiten tvie hiis
35 statt his, babtisma statt baptisma habe ich nicht angegeben.
286 M. ADAM BREMENSIS
[INSULE BRITANNICE^].
Norweghe^, Halilande*'. In hac terra jlucet sol XV
diebus continue ante festum sancti lohannis baptiste et
XV diebus post, et luna similiter ante natale^ et post
natale^ Domini. 5
Scotia; huius quedam pars Moref® vocatur, ubi sunt
christiani quidem, sed his mos inolevit, ut, dum aliquis
popularium et ignobilium ibi moritur, in campo vel in*
platea insepultus relinquitur. Si vero dives fuerit, saxum
ad collum eius ligant et in mare demergunt^. Si autem^ ^o
nobilis fuerit, ad arborem ilium ^ quasi in eculeo extensum
devinciunt ibique computrescere sinunt.
Goutlande, Swetide^, Grenelande; cuius terrae populi
partim se cbristianos esse dicunt, sine fide quidem et sine
conf essione et sine baptismate, partim vero , cum similiter 15
sint christiani, lovem et Martem colunt.
Yslande; in^ hac insula marina glacies^ insimul collisa
se ipsum accendit™ et accensa quasi lignum ardet^*^. Hie
quoque sunt boni° christiani, sed in hieme de subterraneis
specubus suisP pre nimio frigore exire non audent. Si enim 20
exierint, tan to algore exuruntur, ut quasi leprosi gliscente'^
tumore decolorentur. Si forte quoque nasum emungant,
cum ipsa emunctione"^ totum nasum avellunt et avulsum'^
abiciunt.
Yrlande% Inzegale*; ad banc appendunt XL" insulae^, 25
quae inhabitantur, Aerregweite ^, Kentire, Nessunt^^*^, Man.
a) die JJberschrift aus L. b) orwege L, vom Miniator erganzt corwege.
c) Haliande L. d) natalem L. e) Mores L, T) in fehlt K. g) dimer-
gunt L. h) vero L. i) ilium fehlt L; daselbst tamquam statt quasi. k) Swe-
tyde L. 1) mar. glac. in hac insula L. m) accedit L. n) ardescit L. 30
o) boni sunt L. p) suis fehlt K. q) glaciente L. r) emuntione nasum avul-
sum L. s) Yzlande o(Zer Yrlande. eher Yzlande K. t) in regale E. u) XLIII. K.
v) Aerregunthe L. w) Nesum L.
1) Vgl Adam IV, 36, oben S. 272; Meregarto 1,75 — 80, Miillen-
hoff und Scherer, VenJcmdler J', 96. 2) Vgl Adam IV, 35 nach 35
Orosius und Martianus Capella i'lber die Orkneyinsein, oben S. 270,
3) 1st dieser nicht feststellbare Name vieUeicht eine Entstellung fi'ir
Nord-Sund, North-Canal zwischen IrJand und Schottland?
BERICHTIGUNGEN. NACHTRAGE. 287
BEEICHTIG UNGEN,
S. 116, Z. 37 in N. p lies uxorem filiam Canuti statt uxorem Canuti
S. 138, Z. 32 in N. f lies domine Emme statt domine Emma.
S. 223, Z. 13 lies iunior ad statt iunio rad.
5 NACHTRAGE,
S. 15, N. 1 : Im Ansc7iJu/3 an die hier verzeiehnete YervoTlstdndigung des
Texfes im Cod. Udalrici hemerkt Herr Frof. Bre/3lau, da/3 Udalrich
diese Urkunde sicher nicht aus AdamsWerk entnommen Jiat, da er,
abgesehen von anderen Grunden, noch drei andere Urkundcn des
10 Hanihurg-Bremischen Archivs in seine Sammlung aufgenommen hat
(vgl. Jaffe, BMioiheca V, 6. IS), ndmlicli die falscJie tlrkiinde Lud-
wigs des Frommen (Eeg. imp. I^, n. 928^, das Privileg Gregors IV.
(J.-E. 2bl4) und das Diplom Heinriclis IV. von 1096 (St. 2934;.
Diese Stiicke sind also jeden falls aus dem Hamburg - Bremischen
15 Archiv nach Bamberg gekommen und Udalrich zugdnglich ge-
worden. Vgl. dazu jetzt auch Hiissl, Mitfeil. des Instit. fiir Oesterr.
Geschichtsforschung XXXVI, 438 /f. 443 /f.
S. 17, N. *: Die Worte imperatoris ac in A 1 sind am ersten aJs nach-
trdgliehe, fehlerhafte Einfugung in den Text durch Adam selbst bei
20 der Entstehimg von a zu erkldren. Ahnliche Zusdtze vgl. S. 97,
N. *; S. 149, N. *. **; S. 231, N. *. *=^; .S'. 238, N.*; S. 257, N.*;
S. 263, N. **. Ndhere Ausfuhrungen iiber die Frage bringe ich
kilnftig an anderer Stelle.
S, 51, Z. 3/4: Einen Bischof Bernar von Osnabrilck hat es niemals ge-
25 geben, der in der Urkunde genannte zweite Bernarius ist offenbar
vielmehr Bernar I. von Verden.
S. 61, N. 4: Neben den in der Note genannten Worten des Privilegs ist
noch auf die weiteren hinzuioeisen: et nobis remanda, qualiter et
ubi episcopos ordinaveris. Adams Bemerkung iiber die Urkunde
30 ist danach ganz richtig.
S. 70, N. 4 — 6: Adams Angaben iiber die Stiftu/ng von Heeslingen fmden
sich genau entsprechend in DO. Ill, 24 a, er dilrfte sie diesem von
hamburg-bremischer Seiie aufgesetzten Enticurf entnommen haben.
8. 73, N. 5 : Die endgidtige Beschreibung des "Limes Saxoniae von
35 Lauenburg iiber Oldesloe bis gegen KieV auf Grund der Grabungen
bringt C. Schuchhardt im Atlas vorgeschichtlicher Befestigungen in
Niedersachsen Heft XI und XII (Hannover 1916;, S. 141—148,
S. 89, N. 4 : Weitere Einwdnde gegen die Echtheit von J.-L. 3835 bringt
Bonwetsch in derselben Zeitschrift Bd. X VI, 337 ff.
288 M. ADAM BREMENSIS NACHTRAGE.
S. 116, Z. 19/20, Misingum: Zu dem mehrfach ervrterten Namen des
Polenkonigs vgl. zuletzt F. Lamhert Schulte, 1st die Namensform
3Iieszko herecMigt? Zeitschrift des Vereins fiir Geschichte SchJesiens L
(1916), S. 48-119.
S. 139, Z. 8: Der quidam ist Pseudo-Isidor, Epistola Anadeti tertia 5
Kap. 37, ed. HinscJiius S. 85: Multum vero distant damna morum
a damuis rerum temporalium, cum ista extra nos sint, alia (ilia
cine St. Galhner Hs. des 10. Jli.^ cine Darmstddter und eine Pariser
des 11. Jh.) vero in nobis.
S. 164, Schol. 72, Z. 24 /f.; Die gleiche Nachricht iiber einen Sohn Svends, lO
der auf der Peise nach Pom gestorben sei, bringt die von Adam
unabhdngige Knytlingasaga Kap. 23 (Scripta historica Islandorum
XI, 200j, sie gibt ihm aber abiceichend ron Adam den Namen Knut.
S. 172, iV. 6: Da Adam mehrfach SynodahtrJciinden und Konzilsakten
henutzt hat (vgl. S. 49, N. 4; S. 54, JV. 2. S), konnte er auch diese ^^
genauen Angaben iiber die Mainzer Synode einer solchen UrJcunde
entnommen haben. Da fiir spricht vielleicht besonders, da/3 seine
Worte: symoniaca haeresis . . dampnata (aVerdings nur diese drei,
nicht die dazioischensteJienden) sich worlUch in der erhaltenen Syno-
dalurhimde ftnden, und sein AusdrucJc: olographa manu, der auf 20
Kenntnis einer tlrkunde mit Unferschriften hinzuiceisen scheint;
dagegen spricht ivohl kaum erheblich der Irrtmn im Namen des
Magdeburger Erzbischofs, der auf Fliichtigkeit und einem Geddcht-
nisfehler Adams beruhen kann.
S. 187, N 5: Nach dem Text S. 187, Z. 13— 16 schicU Heinrich IV. 25
seine Gaben der Bremer Kirche zum Trost fiir die Verwiisiung von
1064, nach dem PJinschub: ad reaedificationem Hammaburg, also
1066 oder danach. Die stilistische Gleichheit der beiden Einschiibe
auf S. 70 und S. 187 und der sachliche Gegensatz zum beidesmaligen
Haupttexl lassen cds moglich erscheinen, da/] diese Einschaltungen 30
niclit von Adam seJbst herrilhren, sondern nach seinem Tode von
anderen Bremer Domherren in X hinzugefiigt icorden sind. Dar-
iiber bringe ich kiinftig ndhere Ausfiihrungen an anderer Stelle.
S. 197, N 7 (8. 198, Z. 31—33;: Die Behmiptung von A. Bugge (von
ihm riihrt dieser Teil des Bitches her) ist ein neuer, ganz moderner 35
Irrtum zu den vielen alten Irrtilmern iXher die Eheangelegenheiten
des Sveud Estridsen. Nach Snorri Sturluson, Saga of Olafi Kyrra
Kap. 5 hat 1068 nach Bestimmung des Friedens zu Kongahaell
Olaf Kyrre Svends Tochier Ingerid geheiratet und dagegen Olaf, der
Sohn des Svend (spelter als Konig Olaf Hunger genannt), die Ingi- 40
gerd, Tochter des Harald Hardrada %ind Schivester des Olaf Kyrre.
S. 271, N. 3: Nach O.Kolsrud, Celtic Bishops in the Isle of Man, the
Hebrides and Orkneys. Zeitschrift fiir celtische Philologie IX (1918),
375 7vdre "Blascona = Birgsana i. e. Birsa in Mainland', das ich
mit anderen HiJfsmitteln nicht nachweisen kann. Gemeint ist wohl 15
auch hier Birsay auf Pomona.
NAMENREGISTER.
Die grofieren Zahlen bezeichnen die Seiten, die Meineren die Fiinferreihe der Zeilen.
Die Einschlie/iung einer Zahl in eckige Klammern [ ] bedeutet, daH die betreffende
Sielle einem Textzusatz (zu Adam) der Hss. BC, die Kennze'ichnung durch einen
Stern *, da0 sie einem Scholion oder einer als Sternnote toiedergegebenen Stelle an-
gehort.
A.
Aachen s. Aquisgrani.
AaJborg s. Alaburg.
Aarhus s. Arhusan.
Abhelinus episcopus Sclavaniae,
von Oldenburg, pr. HB. Schleswig,
133,10. 164,1.
Absalon filius David 87, 15.
Accharon, ATckon (AMa), turJc. Wi-
lajet Syrien, *229, 20.
Acilinus episcopus in Suediam con-
secratus, nach Gotaland, [223, 5].
255, 1. 5.
Adal-, Adel-, Alb-
s. Adalbertus Boemiorum episcopus,
Bischof von Frag, *96, 20. 246, 5.
reliquiae *96, 25.
Adalbertus archiepiscopusHamma-
burgensis, episcopus Bremensis,
1, 5. *29, 15. 94, 5. 128, 10 (subdia-
conus Hermanni archiepiscopi).
142-148. 149,5. 10. 150. 151. 152,
10. 153,1.5. 156,5. 157,5.15. 158,
in. 159,1. 160. 161. 163,15. 164.
166,20—170. 171,10. 172-177,15.
178—185,15. 186. 187,1.5. 188—
193,1. *194, 15. 195,15. 198. 199,
15.20. 200—203. 204,10.20. 205—
[225].[226, 1.5]. 230,10.231,1.236,1.
237,io.*25. 249,5. 254, .5. 255,i.*i5.
256,1. 260,10. 261. 10.15. 263, 1.
269, 1. 5. 273, 5-15. 274, 1. 276, 5.
280, 1. Br.: PfaTzgraf Dediis,
Pfdlzgraf Friedrich.
Adam Bremensis.
Adalbertus, Adelbertus archiepi-
scopus Magdeburgensis, 71, 10. 15.
83, 1.
Adalbertus episcopus Orchadum
[224,5]; Albertus *268, 15.
Adelbrect episcopus, unheJcannt von
welchem Bistum, [85, 5] .
Adaldagus arcbiepiscopus Hamma-
burgeusis, episcopus Bremensis,
51,5. 61. 62,1-15.64,10.65,1.66,
1—15. 67, 20. 68, 10. 15. 69, 1—10. 70,
1-15. 71. 72,1. 75,15. 81,10. 82.
84,10.15. 85,10. 87,1. 88,10. 89,
1-10. 90,1. 97,5.10. 146,25. 238,1;
Adeldagus 106, 10. Neffe: Otto
vicedomnus.
Adaldagus, Taufname des Odinkarus
iunior, 97, 5.
Adalgarius archiepiscopus Hamma-
burgensis, episcopus Bremensis,
38, 10, 15. 46, 10—30. 50. 51, 1—15;
Adalgerus 48, 10. 49, 5. ; corpus
eius 129,5. Br.: Adalgarius abbas.
Adalgarius abbas Corbeiensis 38,
10. Br.: Adalgarius archiep.
Adelinus, Kdmpfer im gerichtlichen
ZiveiJcampf gegen die Bremer
Kirche, 49, 5.
Adelrad imperator Britanniae, rex
Anglorum, filiusEdgaris, Aethelred
d. tlnheratene, 95, 1. 113, 10. 114,
1.5. 136, 5; Edilredus 112, 10 ; vgl.
Anundus. Gem.-.Imma; S.:Eduard
d. BeJcenner; Br. : Eduard d. Mdr-
tyrer, Emund (irrig).
19
290
M. ADAM BREMENSIS
Adalwardus episcopus Ferdensis
61, 5. 10.
Adalwardus episcopus Sueonum, in
Osier- u. Wester- Gotland, decanus
Bremensis, senior, 94, 5. lo. 156, 15.
*20. 157, 15. 158. 159, 1. [223, 5. lo].
254. *255, 10. ^
Adalwardus episcopus Sictunensis,
iunior, [222, 15. 2o]. [223, 5. '"lo].
*247, 10. *255, 10. i5. 261, i5. 25.
262. 263, 1. *2o.
A(dam) canonicus Bremensis eccle-
siae 1, 1; ego (mit tatsdchlichen
MiUeilungen) 146, 20. 198, 15. 199,
1.5.15. 281,20; scriptor huius li-
belli *270, 15. 20; presentium
scriptor (nicht Adam) *276, 20.
Personliche Bedeweise in Zusdtzen
und Scholien *29, 15. [69, 20].
[93,20]. *110,i5. *112,2o. *133,i5.
*154,i5. *163,25. *164,20. *173,i5.
n78,i5.*194,i5.[216,5.i5].[217,io].
[218,1.15]. [221,20]. [222,20.25].
[224,10]. [225,10]. [226,io]. *238,20.
*247, 10. *249, 15. *255, 15. *262, is.
*268, 10. *270, 15. [279, 5]. — nostra
ecelesia 20, 5 (id est Bremensis).
*29, 15. 57, 5. 65, 15. 66, 1. [69, 20].
109, 5. 126, 20. 162, 1. 163, 1. 166,
20.^ 176,5. 184,1. 188,15. 282,5;
episcopium nostrum, n. sedes,
fratres n. s. unter Bremensis ec-
elesia. ecelesia nostra Hamma-
burgensis, n. metropolis, Hamma-
burg, n. Hamm. diocesis s. unter
Hammaburc; nostrum claustrum
156, 15; nostriNordalbingi226, 15;
vgl. Saxonia nostra.
Adamatus medicus Salernitanus
*211, 20.
Adriauus (I.) papa 13, 5. 15, 5.
Agelfleda, Aned, Gem. des Edgar rex
Anglorum, *113, 10. 15; S.:Eduard
d. Mdrtyrer.
Aegyptiacae tenebrae 211, 10.
AlfvenoderAlfgiva,NehenfranKnuts
d.Gro/3en, 134,i5. S.: Harold, Suein.
Aned s. Agelfleda.
Aerregweite, ? Insel bei Irland
(Grafscliaft und Landschaft Ar-
gyll in Schottland? Insel Arran
bei Schottland?), 286, 25.
Aesmundus nepos Sigafridi episcopi
Nortmannorum *268, 15; Osmun-
dus episcopus (Sueonum) (der-
selbe Mann) 156, 10. [224, 1].
Aestland insula (irrig), russ. Ostsee-
Frovinz Esthland, 244, 10—20; vgl.
Haisti.
Aethelred s. Adelrad.
Affrica 6, 10.
Afilrud, Aelfthrythe, Gem. des Konigs
Edgar von England, *113, 15. S.:
Adelrad, Anundus (irrig); Stief-
sohn: Eduard d. Mdrtyrer.
Agapitus (II.) papa 64, 5. 10.
Agathiisi *249, 10.
Agnes regina 176, 5. 188, 5. Gem.:
Kaiser Heinrich III.; S.: Hein-
rich IV.
Agrimeshou, ? die Tensfelder Au,
m. no. V. HornsmiXlilen (pr. RB.
Schleswig, Kr. Segeherg) in d. Gr.
Planer See, 74, 1.
Agrimeswidil vadus, eine Furt
fdurchs Moor zivischen Tensfeld
und Muggesfelde?) in der Tens-
felder Au, 74, 1.
Agrippinensis (v. Koln) episcopus:
Anno.
Ahkon (Akka) s. Accharon.
Alaburg civitas, Aalhm'g, ddn. St.
und Bistum in Jutland, 227, 5.
*i5. 233, 5. 267, 15 ; promunctorium
Daniae, Danorum, 240, 10. *272,25.
Alani vel Albani, die Wes', ein
Stamm der Ostfinnen, 248, 1,5;
Alani 249, 1 ; vgl. Wizzi.
Alapa, die Alpe, I. Nbfl. der Alter,
m. bei Bethem, pr. BB. Liineburg,
16, 15.
Albani s. Alani.
Alberc mens, der Kalkberg bei Sege-
berg,pr. BB. Schleswig, Kr. Sege-
berg, *74, 15.
Albia fl., Elbe, 4, 10. 15. 5, 10. 6, 5.
13,1. 16,5. 21, !0. 25,5. 27,1. 71,
10.20. 72, 5. *i5. 73,10. 76,5. 77,5.
80,5.10. 81, 1.5. 92, 5.10. 103, 1.
105, 1. 125, 15. *2o. 132, 15. 187, 1.
150, 20. 162, 1. 169, 1. 170, 1. 5. 189,
5. 193, 5. 230, 10. 231, 5. *251, 20.
ostium fluminis 92, 5. — amnis
126,5. Albis 5,5—15. 18,5. 55, 20.
*81, 10. Albis, qui nunc Albia
nomen habet, 5, 10.
Albion insula *81, i5; vgl. Anglia,
Britannia.
NAMENREGISTER. Adalwardus - Anno.
291
Albisfl., (Klar-Elf und?) Gota-EJf,
m. in d. Kattegat, 251, i. 5; vgl.
Gothelba.
Albricus episcopus Wendilae [223,
1. loj. *230. 20. 231, 1.
Aldiuburg maritima ci vitas Waig-
rorum, Kr.-St. Oldenburg, pr.RB.
ScUeswig, 76, lo. *i5. 80," 5. 103, lo.
*io. 123,20. 163,10. 164,1. 175, is.
244, 25. Aldinburg episcopatus
Sclavoniae 71, 20. 72, 1. 86, 1.
164, 1. 175, 15. Bischofe: Egivar-
dus, Wego, Ezico, Folcivardus,
Reginhertus, JBenno, Meinherus,
Abhelinus, Ezzo.
Aldricus clericus 30, 20.
Alebrandus, Beiname des Besce-
linus, 130, 1. 132, 1. [135, 10]. 139,
15. 140, 10. 141, 5. 146, 10. 173, 1.
[216, 20. 25]. 276, 5. 278, 20; s. Bes-
ceiinus.
Alemannia, Schwaben, 11, 1.
Alexander Magnus *247, 15.
s. Alexandri translatio in Saxoniam
36, 15.
Alexander II. papa 160, 10. *20. 214,
5. [221. 222, 1. 5j.
Alfwardus martyr in Nortmannia
199, 10.
Allophili 105, 10.
Alpe s. A lap a.
Alstra rivus, Alster, r.Nbfl. derElbe,
170, 1.
Altenwalde s. Walde.
Altheim, Hohenaltheim, bayr. RB.
Schwaben, BA. Nordlingen, con-
cilium apud, 54, 5.
Alt-LiibecJc s. Leubice.
Amaxobii *249, 10.
Amazonae 157, 10. 246, 15. 247. Ama-
zones 257,1; ^^^fZ. feminarum terra
im Wort- und Sachregister.
Ambergon cortis, Ambergen bei Gol-
denstedt in Oldenburg, A. Vechta,
[188, 10].
b.Ambrosius, Bischof von Mailand,
42,5.
AmeriTca s. Win! and insula.
Amorrei, ein kanaanitisches VolJc,
51,10. 193,10.
Amrinus (? verderbt aus Arn rivusj,
? der Haaren-Bach, I. Nbb. der
Eunte, m. bei Oldenburg, 16, 20.
Analaph princeps in Anglia, filius
Gudredi, 84, 10.
Anastasia, filia Gerzlef regis Ruziae,
*153, 15. Gem.: Andreas 1. von
Ungarn. Schw.: Anna, Elisabeth.
Anatrog princeps Winulorum 126,1.
132,15.
s. Andreae dedicata cripta, in der
MarienMrche zu Bremen, 146,20.
Andreas (I.) rex Ungrorum *153, 15.
Gem.: Anastasia; S.: Salomon.
Anglia, England, 43, 10. 84, 5. 10.
94, 15. *97, 15. 98,5. 101, io.*20.
110,10. 112,5.10. 113,1.5. 114,5.
115,5.10. 116,1-10. 117,20. 120,
10. 122, 5. 125, 15. 126, 15. 134, 10.
20. 135. 138, 1. 152, 1. 155, 1. *i5.
160,5.*i5. *161,20. 196,5. 197,1.
10. 198, 10. 229, 1. *5. *2o. *234, 20.
236, 1. 238, 10. *15. 268, 5. 271, 1 ;
vgl. Britannia, Albion insula. K6-
nige: Edmund d. Bekenner, Ed-
gar, Eduard d. Mdrtyrer, Aethel-
red d. Unberatene, Suein Gabel-
bart, Knut d. Gro/de, Harold,
Hardeknut, Eduard d. Bekenner,
Harald, Wilhelm d. Eroberer.
Filrsten: Analaph, Gudred. —
Angli 7,1. 43,10. 83,5. 95, 1. 112,
10. 15. 113, 10. *io. 114, 10. 116, 1. 20.
134, 10. 20. 136, 5. 10. 154, 10. *20.
196, 5. 10. 197, 1. 5. *254, 20. *268,
10. 271, 1 ; vgl. Brittanni. Anglus :
Willehadus, Winifridus. — Angli
= Saxones, am Rhein, [6, 20]. —
Anglorum archiepiscopus (von
Canterbury): Elnodus, vgl. Lan-
francus; regnum 113, io.*i5. 114,
5. 115,10. 136,10.152,5. 196,5. —
Gesta Anglorum 43,15. 84, 5. An-
gligena (Willehadus) 12, 1. Her-
zoqe: Bern, Gudvinus, Osbern,
Wolf.
Anna, filia Gerzlef regis Ruziae,
*153, 15. 20. Gem.: Heinrich I. von
Frankreich. Schw. : Anastasia,
Elisabeth.
Anno archiepiscopus Coloniensis
176,15.20. 177. 178,1. 186,15.
199, 15 (Agrippinensis). 205, 19
(episcopus). Br.: Ei'zbischof
Wecilo von Magdeburg; Neffe:
Bischof Burkard II. von Halber'
stadt.
19*
292
M. ADAM BREMENSIS
Anscarius, Ansgarius arcliiepisco-
pus Hammaburgensis, episcopus
Bremensis, 17, 20. *18, 20. 19, 5.
20, 5. 21. 22, 15. 20. 23. 24, 1-10.
25, 5. 10. 26, 10—20. 27, 1. 15. 28, 10.
29, 1-10. 30—32. 33, 5. lo. 34, 1.
35. 36,5-15. 37. 38,1.5. 44,25.
45, 20. 50, 10. 53, 10. 58, 5. 59, 15.
71,15. 111,15. 203,10. [219,20].
279, 20. Ansgarii Actus 27, 15 ;
Gesta *18, 20. 20, 5. 59, 10. 226, 15.
*253, i-s Vita 24,io. 28, 10. 30, is.
31, 1. 32, 5. 33, 10. 34, 1. 35, 10. 37,
25. 38, 1. 244, 5. 259, 1. — socius:
Autbertus.
s. Ansgarii portus in Birca *249, 15.
Ansuerus monachus, in Ratzehurg,
193 15. *20.
Antropofagi*248,5. 249, 1. (257,1.5).
Anulo nepos Gotafridi, ddnischer
Kronprdtendent, 20, 10.
Anundus rex (Sueonum) 27, 10. 58, 5.
Anund, Anundus, genannt lacobus,
rex Sueonum, filius Olaph (Scho/S-
Jconig) regis, 119, 10. 136, 10. 157,
10. 15. *157, 15 (?).*246, 15. 20. *247,
10; vgl. lacobus. Gem. (W.): Gun-
hild(?); Br.: Emund Gamul.
Anunder e Ruzzia, rex Sueonum,
? = Inge, S. des Steinkel, * 197, is.
*259, 15.
Anundus (vielmeJir Adelrad^, filius
Edgar regis Anglorum, *113, 15.
M.: Afilrud.
Apulia *115, 15. *263, 20.
Aquilegiensis (von Aquileja [Aglei],
Osterreich, Gorz und Gradisca,
JBH. Gradisca) patriarclia: Ra-
venger.
Aquisgrani, Aachen, pr. RB.-Hst.,
142, 10. palatium 41, 5. *15.
Aquitania 28, 15. Konig: Pippin.
Ara fl., Ohre, I. JSTbfl. d. Elbe, *81, 15.
Arabum ritus 263, 15.
Arhusan civitas, Aarhus, dan. St.
und Bistum in Jutland, [223, 1].
230,i.*io. 232,15. 233,5. 242, 15;
episcopatus 107, 1. 229, 1 ; Arhusin
ecclesia 154, 10; Harusa 64, 15;
Arusia *229, 25. Bischofe: Christi-
anus, Reginhrondus.
Ariraaspi *249, 10.
Aristo episcopus, in Ratzehurg,
164, 1.
Arnoldus satelles Thiedmari co-
mitis 149, 5. 10.
Amolfus, Arnulfus, rex (der Ost-
franken) imperator, cesar, 44, 10.
47, 5. 15. 49, 1. *io. 15. 50, 1. S. :
Ludtvig d. Kind.
Arragun, Tarragona, Hptst. und
Erzbistum in der span. Prov. Tar-
ragona, *229, 10. 15.
Asa, soror Odinkari senioris epi-
scopi, *124, 15. 20,
Ascbroch, eh. Moorfldche w. v. Oers-
dorf, pr. RB. u. Kr. Stade, 16, 10.
Ascomanni piratae (normannische
Wikinger) 92. 93. [136, 1]. 233, 10.
Asgot episcopus in Norwegia *160,
15. [224, 1, Asgotusl; Asgothus
269, 1.
Aspice locus, Esbeck, pr. RB. Hil-
desheim, Kr.Gronau,150, 20. 151,1.5.
Aue s. Chaldhowa.
Augustus s. Cesar.
Aunon, Aumund, pr. RB. Stade,
Kr. Blumenthal, [136, 1].
Autbertus, Korveyer Monch, socius
s. Ansgarii, 21, 20.
Avoco episcopus Selandensis, von
Roeskilde, 123, 20. *233, 25. 235,
10. 15.
B.
Babylonia [225, 5].
Baden s. Botegun.
Baioaria, Bayern, 11, 1; Beguaria
11, 15. 76, 10. ducatus (Ottonis)
206,10. Herzog: Otto.
Balduinus (V.) dux (Marhgraf)
Flandriae *29, 15. 174, 1.
Balga cortis, Balge, pr. RB. Han-
nover, Kr. Nienhurg, 149, 1.
Balticum fretum, die Ostsee, 242, 1.
263, 10; mare 58, 5. 100, 10. 15.
233, 1. 237, 10. *2o. _ 238. 246, is.
254, 1. 256, 10. Balticum mare vel
Barbarum 58, 15. *76, 15. 20. *103,
10. 15, Baltici maris insulae *223,
10. Baltici maris ostium, das
Kattegat, 239, 1. 242, 1 ; sinus in-
terior 233,1. Balticus sinus 238,5.
240. 241, 10. 20. 248, 10; insulae in
sinu Baltico 242, 5. 10— 246, 15 ; vgl.
Ostsee.
Bamberg s. Papenbergensis.
I
N AMENREGISTER. Anscarius — Bilenispring.
293
Bant insula, eh. Nordseeinsel, n. v.
Dollart, *239, 20.
Barbarum fretum, die Ostsee, 228,
10; mare 58, 15. 72, s. *74,i5. 227, 1.
*237, 20. 238, 5; vgl Balticum fre-
tum, mare. Barbarus sinus 232, 5.
[248, 10] ; s. Ostsee.
Bardi, altgermanisches VolJc, 6,5;
im JBardengau? *103, 15. — Bardo-
rum vicus, BardowieJc, pr, RB.
Luneburg, Kr. Liineburg-Land,
*105,i5.
Bardo arcbiepiscopus Mogontinus
172, 10.
Barkenbusch s. Bercbol.
Barkhorst s. Birznich.
s. Bartbolomei apostoli festivitas
127, 5.
Barzalun, Barcelona, span. Prov.-
Hst, *229,i5.
Bassum s. Birxinon.
Bastardus, Wilhelm der Eroberer,
115,1. *196,i5. 197,1.5. 198,10;
s. "Wilbelmus.
Bayern s. Baioaria.
Beda *81, 15. 272, 1. [279, 5].
Beguaria s. Baioaria.
Behemi, Bechemi s. Boemia.
Belgica s. Gallia.
Belo, Konig Bela I. von Ungarn,
186, 15.
Belt, jcleiner, fretum quoddam inter
Funem et ludlaud, 229,1.230,1.
s. Benedicti confessio in monte
Cassino 13, 5.
Benedictus (V.) papa 69, 5—15.
Benedictus (VIII.) papa, maior,
107, 10.
Benedictus (IX.) papa, iunior, 128, 1.
130,5. 142,5. 148,10 (scismaticus).
Beneventana domus 146, 10.
Benno episcopus Sclavaniae, von
Oldenburg, 110, 1.
Benno, Bernhard 1., dux Saxonum
82,15. 83,1. 93,10. 105, 15. 106,1 ;
Bernardus filius Hermanni *105,
io. v.: Herzog Hermann; Br.:
Graf Liudger; 8.: Herzog Bern-
hard II.
Beorn, Bern rex Sueonum 22, 6.
59,5.
Bercbol, '^ Barkenbusch bei Wiesede,
pr. MB. Aurich, Kr. Wittmund,
16, 20.
Berengarii (II., Konigs von Italien)
filii 68, 5.
Bern s. Beorn.
Bern dux (Angliae), filius Wolf
ducis, 115,1. *154, 20. 155, 1. *io.
M.: JEstrid; Br.: Osbern, Konig
Svend von Ddnemark.
Bernardus episcopus Sconiensis 115,
10. *235, 15. 20.
Bernard episcopus vel presbyter in
Norwegia, dtrselbe? 118, 1.
Bernardus episcopus in Norwegia
[224, 1]. 269, 5.
Bernhard I. Herzog von Sachsen s.
Benno.
Bernardus (II.) dux Saxonum, filius
Bennonis ducis, *102, 10 (?). 105,
15. 108,15-25. 109,1-10. *111, 20.
119, 15. 125, 15. 126. 132, 1. 10.
133,1. [135,10]. 136,15.20. 137,5.
147, 5. 10. 149, 10. 15. 165, 15. 170,
1. 5. 184-186, 1. 195, 10; filii eius
147, 10. 149, 10. 184, 1. 185 ; neptis
eius (?) *102, 10. S.: Ordulfus,
Hermannus; Br.: Theodmarus.
Bernardus comes, Bernhard Graf
von Werl, 189, 15. 192, 5; Bernardi
comitatus, der Emsgaxi, 171, 10.
15; vgl. Emisgoe.
Bernarius (II.) episcopus Ferdensis
106,1. 107,5.
Bernarius episcopus Mindensis 51, 1.
Bernarius episcopus Osnaburgensis
(irrig), Bernar I, von Verden,
51,1.
Bescelinus cognomento Alebrandus,
archiepiscopus Hammaburgensis,
episcopus Bremensis, 130—134, 1.
135, 1-15. 136, 15. [138, 20]. 139—
141; Bezelinus *133, 15 ; s. Ale-
brandus.
Bever s. Biverna.
Biberlacho, ? der Landsee Sand-
tvater bei Simonswolde (pr. MB. u.
Kr. Aurich), 16, 20.
Bicina, die Wieste, r. Nbfl. der
Wilmme, m. univeit Ottersberg (pr.
BB. Stade, Kr. Achim), 16, 10.
Bilena fl., die Bille, r. Nbfl. der
Dove -Kibe, m. s. von Bergedorf
*72, 15.
Bilenispring, Quelle der Bille (bei
Linau, pr. RB. Schleswig, Hzgtm.
Lauenburg), 73, is.
294
M. ADAM BREMENSIS
Birca oppidum, portus Sueoniae,
ehem. BjorJco, auf einer Insel im
Mdlarsee, 22, 5. 27, 15. 31, 20. 58.
59, 1. 20. 60, 5. 242, 1. 244, 20. 249,
5. *15. 254, 1. [258, 1]. 261, 20. *262,
20. 25. Bischof: Hiltinus; prae-
fectus : Herigarius. — Bircani 58, 15.
Birxinon congregatio virginum,
Bassum, pr. MB. Hannover, Kr.
SyJce, 36, 1.
Birznig, ? Barhhorst, pr. MB. Schles-
wig, Kr. Stormarn, 74, 1.
Biso episcopus Podarburnensis 51, 1.
Biverna, die Bever, r. Nbfl. der Oste,
m. unweit Bremervcyrde (Kr.-B.st.
im pr. BB. Stade), 16, 10.
Blascona civitas Orchadum, ?Birsay
auf der Orkneyinsel Pomona,
211, b.
Blexen s. Pleccazze.
Blunk s. Bulilunkin.
Blusso, ein vornehmer Slave, 195, 5.
10. Gem.: soror Godescalci.
Boemia, Bohemia, Bohmen, 5, to.
76, 1. *84, 15; Boemiae saltus *163,
20; Ilerzoge: Wencezlaus, Bugez-
laus. — Boemii 246,5; Boemani
Sclavi 40, 5; Behemi 53, 10. 56, 10.
*76, 15. *80, 15. 116,20; Bechemi
81, 1. Boemiorum episcopus :
Adalbertus.
Bolizlaus (I.) rex Polanorum *95,
10. 15. *96, 25.
Bonefacius, Bonifacius cognomen-
turn Winifridi 10, 25. 11. 12, 1. 17,
15. Gesta Bonifacii 11, 5. 10.
Bonifacius dux Italorum, Mark-
graf von Tuszien, 174, 1.
Bornliolm s. Hulmus.
Botegun cortis, Baden, pr.BB. Stade,
Kr. Achim, 108, 1.
Bovo episcopus, unbekannten Bis-
turns, [225, 5].
Bovo (I.) Corbeiae abba 42, 10.
43,1.
Br artist edt s. Bromstede.
Brandanburg episcopatus, Bran-
denburg, pr. Kr.-Hst., JRB. Pots-
dam, 11, 20. Bischof: Tangivardus.
Brema, Bremen, 13, 1. 17, 15. 24, 15.
[25, 10]. 30, 5. 32, 20. 36, 5. 37, 15.
48,10. 49,10. 55,10. 60,5. 61, 15.
65, 15. [69, 15]. 93, 25. 97, 1. *123,
25. 124, i.*i5. 129, 10. 131, 15. *133,
15. 135,5.10. [138,20]. 139,1. 140,
10. 15. 145, 20. 146, 20. 148, 15. 20.
150,10.15. 156,1. 167,10. 173,1.
179,20. 186,20. 191,15. 198,15.
199,15. 202,25. 204,1.20. 205,20.
210, 10. 214, 5. *i5. [220, 25]. *255,
15. 278,20. 283,1.5; Brema locus
seu villa publica 25, 15; Bremon
locus 14, 25 ; Bremae (Plural) 31,
5. 35,15. 138,5. 150,15. 175,15;
civitas *123, 25. *128, 30. 131, 10.
204,25; forum 131,15. 204,25:
murus civitatis 128, 20. 129, 5.
131,10.15. 145,25; oppidum 108,
10. 131, 15; urbs 62, 1. 139, 1. 150,
10; suburbana 210,15. Bremensis
archiepiscopatus 64, 10 ; diocesis
16,5. 24,15. 52,5. 108,10. 188,20.
200,20; episcopatus *15, 25. 18,5.
30,10. 31,1. 32, 15. 33,1. 111,5.
123,10. 145,15. 146,25. 147,10.15.
151, 15, 180, 5. 185. 186, 1. 187, 1.
192, 10. 193, 1. [225, 20]. *239, 10;
episcopium 24, 15. 68, 15. 148, 1.
179, 1. 191, 10. 200, 5. 201, 10. 202,
25. 203, 20; parrochia 33, 10. 53,
10.15. 81,5. 90,5. (128,5). 143,25.
150,5. 179,20. 189,5.15. 193,1.5.
Bremensium presulum series 2, 1.
Bischof e: Willehadus, Willericus,
Leudericus, Anscarius usw. s. die
Hamburger Erzbischofe. Kongre-
gationen: Birxinon, Buggin, He-
silingun, Ramsola, Kipesholt.
Propsteien : Aspice, Gozzicana,
Lastimonae, Sollonberg, Stade.
Bremensis ecclesia 1. 2,5. 3,5.
15,5.10. 16,1. 17,25. 18,1. 19,5.
20, 5. 23, 10. 24, 10. 15. 25, 10. 15.
30, 5. 33, 5. 50, 10. *2o. 52, 1. 57, 5.
10. 64, 1. 66, 25. 67, 1. 15. 68, 10.
89, 5. 106, ^. *107, 15. 109, 5. 10.
•n24, 5. 126, 15. *2o. 127, 1. *128, 15.
138, 15. [20]. 139, 15. 140, 10. 20. 145,
10. 15. 146, 20. 147, 1. 15. 149. 156,
15. 162,1. 171.10. 179,10. 186,25.
187-189. 190,15. 191,1.^20. 192,
5. 10. 199, 20. 200, 5. 10. 201, 1. 203,
5.15. 205,15. 206,10. 207. 208, 1.
209,5. 211,10. 214, 10. 216,1.15.
217,5. [10]. [218,5]. [226,1]. 281,
1.15; nostra ecclesia s. A(dam);
episcopium nostrum 68, 15 ; nostra
sedes *249, 20. archivum ecclesiae
NAMENREGISTER. Birca — Chaltenbach.
295
*128, 15; scrinia 65,15; vgl. 64:,i.
Bremensis chorus 55, 5. 133, lo.
261, 15. Bremense claustrum
[90,5]. * 107, 15. *123,25. 130,15.
131,5.io.*2o. 139,1.10. 146,1. 156,
15. *2o. 189, 20. 282, 1. familia ec-
clesiae 149, lo. 186, i. 201, i. 5.
fratres = die Bremer Kanoniker,
66,10. [88,20?]. [90,10]. *107, 15.
123, 5. 131, 5. [138, 20]. 139, 10.
145, 15. 146, 5. 149, 1. *156, 25.
157, 1. 158, 5 (fr. nostri). 203, 1.
15. 211,1. [217,1.20 (fr. nostri)].
282,1; Bremenses fratres *112,
20; fratres Bremensis ecclesiae
156, 15; fratres = die Kanoniker
in JBremen und Hamburg, 67, 20.
historia 281, 15. hospitale 36, 5.
71,5. [90,io]. 150,i.=i_. 203,15. Liber
donationum, traditionum Bremen-
sis ecclesiae 18, 1. 19, 5. 25, 15.
26, 5. 30, 20 ; fraternitatis Bremen-
sis *112, 20; libri ecclesiae anti-
quiores 52, 1 ; vgl. libri im Wort-
und Sachregister. prepositura
123, 10. 15. _ *139, 20; prepositura
maior episcopii 202, 25. 203, 1.
208,1. chori propositus : Edo,
Eilhardus, Leidradus ; maior do-
mus prepositus: Libentius, Suid-
ger. — Brem. ecclesiae privilegia
60, 10; s. precepta, privilegia im
Wort- und Sachregister. scolae
[69, 20]. 97, 1. 156, 1 ; rector scolae :
Tiadhelmus. ecclesiae tesaurus
94,1. 111,5-15. 135, 10. 139,5.
185, 1 ; templum, die PetersTcirche,
*123, 15. 139,20. 140,5. 145,25.
146, 20. xenodochium 45, 20. 71,
1.5. [90, 10]. 123,10. 203,5.10. s.
canonici, capellanus im Wort- und
Sachregister. Kirchen in Bremen :
s. Mariae, s. Mykaelis basilica,
oratorium, s. Petri eccl, templum,
s. Salvatoris, s. Viti extra oppi-
dum, s. Willehadi capella. Kon-
gregationen: Bremensis chorus,
Bremense hospitale. Propsteien:
s. Pauli, s. Stephaui, s. Wille-
hadi.
Britannia, Brittannia 6, 20. 7, 1.
*81,i5.2o. 113, 5. 238, 10 (quae
nunc Anglia dicitur). 270, 5. 272,
1. 5. *2o. 277, 1; vgl. Anglia. Be-
ivohner: Angli. — Brittanni 94,
15. 95, 1. — Britannica Lundona
s. Lundona. Britannicus occea-
nus [5, 20]. 72,5. 113,1.5. *270, 10.
Britannicae insulae 286.
Britannia, Bretagne, *229, 5.
Bromstede cortis, Bramstedt, pr.
EB. Hannover, Kr. Syke, [217, 1].
Brun episcopus Ferdensis *139, 25.
*140, 20.
Brun dux Saxoniae 41, 1.
Bruno archiepiscopus Coloniensis
65, 15. 20. 66, 1. Br.: Otto 1.
Brustlacho, ? das Dobbe-Meer bei
Emden (pr. EB. Aurich), 16, 20.
Bugezlaus princeps Boemiae, irrig
sfa^i Bolizlaus, *84, 15. Br.:Wen-
cezlaus.
Buggin cenobium, prepositura, so-
litudo, Bucken, pr. EB. Hannover,
Kr. Hoya, 45, 15. Buciensis pre-
positura 140, 15. Bugginensis pre-
positura 94, 1.
Bulilunkin, Blunlc, pr. RB. Schles-
wig, Kr. Segeberg, 74, 1.
Burgundia 28,i5. BurgundionesllG,
15. Burgundeholm [236, 30] ; s. Hul-
mus insula.
Burkardus (XL) episcopus Halver-
stadensis, nepos Annonis archi-
episcopi Coloniensis, 177, 15.
Burwido, Kdmpfer im Zweikampf
74,1.
Butue filius Gotescalci principis
Winulorum, 194, 10.
C; vgltL.
Calabria 82, 5.
Capella s. Martianus Capella.
Carthusiensis quidam notabilis
*276, 15. 20.
Casinus mons, Montecassino Gd.
Cassino (S. Germano), it. Prov.
Caserta D. Sora, 13, 5.
Cato 281, 5.
Cesar Augustus, Octavian, 142, 5 ;
s. cesar im Wort- und Sachregister.
s. Cesarii corpus [70, 15].
Chaldhowa, die Aue, r. Nbb. der
Weser, m. bei Nienburg'(Kr.-Hst.
im pr. EB. Hannover), 16, 15.
Chaltenbach palus, Moorfldche bei
Gnarrenburg (pr. EB. Stade, Kr.
296
M. ADAM BREMENSIS
Bremervorde), durcli die eh. ein
Quellbach des Kollbeck (= Chal-
denbach) flo^y 16, lo.
Chanaan septem gentes 105, lo.
Ch\&&Qnmox,Moorflaclie(?=Twister-
moor) zwisehen Oersdorf u. Graf el
(pr. BB. Stade, Kr. Bremervorde
u. Stade), 16, 5.
Chiue metropolis civitas Ruzziae,
russ. Gouv.-Hst. Kiew, 80, lo.
Chizzini Sclavi, bei Kessin, MecJcl.-
Schicerin, StJB. Bostock, 77, i. *5.
162,20. 165,5.10.
Chlindesmor palus, Moorfldche bei
Glinstedt, pr. BB. Stade, Kr. Ze-
ven, 93, i5.
Chnob rex Danorum, filius Olaph,
48, 10.
Chnud Magnus rex Angliae, Daniae
et Nortmanniae *97, 15. 99, lo.
110,5. 112, 5. *15. 20. 113,1.5. 114
—116. 117,1. 119, 20. 120, 1.5.
121, 10. 123, 20. 125, .^-15. 126, lo.
134. 135, 15. 137, 5. 138, i. *154,
15. *234, 20. 236, 1 ; dictus Lam-
bertus, Lambrecht, *ir2, is. 20.
v.: Suein Otto rex Danorum;
M.: (Sigrid?); Gem.: 1) Imma;
Nebenfraii: 2) Alfven; filii eius
138, \', S.: 1) Knud(IIard€cJmud);
2) Haroldus, Suein; T.: Gunhild;
Halbbr. : Olaph (Scho/3k6nig) ;
Schtv.: Margareta (Estred).
Chnut, filius Chnud Magni regis
Danorum, *112, 20; vgl. Harde-
chnud.
Chori, Name von Kurland in der
Vita s. Ansgarii? 244,5.
Christianus episcopus Arhusiensis
[223, 1]. *229, 25. 230, 10.
Christus 11, 10. 15,25. 21, 5. 20. 22.
31,20. 36,1. 37,15. 46,1. 57, 10.20.
58, 5. 60, 15. 20. 70, 5. 87, 10. 20. 88,
5. 98,15. 105,1. 5. 109,5. 118,15.
119,1. 127,10. 141,5. 158,1. *163,
25. 164, 5. 10. 185, 15. 193, 15. 194,
1. 209, 15. [218, 20J. 236, 10. 25. 237,
10. 246, 5. 252, 10. 254, 15. 261, 5.
264, 15. 273, 10. 278, 20. 280, 15.
283, 5 ; s. Jesus Christus und
christiani, christianitas, christi-
colae im Wort- und Sachregister.
Chungard dicta Ruzzia *240; 20.
Churland insula (falsch), russ. Her-
zogtum tmd Gouvernernent Km'-
landy 244, 1. 5 ; vgl. Chori.
Ciclades 270, 1.
Ciclopes s. Cyclopes.
Cincfal, Sinkval, 'het Zwin\ ehem.,
jetzt versandeter Meeresarm, an
dem Sluis lag, einst Hafen fiji/r
Brilgge, *228, 15. *229, 5.
Circipani Sclavi 77, 1. *5. 162, 20.
165. 166,1.
Ciscia episcopatus,Zei^ Kr.-St.,pr.
BB. Merseburg, 71, 20.
Clemens II. papa, vorher Bischof
Suidger von Bamberg, 128, 10.
148, 10. *20 ; vgl. Suidgerus.
Colonia, Koln, pr. BB.-Hst., 27, 1.
41,5. 48,10. 49,10. *133,i5. 255,5.
Coloniensis archiepiscopus 13,20.
188, 15; ecclesia 130, 1. 140, 1.
146,10. 177,10. ErzUschofe: Hil-
dibaldus, Guntharius, Herman-
nus (1.), Bruno, Hermannus (II.),
Anno.
Colse stagnum, der Stocksee, pr,
BB. Schleswig, Kr. Segeberg, 74, 5.
Conradus (I.) rex Francorum, deut-
scher Konig, 52, 15. 54, 5. 55, 5.
10 ; Francorum dux [52, 15].
Conradus (II.) imperator, cesar,
116, 15. 20. 117,1. 123, 1. 125, 5-15.
*2o. 127, 15. *20. 130, 1. 134, 1. 138,
20. 142, 5. Gem.: Gisla; S.: Hein-
rich III.
Constantinopolis 153,15. Constanti-
nopolitanum sceptrum 80, 10.
Kaiser: Monomachus; vgl. Grecia.
Corbeia, Corbeiense (Corbiense)
monasterium, cenobium, Korvey,
pr. BB. Minden, Kr. Hoxter, 22,
10. 38, 5. 42, 10. 46, 25. 47, 1. 50, 5.
171, 10. 188, 1. 206, 20. Nova Cor-
beia 21, 1. 38,1. Abte: Adalgarius,
Bovo (I.), Monche: Ansgarius,
Giskmarus, Witmarus, Autbertus,
Adalgarius, Hogerus.
s. Coronae corpus [70, 15].
s. Cosmae corpus [70, 15].
Craccaben, Beiname desOlaf Trygg-
veson, 101; Cracaben 112,5. S.:
Olaf d. Heilige (falsch).
Cunibert episcopus Taurinensis
*169, 20.
Cuono electus Tieverensis 177, 15.
NAMENREGISTER. Chanaan — Dimine.
297
Cyclopes 278, is : Ciclopes 257, i.
Cyclopum insula, eine sagenhafte
Insel, 278.
Cynocephali 247,5.*25. 248, i. 257, i;
cinocephali adjeJctivisch, 247, 5.
I>.
Dacae 6, 5.
Daci 249, i.
Daganus archiepiscopus Magdebur-
gensis 106, 5.
Dalboia, JDatby in Schweden, Land-
schaft Schonen, Ldn Malmoihus,
237, 5.* 15. Dalboiensis episcopatus
236, 1. Bischof: Egino.
s. Damiani corpus [70, 15].
Dania 19, 10. 30, 1. 31, 10. 34, 1. 35,
5. 53, 1. 10. 63, 5. 15. 64, 10. 15. 84,
[5]. 15. 85,5. 87,1. 90,20. 91,10.15.
96,20. 97,5. 98. 99,15. 104, 10.
110,5. 112,15. 113,5. 115.10. 117,
1. 120, 5. 134, 15. 20. 135, 20. 136,
10. 15. [20]. 137, 5. 15. 151, 15. 152, 1.
175,10. [220,5]. [221]. [222, 2n].
226, [10]. 15. 227, 1. 232, 5. 234, 10.
235,1.5. 236,1. *238, 10. 239, 1.
240,5.10. 241,5. 243,5. *263,i5.
*270, 10. 277, 1. Dania cismarina,
quam ludland incolae appellant,
64, 1. Daniae provintia: Sconia.
Dani, Danorum gentes 19, 1. 10.
20,5. 21. 22,25. 23,15. 31,10.20.
33, 10. 34, 5—15. 37, 5. 10. 39, 5. 10.
40, 15. 41, 1. 15. 44, 11. 25. 47, 10. 15.
53, 1—10. 55, 20. 56, 1. 57, 1. 15. 58,
25. 59, 5. 63, 1—10. 66, 10. 72, 10.
75,1. 83, 5. *io. 15. 84,10. 85, 10.
87, 5. 88, 5. 90, h. 15. 92, 10. 95, 1.
5.* 10. 96,1.15. 97,1. [98,1]. 99,1.
100, 10. 15. 101, 15. 103, 5. 112,
5.15. 114,5.10. * 115, 10. 116,10.
20. 117,5. 118,20. 120,1. 122,1.
123,20. *124, 10. 125,1.10. 134, 10.
135,20. 137. 148,15. 151,20. *152,
10. 153,5. 154. 159,10. 161,1.15.
165,15. 166,5. 167,15. 174,5. 175,
5. 194,5. 197,6. 198, 5.*20. 206,.5.
[220,10]. [221,15.20]. 226,i5.*i5.
232, 1. 283, 5. 20. 234, 5. 237, 1.
239,1. 240. 241,1-10. 242, 1. 15.
249, 10. *i5. 250, 1. *i5. 254, 1. *i5.
257,5. 261,20. 264,5.20. 267, 15.
*i5. 268, 1. *272, 25. 275, 10. 20.
280,1. barbari Dani *240, i.%
Dani vel Nortmanni 39, 10. 15.
41,1; s. Nortmanni. Dani quos
luddas apj^ellant, die Jiiten, 241,
10. — Danorum ecclesiae 65, 5.
96,15; episcopus quidam 57, 1;
insulae 58, 1. 159, 10. 249, 10. 250,
1; limes 240,15; littus 31, 20;
partes 44, 15 ; regnum 31, 10. 34,
15. 58,1. 63,10. 83,5. 91,15. 95,5.
96, 1. 99,5.15. 100, 1.5. 110,10.
112,15. 115,10. 134,10. 151,20.
154, 10. *164, 20. 175, 5. [221,5.20].
243,15; Danicum regnum 48,5.
64,5. *195, 15; Danicus rex 233,
10; Danorum reges 37,5. 39, 5.10,
117,1; sedesregia: Roscald; se-
men regium 97, i; styrps regalis
137, 1 ; regia 34, 10; termini 63, 5.
Konige: Gotafridus, Hemming,
Reginfridus, Haraldus, Horicus
I. II., Sigafrid, Ealpdani, Hedigo,
Olaph, CJinoh, Gurd, Gotafrid,
Sigerich, Hardegon, Hardecnuth
Worm, Haroldus, Sueinoito,
Chnud Magnus, Hardechnud,
Magnus, Suein (Estridsen).
Danubius, Donau, 206, 15.
Davantria, Deventer, niederldnd.
Provinz Overijssel, 41, 5.
David, Konig von Israel, 54, 1. 87,
10. S.: Ahsalon.
Dedus comes palatinus 200, 20. Br.:
Erzbischof Adalbert, Pfalzgraf
Friedrich.
Delvunda fl., die Delvenau, r. Nbfl.
d. Elbe, in. beiLauenburg, Hzgtum.
Lauenburg (jetzt z. T. zum Elbe-
TraveJcanal ausgebaut), 73, 15.
Delvunder silva, eliem. Waldgebiet
zicischen Delvenau (siehe dort)
und Boize n. der Elbe, 73, 15.
Derue, Gau im pr. BB. Hannover
zu beiden Seiten der Weser, 16, 15.
Deventer s. Davantria.
Diana Scythica 280, 10.
Diesmeri pagus Fresiae, im pi'.
BB. Aurich, Kr. Auricli und
Wittmund, *15,25; vgl. Tries-
meri.
Dimine civitas, Demmin, Kr.-Hst.,
pr. BB. Stettin, 77,5. *162, 25;
Dymine urbs 80, 1.
298
M. ADAM BREMENSIS
Dispargum predium, Duisburg, Kr.-
St., pr. MB. Dilsseldorf, 171, 15;
Duspurc 205, 15.
Donau s. Danubius.
Doxani Sclavi, an der Dosse, r.
Nhfl. der Havel, m. s.o. von Havel-
herg, pr. RB. Potsdam, Kr. West-
priegnitz, 11, 5. 78, 1.
Driade 6, 5.
Drogo episcopus Metensis 23, 5.
Jialbhr.: Kaiser Ludivig d.
Fromme.
E.
Eberhardus archiepiscopus Treve-
rensis 172, 10.
Eherhard Parmensis (episcopus)
177, 20.
Eberhardus regis (Heinrichs IV.)
adulator, Graf Eberhard (der
Jiingere von Nellenburg? Graf
von Spanheim?) 192, 10.
Ebo archiepiscopus Remensis 20,
15. 22, 15, 23, 5. 24, 1. 5. 25, 5. 28,
5. 10. 37, 10. Neffe: Gaudbertus.
Edbertus s. Eilbertus.
Edgar rex Anglorum 95, 1. *113, 10.
Gem.: 1) Agelfleda (Aned) ; 2) Afil-
rud. S.: 1) Eduard d. Mdrtyrer;
2) Adelrad, Anundus (irrtumlich).
Edilredus rex Anglorum s. Adelrad.
s. Edmundus, Edmund d. Behenner,
Konig von England, *40, 2(i. 25.
Edo prepositus Bremensis * 139, 20.
Edo iunior, nepos Edonis prepositi
*139, 20.
Eduardus filius Edgaris regis An-
glorum, Eduard d. Mdrtyrer 113,
10. * 1 5 ; M. : Agelfleda ; Halbbr. :
Aethelred d. Unberatene.
Eduardus, Edwardus rex Anglorum,
Eduard d. Bekenner, 114, 1. 136,
5.10. 152,6. 155.196,5. v.: Adel-
rad; M.: Imma; Gem.: Gude.
Egdora fl., die Eider, 19, 20. 39, 10.
117,1. *124, 10. 227,10.15. *2:38,
20(?); Egdore72, 10. 164, 10. 175,
15. 226, 15. 227, 1. 5.
Egino episcopus Scaniensis, Dal-
boiensis 198,5. [222, 20]. [223,5].
*235, 15. 236. 237. 262.
Egwardus vel Euraccus, Evargus,
episcopus Aldenburgensis, mit
lateinischem Namen Euagrius,
^72,1. 86,5.
Eilbertus episcopus Mindensis
177, 20.
Eilbertus episcopus Farriensis et
Fiunensis [222, 1]. [223, 1.5] 231,
5. *2'>. 237, 10. *i5; monachus [223,
1.5]. *231,2o.
Eilhardus prepositus Bremensis
[69, 15].
Einhardus, Heinhardus 4, 5. *20. 9,
15. 10,5. 36,20. 74,10. 75,1.10.
238, 1. 240, 1. 10. 248, 10. 15. Hein-
hardus 10, 5. Einhardi historia
6,20; Gesta Karoli74, 10; Gesta
Saxonum 36, 20.
Ekibertus, Ekbert I., Graf von
Braunschiveig , Markgraf von
Mei/3en, 189, 1. 192, 10. Ekibrecti
comitatus 171, 15 ; rpZ. Fivelgoe.
Elbe s. Albia.
Electrides insulae 270, 5.
Elisabeth (Elissifj, filia Gerzlef regis
Ruziae, 153, 15. *197, 15 (?). Gem.:
Haraldus (Hardrada). S.: Olaf
Kyrre, Magnus II.
Elnodus archiepiscopus Anglorum
(von Canterbury) 116, 1.
Emisa fl., die Ems, [5, 15. 20].
Emisgoe, der Emsgau zu beiden
Seiten der unteren Ems im pr.
BB. Aurich, 16, 20; Em. comitatus
in Fresia 189, 15. (192, 5); Emisga
pagus Fresiae *239, 20. Emisgoe
palus, ? Moorfldchen zu beiden
Seiten der unteren Ems?, *16, 25.
*239, 15.
Emma, Grdfin, 106, 5. 126, 20. *20.
127,1. 138,10.15; senatrix *126,
20. 138, 10; filia (?;, 138, 15. Gem.:
Graf Liudger ; Br.: BischofMein-
werlc von Paderborn.
Emund princeps Sueonum, filius
Ring principis 59,5. Br.: Herich.
Emund rex Sueonum, filius Herici
regis, 83, 10.
Emund f rater (unrichtig) Adelrad
regis Anglorum, Edmund Eisen-
seite, Athelreds Solin, 114, 1.
Emund rex Sueonum, genannt
Gamul, Emund Slemme, 119, 5.
155. 156, 10. 20. 157, 10. 158, 5.
*246, 15. v.: Olaf Scho^Jconig;
M.: cine Nebenfrau; S.: Anund.
NAMENREGISTER. Dispargum — Francia
299
Endiriad palus, ? Moorfldche sd.
u. w. von Wiesede (pr. MB. Aurich,
Kr.Wittmund), 16,20.
Engilhard, Engilhardus archiepi-
scopus Magdeburgensis 141, i.
172,10.
England s. Anglia.
Erimbertus presbyter, in Schiveden,
32, 5.
Erp diaconus Hammaburgensis,
episcopus Ferdensis, 66, 5.
Esbeck s. A spice.
Esico episcopus Sleswicensis 106,
10. 110,10. *124, 10. *129, 15.
Esthen,Esthland s. Haisti, Aestland.
Estred filia Sclavorum de Obodritis,
uxor Olapli (Scho/Skonig) regis
Sueonum [99, lo]. 119, 5. lo. S.:
Anund-Iacobus.
Estred soror Chnud Magni regis
Danorum *114, lo. *154, i5. 2o; vgl.
Margareta.
Eterinbroch palus, Marschland an
der Eiter, I. Nhfl. der Weser (m.
n. von Thedinghausen, Kr. Braun-
schweig), im pr. MB. Hannover,
Kr.Boya, *127, 20.
Euagrius s. Egwardus.
Euraccus s. Egwardus.
Europa 6, 10. 19, 10. 79, 10. *81, 15.
Evargus s. Egwardus.
Ezechias, Konig von Juda, 209,15.
Ezechiel prophetia 32, 10.
Ezico episcopus Aldenburgensis
86,6.
Ezzo monachus, episcopus Alden-
burgensis 164, 1. *224, 15.
F.
Falstra insula, dan. Insel Falster,
243, 10.
Far, Capo de Vdres, span. Provinz
La Corufia? Ferrol, in derselben
Provinz?, *229, 5.
Faristina, der MiihJenhacli heiLang-
wedel (pr. EB. Stade, Kr. Verden),
16, 10.
Farria insula, Helgoland, [223, 5].
231. *238, 15.20; vgl. Fosetisland,
Heiligland. Bischof: Eilbertus.
Federitga pagus Fresiae, im pr.
MB. Aurich, in den KreisenAurich
und Einden-Land, *239, 20.
s. Feliciani corpus [70, 15].
s. Felicis corpus [70, 15].
Fembre insula, pr. Insel Fehmarn,
Kr. Oldenburg, 244, 20. 25; vgl.
Imbra.
Ferde, Kr.-St. Verden,pr. MB. Stade,
175, 20. Ferdensis episcopus 20, 1.
*106, 15; episcopatus 29, 5. 66, 5.
10. *105, 15. 175, 20; Fardensis
episcopatus 205, 25. 206, 1. Bi-
schof e: Hehngaudus, Wigbertus,
Adalivardus, Erp, Bernarius I. II.,
Brun II.
Finnedi, die Finnen, 255, 5; vgl.
Scritefingi.
Finola, die Vehne, I. Nbfl. der Aue,
m. hei Siid-Edeivecht( Oldenburg. A.
Westerstede), 16, 20.
Fiune, Fiunia s. Fune.
Fivelgoe comitatus Fresiae, in den
niederldndischen Provinzen Grro-
ningen und Drente, (149, 1). 189, 1.
(192,5). Fivilga pagus *239,20;
vgl. Ekibrecti comitatus.
Flandria, Flandern, *29, 15. 134, 20.
147, 25.*228,i5. Kloster: Turholz;
MarJcgraf: Balduin V.
Folcwardus episcopus Sclavaniae,
von Oldenburg, pr. MB. Schleswig,
107,1. 124,5.
Folgbract episcopus, vermutlich von
Mibe, 85, 5.
Folwech via publica, eh.Weglinie,
die von der Weser (Sebbenhausen,
pr. MB. Hannover, Kr. Nienburg)
zur Hunte (Bilhren, Oldenburg A.
Wildeshausen) fiihrte; vgl. Hoden-
berg. Die Dioc. Bremen I,l8ff.,
16, 15.
Formosus papa 49, 1. *io. is. 50, 1. 10.
Fosetisland, Helgoland, 232, 1 ; vgl,
Farria. Heiligland.
Francia, Meich der FranJcen, 18, 10.
21, 1. Franci, Francorum populi,
die Franken. 3, 20. 4, 5. 7, 1. 15. >^
10. 11,10. 12,15. 18,10. 19,10.20,
15. 28, 1. 40. 45, 1. 241, 5. Franco-
rum historici 18, 10. 19, 10. 241, sj
regnum 32, is. 42, 15; termini
12, 15. Konig: Theodericus. Fran-
corum Gesta 40, I. 5; Historia
20, 15. 27, 5. 34, 5. 39, 5. 40, is. 20.
44, 10. 48, 1. 52,20; historic! 18, 10.
19,10. 241,5.
300
M. ADAM BREMENSIS
Franci a, JPraw/cmc/?, 40, lo. 41, lo.
55, 20. 174, 20. *263, 20. Franci,
Franzoscn, 82,5. 101, 15. 115, 1.
*153, 20. 174, 10. Konige: Lud-
wig 111., Lothar, Karl (irrig),
Heinrich L, PJiilipp I.
Francia, Hzgim. Franken, 11, 1.
Franci cis Rhenum 11, 10.
Franconford, Frankfurt a. M., pr.
BB. Wiesbaden, 44, 10.
Fresia 5,5. 11, 1. 12, 1.5. 13, 1. 15,
20.*25. *16,25. 17,15. 21,10. 34,5.
41,1. 43,5.10. 92,5. 139,15.149,1.
175, 20. 184, 15. 186, 1. 188, 20. 189,
10. 192,5. 229,1. 232,5. *239, 10-
20. 276, 10. Frisia 42, 15. 70, 5. 1 1 3, 5.
Fresiae comitatus 149, 1. 188, 20.
189, 1. 192, 5. — Grafschaften:
Emisgoe, Fivelgoe. Gaue: Bant
insula, Diesmeri, Emisga, Fe-
deritga, Fivilga, Herloga, Hug-
mercJii, Hunusga, Morseti, Nordi,
Ostraga, Bustri, Triesmeri, Wan-
ga. Fresi 17, 5. 19, 15. 35, 10. 239,1.
Fresones, Fresonum gens 5, 10. 20.
11,10. 15,20. 42, 10. 43,1. 88,25.
184, 15. 20. 232, 1. 276—278. Frisi
7, 20. Frisones 27, 1. Fresonum
littiis 277,1; terra *238, 1^. Fre-
sonicus occeanus, die Nordsee,
227, i; vgl. occeanus im Wc/rt-und
Sachregister.
Fricco deus Sueonum 258, 1. 5. 259,
5; Fricconis simulacrum 237,1.
Fridericus comes palatinus, Pfalz-
grafvon Saclisen, 208, 15. 20. Br.:
ErzbiscJiof Adalbert, Pfalzgraf
Dedus.
Frisia, Frisones s. Fresia.
Fulco archiepiscopus Remensis
*50, 20.
Fune insula, dan, Insel Filnen, 65, 1.
96, 20. 115, 10; Funis 232, 1. 235, 1.
242, 15 ; Funi (Bativ) 243, 5 ; Fu-
nem 227,5. 230, 1. 231, 1. 232, 10.
233,5. *2o; Fune (AUativ) 229,1.
232,15. 233,5. Fiune [223,5]. Fiu-
nia *231, 15. Bischofe: Beginber-
tus, EiTbertus. insulae parvulae
(rings um Filnen) 232, 10,
G.
Gallia 13, 5, 18, 15. 23, 10. 26, 10.
28, 15. 39, 15. 43, 15. *81, 15. *97,
15. 160,5. *15. *161,20. 197,1.10.
Galliae (P/wraZ; 6,15. 280,5. Gal-
lia Belgica *81, 20. Galliae mo-
nasteriam: Turholz.
s. Gallus 11, 1.
Gamul, Gamular ^gamle = der
Alte) , Beinanie des Kmund Slemme,
*155, 15. 20. 156, 5.
Gangavia insula = Sconia *234, 15 ;
vgl. Scantia, Scandinavia.
Ganuz Wolf satrapa Danorum 240,
1. 5.
Gaudbertus, genannt Symon, epi-
scopus Sueoniae, nepos Ebonis
episcopi, 24, 5. 27, 10. 31, 15. 20.
Gelani, Name der Wizzi hei einem
Dichter {?), *248, 15.
Geloni 249, 1. Gelonus *253, 15.
Gerbrandus episcopus Selandensis
115,10. 116,1.10. 123,20. *233,25.
235, 10 (Gerbrand).
Germania, Deutschland, 4. 5. 6, 5.
7,1. 9,10. 10,15.28,16. 75,15. *81,
15. 172, 5. 228, 1. 250, 10. 280, 5.
australes Germaniae partes 10,
20. Germania superior *270, 20.
Germaniae provincia: Scla-
vania; vgl. Teutones.
Gero archiepiscopus Magdeburgen-
sis 122, 20.
Gerzlef rex de Ruzzia, Gro/Sfiirst
Jaroslav von Bu^land, [99, 10].
*153, 15. Gem.: Ingrad.
Getae *245, 20. *253, 15; Gethae
249, 1. Getae, Name der Goten
bei den Bomern, *253, 15. Getha-
rum deserta, die Ostsee, *237, 20.
249, 1. *253, 20.
Ghimmendegop locus, verderbt aus
Ginnuugagap, *276, 20.
Gi-, Gy-.
Gibraltar, Strafe von, s. Narvese.
Gisilharius, Gisillarius archiepi-
scopus Magdeburgensis 83, 1.
106, 5.
Gisla imperatrix, regina, uxor Con-
radi II. imperatoris, 123, 1. 138, 20,
Gisla soror imperatoris (Hein-
richs II.), regina Ungariae *104,
15. Gem.: KonigStephan d. Eeilige,
NAMENREGISTER. Francia - Gudredus.
301
Gislemarus doctor, in Korvey, 22, i.
Glinstedt s. Chlindesmor.
Gneus princeps Winulorum 125,15.
133, 1.
Gniph satrapa Sueonum 198, 5.
Gode-, s. Gota, Gote.
Gog populus 32, 5.
GosecJc s. Gozzicana abbatia.
Goslaria civitas, Goslar, pi'. RB.
Eildesheim, 171,1.5. 192, i. 210,
15. 214. 15. palatium 171,5. 213,5.
Gotafr., Godafr.
Gotafridus, Godafridus (I.) rex Da-
norum, 19, 15. 20, lo. Gotafridi
filii 21, 5. Neffen: Sigafrid, AnuJo.
Gotafrid rex Nortmannorum, Gott-
fried III., Wikingerkonig, 39, is.
43, 5.
Gotafrid rex, Gottfried IV., Wi-
kingerkonig, *47, 20.
Gotafridus dux, Herzog von Ober-
lothringen, 149, i. 189, i ; Goda-
frid 174, i.
Gotebaldus episcopus ab Anglia,
Missionar in Schonen, 101,io.*2o.
*235, 10.
Gotescalcus episcopus Scaranensis
123, 20 ; Gothorum episcopus 126,
5. Godescalcus 254, 5.
Gotescalcus, Goteschalcus, Gode-
scalcus princeps, filius Utonis
priccipis Winulorum 96. 138, i.
162—164, 5. 10. 165, 10. 193. 194,
10. *15. 195, 15. *2o. [225,5]. soror
Godescalci 195,5. Gem.: 1) un-
hekannt; 2) (Sigrid) filia regis
Danorum (Svend Estridsen). S.:
l)Butne; 2) Heinricus. Schivager:
BIusso.
Gotescalcus, Kdmpfer fur die Bre-
mer Kir die, 189, i5.
Gothelba fl., (Klar-Elf und?) Gota-
Elf, 251, 1. *i5; vgl.klhh.
Gothiyin Deutschland,Q, 5. Gothi,qui
Romam ceperant 32, lo. *234, i5.
Gothia, Oster- und Westergotland
in Schweden, 118, i. 235, 5. 243, 5.
*251, 15. 254, 15. *2o. *255, lo.
Goutlande 286, lo. Gothia utra-
que *223, 10; occiden talis 118,20;
vgl. Ostrogothia, Westragothia.
Gothi, Gothorum populi, in
Schweden, 32, lo. 58, lo. 59, 1. 15.
122, 1. 126, 5. [220, 30]. 236, lo.
240,15. 242,1. 251,1. 253, io.*i5.
20. 254. 255, 1. 256,5. 261,20.
Gothorum populiduo 119,1. Gothi
occidentales 253, lo; orientales
253, 10; vgl. Getae. Gothorum ci-
vitates 262, 15 ; ecclesiae 198, 5.
civitas, ecclesia: Scarane. Bi-
schofe: Thurgot, Gotescalcus,
Adalwardus senior, Adalwardus
iunior, Acilinus.
Gotland s. Hulmus.
Gozzicana abbatia, Goseck, pr. RB.
Merseburg, Kr. QuerfuH, 151, i.
Abt: Hiltinus.
Gratianus scismaticus, Papst Gre-
gor VI., 148, lo.
Grecia, GriecJienland, 76, lo. *153,
15. 159,5. *178,i5. *196,i5. 242,
10. 243, 5; Grecia, ? RufSland,
80, 10. 228, 10. 238, 5 (?). Kaiser:
Monomachus; vgl. Constantino-
polis. Greci 82, 5. 174, lo. 15. 244,
5 ; Greci, bei Jumne, 79, 5. 10 ; s.
Romani sive Greci. Grecus ignis
79,15.
b. Gregorius (I.) papa 280, i. 5 ; s.
Gregorii dicta 46, 5.
Gregorius IV. papa 23, 10. 28, 5.
33, 10. 50, 10. 64, 5.
Gregor VI., Papst, s. Gratianus
scismaticus.
Gregorius Turonensis 6, 10.
Grenelande s. Gronland insula.
Grimkil episcopus vel presbyter
Anglus inNorwegia 118,1. 268,5.
Griphus rex Hyberniae *155, 15.
Groningon precUum, in der nieder-
Idnd. Prov. Groningen, 171, 15..
205, 15.
Gronland insula, Gronland, 239, 5.
274, 5. 10. Grenelande 286, 10.
Gronlani 167,15. [220, 3o]; Gron-
landi 273, 15.
Gude, uxor Eduardi regis Angliae,
(Eduards d. Bekenners), filia Gud-
vin ducis 154,15. 155, 1. *io. M.:
Gytlie ; Br. : Suein, Tosti, Haroldus.
Gude regina (von Ddnemark, Gem.
des SvendEstridsen?), quam Thora
interfecit, *157, 20. *164, 20; vgl.
Gunhild vel Gude regina.
Gudredus princeps Danorum, in
England, 43, 10. 84, 5. S.: Analapli,
Reginold, Sigerih.
302
M. ADAM BREMENSIS
Gudurm princeps Nortmannorum
34, 10.
Gudvin dux Angliae 114, lo. 115,5.
154, 10. *2o. *155, 10. Gudwinus
154,10. Gem.: Gytlie ; S.: Suein,
Tosti, Haroldus; T.: Gude.
Guido musicus 128, i5. 129, i.
Gunhild, Gunhilde regina, uxor
Haroldi (Blaatand) regis Dano-
rum 63,15. 88, lo. -S'.; Sueinotto.
Gunhild [vel Gude] regiua (von
Ddnemarh), uxor Suein (Svend
Estridsen) regis Danorum, 152,
10. 153, K 10. 157, 1. 5. *2o. 161, 1.
Gunhild relicta Anundi (des Anun-
dus- lacohus? oder des Anund,
S. des Konigs Emund Slemme?)
*157, 15.
Gunhild regina, von Deutschland,
116,20. 125,5. 134, 15. [136,20].
Gem.: Heinrich III. V.: Konig
Knut der Gro/Se.
Gunnar Raswen *276, 20.
Guntarius archiepiscopus Colonien-
sis 32, 20.
Gurd rex Danorum, filius Olaph,
48, 10.
GytJie soror Wolf ducis Anglorum,
uxor Gudvin ducis, 114, lo. 115, 5.
154, 10. 15. *20. S.: Suein, Tosti,
Haroldus. T..- Gude.
M.
Habola fl., die Havel, 77, 5.
Haccon, Haquinus.
Haccon princeps, rex Norwegiae,
ex genere Inguar 83, lo. 84, i. [15].
S.: Hartildus.
Hacconis (des vorgenannten?) fi-
lius: Thrucco.
Haquinus rex Sueouum *197, 15.
Getn.: (Elisabeth) mater Olaph
(Kyrre).
Haddeby s. Heidiba.
Haddo archiepiscopus Moguntinus
49,1.
Hadeloa, Hadelohe, Hadoloa, Hado-
loha, Haduloa, regio, locus, Land
Hadeln, Kr. im pr. BB. Stade,
4, 10. 7, 1. 231, 5. Hadoloae fines
93,10; maritima 4, 10, 92,5. 135, 1;
maritimae regiones 188, 5.
Hadugato dux Saxonum 7, 5.
Haisti, die Esthen, Bewohner von
Esthland, 241,5; vgl Aestland.
Halagland insula (irrig) vicinior
Nortmanniae, Vogtei Helgeland in
Norwegen, Stift und A. Nord-
land, 274,1.^ 275,i— 10. H. postrema
pars Nortmanniae *274, 15, 20.
Halilande 286, 1.
Haldo, (Graf?) Hed, 70, 5; T.:
Wendilgart.
Halilande s. Halagland.
Halitgarius, Bischof von Camhrai,
20, 15. ^
Halpdani rex Danorum 39, 10. 43,
10. Br.: Sigafrid.
Halsinburg, Halsinpurg, Helsing-
horg in Schweden,Malmdhus-Ldn,
Bez. Lug gude, 100, 15. 234, 10.
Halsingland ci vitas (irrig) Scrite-
fingorum, Lan£?sc/m/i5 Helsingland
in Schweden, Norrland, ein Teil
des Gefleborg-Ldn, 255, ic; caput
256, 10. Halsingaland regio [255,
10]; Halsingland regio *255, 20.
Halverstatensis, von Halberstadt,
Kr.-Hst. im pr. BB. Magdeburg^
chorus 128, 1 ; Halverstedensis epi-
scopatus 129, 10. Bischofe: Sirrmn-
dus, Burkardus (IL). Propste:
Hermannus, Adalhertus.
Halzstein rex Sueonum, filius Steii-
kel regis *197, 15.
Hammaburc, Hammaburg, Ham-
burg, civitas, urbs Nordalbin-
gorum, Transalbianorum 4, 1. 5^
15. 18, 15. 19, 5. 15. 20, 20. 25, 10.
26,10. 27,1.5. 29,5.10.35,5.15. 37,
15. 52,10. 65,15. 69,5.15. 73,1—10.
*76,2o. 79,1. 80,5. 86,5. 103,5.*i5.
109,15.20. 119,15.20. 125,15. 128,5.
130,5. 183,1. 162, 5 (nostra H.). 10.
164,1. 168,5.15. 170. 175, 1. *178,
20. [187,15]. 205,20. 206,1. 210,
29. 215. 283,1.5. castellum vetus
170, 1. castrum 195, 1. castrum
nobile 132, 1. 10. civitas (absolut)
132, 10. *i5. 20. civitas et ecclesia
nova 109, 20. antiquae civitatis
ruinae 132, 1. cives *132, 20. no-
vum presidium ducis 170, 1. —
Hammaburgensis ecclesia 1, 5.
4,1. 19,1. 29,10 30,10. 40,15.57,
5. 64,5. 66,1. 98,10. 110,1. 111.
*124,5. 131,20. 143,10. *148, 20.
NAMENREGISTER. Gudurm — Henricus.
303
*161, 20. 163, 1. 166, 20. 169, 15.
170, 25. 175, 10. 15. 188, 1. 219, 5.
[lo]. [222, 10]. 279, i5. 20. Hamma-
burgensis archiepiscopatus 72, 1 ;
cathedra 31,5. 45, i5. 61, 15. 116,
1.5; djocesis 72,5. 162, 20. 289, 1
(nostra Hamm. d.). 241, 10. 15. 270,
1; episcopatus 33, 1. 64, 1, 111,5.
128,5. 166,1; fratres (absolut =
canonici Hammaburgenses) 45, 15.
109,20. 110, 1. 119,15. * 132, 20;
magister scolarum *132, 20; par-
rochia 33, 10. 53, 10. 76, 10. 77, 5.
81, 5. 89, 15. 143, 25. 153, 1. 5. *162,
25. 170,5. 175,10. 241, 10.15; patri-
arcba 182, i; provincia 194, 10.
195,1; toparchia 168, 10. 241,3?,
N. f. — mater Hammaburg 67,
15. 90, 15. 109, 15; mater Hamma-
burgensis ecclesia 98, 10 ; Ham-
maburg metropolis 119,15. 125,
15. 132, 10. 168, 5. 206, 1 (metr.
nostra). 279, 15; metropolis urbs
130, 5. 215, 1. — nostra ecclesia
175,15; nostra Hammaburgensis
ecclesia * 148, 20; nostrae eccle-
siae privilegia 163, 1; ecclesia s.
Mariae lapidea 132, 5. — Ham-
maburgensium series presulum
2, 1. Kongregationen: Hamburg,
ubertragen nach Ramsola, Bre-
mis, Birxinon,Buggin, Hesilingun,
EipeshoU. Erzbischofe: (Heridag),
Anscarius, Rimbertus, Adalgarius,
Hogerus, Begimvardus, Unni,
Adaldagus, Libentiusl., Unwanus,
Libentius II., Hermannus, Besce-
linus-Alebrandus,Adalbertus,Lie-
ma?'Ms;i"giZ.legatio,preceptum,pri-
vilegia im Wort-undSachregister,
Haquinus s. Haccon.
Haraldus, Haroldus.
Haraldus episcopus Sleswicensis s.
Hored.
Haraldus rex Danorum, Heriold,
20, 10. 15. 21, 5. 10. Br.: Horuch.
Haroldus (Blauzahn) rex Danorum,
filius Hardecnudth Worm regis,
57, 20. 58, 1. 63, 10. 15. 83, 5. 10. 84,
1.10. 87. 88. 91,5. 92,1; Haral-
dus *83, 15. Gem.: Gunhild; S.:
Sueinotto, Hiring.
Haroldus quidam princeps Dano-
rum 137,1.
Haroldus (Hardrada) rex Nort-
mannorum 153, 10. *15. 154. *158,
10. 159. 160, 10. *i5. 20. 196, 10.
*15. *198, 20. 240,1.5; Haraldus
159, 1. *254, 20. *267, 20. 276, [1].
*2o. Gem.: Elisabeth filia Gerzlef
regis Ruzziae; S.: Olaf (Kyrre),
Magnus 11. ; Br. : Olafder Heilige.
Haroldus rex Anglorum, filius Chnud
Magni regis (125, 10). 134, 10—20.
Haroldus dux, rex Anglorum, filius
Gudvin ducis 115, 5. *i5. *155,
10.15. 196,5.10. 197,5.
Hardecnudth Vurm, Worm, rex
Danorum 56. 57, 15 ; vgl. Worm.
Hardechnud rex Danorum, filius
Chnud Magni regis, (125, 10). 134,
15. 20. 135, 20. 25. 136, 5 ; vgl. Chnud.
Hardegon, filius Suein, princeps
Danorum 53, 1.
Haredus s. Hored.
Harig episcopus, unheJcannt ivelches
Bistums, 85,5; Harich 124,5.
Harlinger Land s. Herloga.
Haroldus s. Haraldus.
Harsefeld s. Roseveldon.
Hartgarius heremita 30, 1.
Hartildus rex Nortmannorum et
Danorum, fil. Haccon [84, 5].
Harusan s. Arhusan.
Hasala, der Forst Harsehla sd. v,
Griemshorst (pr. BB. u.Kr.Stade),
16, 5.
Hausberge s. Scalchispurg.
Havel s. Habola,
Havelberg s. He v el berg.
Heddi archiep. Treverensis 23, 5.
Heeslingen s. Hesilingun.
Heidiba, Haddeby, pr. BB. und Kr.
Schleswig, 63, 1. 137, 15 (Heidibae
campestria); Hedibu *129, 15.
Heidiba, quae Sliaswig dicitur,
96,15. Sliaswich, quae nunc (et)
Heidiba dicitur, 57, 1. 228, 5.
Heiligenstedten s. Heligonstat.
Heiligland insula, Helgoland, 232,
1. *238, 15 ; vgl Farria, Fosetisland.
Heiligo rex Danorum 48, 5.
Heinhardus s. Einhardus.
Heinricus, Henricus.
Heinricus episcopus Sconiensis,
Lundensis, antea Orchadum 235,
15. 237, 1 (pinguis); Henricus
*235, 15.
304
M. ADAM BREMENSIS.
Heinricus (I.) rex 55, lo. i5. 56. 67,
1. 10. 63, 1. 65, 5. S.: Otto I.
Heinricus (IL) imperator, cesar
*104, 15. 107, 10. *i5. 108,15. 109,
1—10. 116, 15. Scliw.: Gisla.
Heinricus (III.) rex, imperator, cesar
*29, 15. 116, 20. 117, 1. 125, 5. 134,
1. 15. 142, i-io. 148. 149. 171.
172, 10. 173, 10. 174. 176, 1. 189, i.
[200, 2o]. Gem.: Gunhild; S.:
Beinrich IV.
Heinricus (IV.) rex, cesar 176, 5. lo,
177, 1. 178, 5. [181, 10]. 183, i5.
186, 10. 15. 187. 189, 15. 190, 20.
191, 1. 5. 192, 15. 200, 5. 206. 207, 1.
211,5.10. 214,5.10. [225,25]. [226,i].
Heinricus (I.) rex Francorum fder
Franzosen) *153, 20. 174, 10. 20.
Gem.: Anna; S.: Philippus.
Heinricus comes, vonStade, * 106, 20.
Heinricus, filius Gotescaici princi-
pis Winulorura, 194, 10.
Helgeland s, Halagland.
Helghesson s. Olyden.
Helgoland s. Farria, Fosetisland,
Heiligland,
Heli poutifex 129, 10.
Heliaspropheta 26, 20 ; Helyas 184,io.
'He\igonsta,t,IIeiIigenstedten, pr. BB.
ScJileswig, Kr. Steinhurg, 25, h;
Helinganstade 175, 15.
Helyseus 26, 20.
Helmgaudus episcopus Ferdensis
23, ?.
s. Hemmerannus 11, 1.
Hemming rex Danorum 19, 15. 20,5.
Verwnndter: Gotafridus.
Heuricus s. Heinricus.
Heribertus episcopus Wibergensis
[223,1]. 230, 10.^
Hericus, Herich.
Hericus peregrinus, martyr in
Sueonia 194, 5. 10.
Hericus rex Sueonum {vor 830)259, 1.
Herich princeps Sueonum, filius
Ring, 59,5.
Hericus rex Sueonum, derselbe?
83, 10. S.: Emund.
Hericus rex Sueonum, Segersaell
(der Siegreiche), 91, 10. is. 95,5.
*io. 98, 15. 99. 113, 1. Gem.: filia
vel soror Bolizlai regis Polano-
rum (Sigrid Storrada?); S.: Olaf
Scho^konig.
Herici duo de regno Suedorum
contendentes 197, 10. *15. 198, 1.
Heridagus vir sanctus, presbyter,
Hammaburgensis episcopus de-
siguatus 18, 15. 19, 1.
Herigarius Bircae oppidi prefec-
tus 22, 5. 27, 15.
Herimannus, Hermannus.
Hermannus archiepiscopus Hamma-
burgensis, episcopus Bremensis
127, 15. *20. 128. 129.
Hermannus (1.) archiepiscopus Co-
loniensis 48, 10. *50, 15.
Herimannus (II.) archiepiscopus
Coloniensis 172, 10; Hermannus
*133, 15.
Hermannus dux Saxoniae 66, 25.
67. 82, 15. S.: Benno.
Hermannus comes, filius Bernardi
II. ducis Saxoniae 185, 20. 25;
Herimannus 186, 20. 25. 187,
1—10.
Heriward eques Saxonum [93, 20].
Herloga pagus Fresiae, das Har-
linger Land (Ostfriesland), pr.
RB. Aurich, Kr. Wittmundf *15,
25. *239, 10.
Hermannus s. Herimannus.
Heruli, altgermanisches VoJTc, 6, 5.
Heruli Sclavi s. Heveldi.
Hesilingun (Heeslingen , pi\ BB.
Stade, Kr. Zeven) monasterium
virginum 70, 5.
Hessewech via publica, eJi. Grens-
weg zivischen Sturm- u. Largau,
der ivahrsch. von der WeserfKassel,
pr. BB. Hannover, Kr. Hoy a) in
sdo. Bichtung sich hinzog (vgl.
Hodenberg, Die Diozese Bremen
I89ff.), 16,15.
Hessones 11, 10.
Hester liber *212, 20.
Hevelberg, Havelberg,pr. BB. Pots-
dam, Kr. Westpriegnitz, episco-
patus 71, 20.
Heveldi Sclavi, an der Havel, 11, 5.
Heveldi vel Heruli *77, 15.
Hibernia insula, Irland, *81, 20.
270, 10. Hybernia Scothorum pa-
tria, quae nunc Irland dicitur
239,5; Hiberniae rex Griphus,
Konig von Wales, *155, 15; Hi-
berniae rex = rex Scotorum, von
Schottland, (?), 196, 10; vgl. Irland.
NAMENREGISTER. Heinricus - Ingrad.
305
Hiddinrode predium , Huttenrode,
Iraunschweig . MB. Braunschweig,
Kr. Blankenburg, 129, lo.
Hieronymus s. leronimus.
Hildibaldus archiepiscopus Colo-
niensis 17, 5.
Hildibertus?, Magontinus presul,
61, 15.
Hiltineshemensis, von Hildesheim,
pr. BB.-Hst.f chorus 61, 5; Hildi-
nensis episcopatus [136, 20]. Bi-
schofe: Marcwardus, Thiadmarus.
Hiltinus abbas (von GosecJc), epi-
scopus Bircae, genannt lohannes,
249,5; vgl. lohannes monachus.
Hiring filius Haroldi (Blauzahn)
regis Danorum 84, 10. 112, 5. Br.:
Suein (Gdbelhart).
Hirminfridus dux Thuringorum 7,5.
Hispania *81, 15. 25. 274, 5. Hispani
244, 5.
Hogerus archiepiscopus Hamma-
burgensis, episcopus Breraensis,
49,10. 50,5.51,20.52.53,15. 54,5;
corpus eius 53, 15. 54, 1. 129,5.
Holcetae Saxones Transalbiani, die
Holsten, 72, 10.
Holmus insula s. Hulmus.
Holmus (?) insula, ? eine unheJcannte
(verschwundene?) Nordseeinsel an
der Eider miindung?, * 238, 20.
Horatius *245, 15. 20.
Horbistenou, die Siider-Beste, Quell-
hach der Beste, m. bei Oldesloe in
die Trave, 74, 1.
Horchenbici, der FlornbeJcer Milhlen-
bach, m. in die Belvenau, pr. BB.
Sclileswig,Hzgtm.Lauenburg,(oder
Borf Hornbeh, pr. BB. Schlesivig,
Hzgtm. Lauenburg?), 73, 15.
Hored episcopus Sleswicensis 85, 5;
Horitus (Haredus) 64, 15; Haral-
dus *228, 10; vgl. Harig.
Horicli rex Danorum vel Nortman-
norum 39, 15.
Horicus I. rex Danorum 31, 10. 20.
34, 10.
Horicus iunior rex Danorum 34, 1. 15.
Horuch frater Haraldi (Heriold)
regis Danorum 21, 10.
Hrabanus s. Rhabanus.
Hugmerchi pagus Fresiae, in der
niederldnd. Provinz Groningen,
*239, 20.
Adam Bremensis.
Hulmus insula, Bornholm, 236, 10 ;
Holmus 243, 15 (irrig statt Got-
land?).
Hunfrid archiepiscopus Magdebur-
gensis 122, 20. 141, 1.
Huni 6, 5 ; Hunorum sedes *240, 20.
Hunta fl., die Hunte in Oldenburg,
16, 15.
Hunusga pagus Fresiae, in der
niederldnd. Provinz Groningen,
*239,20.
Husi homines pallidi 248, 5.
Huttenrode s. Hiddinrode.
Hyperborei s. Yperborei.
I. J. Y.
S. lacobus, Sant lago de Compostela,
span. Provinz La Coruna, *229, 10.
s. lacobi festum * 139, 25; s. lacobi
apostoli manus 214, 10.
lacobus, Taufname des Anund,
Sohnes Olafs (SchofdMnig) von
Schweden, [99, 10]. 119, 10. 134,5.
151, 20. *152, 10. 155, 5. 250, 5 ; vgl
Anund. Br.: Emuvid.
b. leronimus 59, 20.
lerosolima, Jerusalem, Iherosolima,
Iherosolimae,Ierosolimitanaurbs,
El Kuds, tiirk. SandschaJc - Est.,
115,i.*io. *139, 20. 164,1. 195,5.
[225, 5].
Jesus 156, 15. 209, 1. 254, 15. *259, 15;
Jesus Christus 4, 1. 14, 1. 15. 22, 5.
97,10. 118,5. 151,20. 158,5. 214,5.
[224, 5]. 252, 15. 280, 20; s.Christus.
Ikia matrona 29, 5.
Ymantopodes 257, 1.
Imbra insula,^r. Insel Fehmarn,Kr.
Oldenburg, 243, 10; vgl. Fembre.
Jmmaregina, Gem.: 1) Adelrad regis
Anglorum; 2) Lamberti (Knuts
d. Gr.) regis Danorum *112, 20.
114,5. [134,15]. 136,5. S.: 1) Edu-
a7'd d. Bekenner, 2) Chnud (Harde-
chnud); T.: Gunhild; Br.: Gr.
Bichard I. von der Normandie.
Indi *265, 15.
(Ingerid) filia regis Danorum (Svend
Estridsen) *198, 15. Gem.: Olaf
Kyrre.
Jngrad filia Olaph (Schofikdnig) regis
Sueonum, uxor Gerzlef regis
Ruzziae [99, 10].
20
306
M. ADAM BREMENSIS
Inguar Danus vel Nortmannus,
filius Lodparchi 39, 15. 40, i. 20.
Inguar genus [84,] i.
Inmedingorum genus clarissimum
108, 1.
Inzegale, ? Insel hei Irland (?),
286, 25.
b. lohannes euangelista 37, 25. 54, 1.
lohannes (derTdufer?) irrig genannt
fur lesus Christus 69, 1 ; s. lohan-
nis baptistae festum 286, 1.
lohannes X. papa 55, 10.
lohannes papa (XII.) genannt Octa-
vianus 67, 20. 68, 1.
lohannes XV. papa 89, 5.
lohannes XIX. papa 123, 1.
lohannes episcopus ab Auglia ve-
niens in Nortmanniam 98, 5. 268,
5. *io; s. Sigafrid.
lohannes Scotus episcopus Magno-
politanus 164, 1. 193, 15. 194.
[225, 1. 5].
lohannes episcopus Orchadum, in
Scotia ordmatns, derselbe? [224, 5].
lohannes monachus, episcopus in
Suediam consecratus 223, [5]. *io.
249,10; vgl. Hiltinus.
lovem 258, 10. 286, 15; lovis festi-
vitas *247, 20.
Yperborei 241, 10. *250, 15. 252, 1.
Yperborei monies *256, 15.
Yppo presbyter 193, 10.
Irland insula 239,5; Yrlande 286,
25; vgl. Hibernia.
Irminsul truncus 9, 15.
Isarnho saltus *74, 15. 226, 15. *i's.
227, 1. *i5.
Island insula 159, 10. [218, 20]. [220,
5]. [224,5]. 239,5. *267,20. 272,5.
*25. 273, 10. *^o. 274, .MO. 277,5;
ultima Island [218, 20] ; Yslande
286, 15. 20. civitas: ScaldJioJz;
BiscJiof: Isleph; vgl. Thyle. Islani
167,15. [220, 30]. '274, 10. 286, 15.
20; Islanorum populi 121, i.*20;
populus 273, 15.
Isleph episcopus Islandiae [224, 5].
273, 10. 15.
Israel 105, 10. [218, 10].
Italia, Ytalia 28, 1 5. 66,20. 67, 20.
68,5. [70, i.^]. 71,5. 89,10. *102,
10. 125,5. 147,25. 148,15. *169, 20.
177, 20. 214, 10. Italiae regnum
68, 10. Itali, Ytali 101, 15. 116, 15.
173,15. Italicum opus 131,15,
Italica expeditio a. 1 045 : 148, 1. 5.
Italorum dux: Bonifatius. '^
ludaismus *178, 15.
Indian d Dania cismarina, Jutland,
64, 1. 227. 228, 1. 5. 230, 1. 5. 232,
5. 10. 233, 5 ; ludlant 106, 10. 110, 5 ;
vgl. Weudila. luddae s. Dani quos
Inddas appellant,
lumne civitas Sclavorum, urbs,
(Vineta) 79. 80, 1. 5. 87, 15. *137,
20. *245, 15. 249, 5.
K; vgl C.
(Karlmann) germanus Karoli III.
(des DicJcen), 44, 10.
Karolus, Karulus Magnus rex, ira-
perator, *4, 20. 9, 20. 10, 5. 10. 12,
10. 13, 15. 14, 1—17, 10. 18. 19. 52,
15. 62, 15. 66, 20. 68, 5. 73, 10. *195,
20. *232, 15. *239, 25; Karoli pro-
sapia 52, 15. V.: Pippin. S.: Lud-
wig d. Fromme.
Karolus, Karl II. der Kahle, 25,
10 (?). 28, 15. 29, 1. 34, 5.
Karolus rex, Karl HI. der Dicke,
43, 5. 10.
Karolus rex Francorum (irrig, viel-
mehr) Herzog vonLothringen, 82, 5.
Kattegat s. Balticum fretum, Nort-
mannia, Ottinsand.
KentiYe,IIaIbinselKentyreinSchott-
land, 286, 25.
Kiew s. Chiue.
s. Kylianus 11, 1.
Knut s. Chnud.
Konstantin IX. s. Monomachus.
Korvey s. Corbeia.
Kirland s. Cbori, Churland.
Laland insula, die dan. Insel Laa-
land, 243, 10. 244, 25.
Lambertus, Lambrecht rex Dano-
rum, Taufnavie Knuts d. Gro/3en,
*112, 15. 20: s. Chnud.
Lami 242, 5.
Landricus quidam aus Helgoland^
Pri ester, *232, 15.
Lanfrancus philosophus, ErzUschof
von Canterbury, 197, 5. 10.
NAMENREGISTER. Inguar — Lotharius.
807
Langland insula, die dan. Insel
Langeland, 243, lo.
Largau s. Lorgoe.
Lastimona s. Liestmona.
Latine 9, 15. 72,1; Latinus mos
170, 15.
Lauressa, Lorsch, hess. BB. Starken-
burg, BA. Bensheim, cenobium
171, 10. 188, i. 206, 20. 207, i.
Leidradus Bremensis chori prepo-
situs 55, 5. 10.
Lenzen s. Leontia.
Leo (I.) papa *170, so.
Leo VIL papa 61, lo.
Leo (VIII.^ papa, protus, 68, i.
Leo IX. papa 172, 5. lo. 173, lo. 175,
1. 176,1. [226,1.5]. 271,1.
Leontia, Lontium civitas, Lenzen,
pr. MB. Potsdam, Kr. Westprieg-
nitz, 163, 10. 193, lo.
Leskebone, Lissahon, *229, lo.
Lesum s. Liestmona.
Leubice, Liubice, Liubicen civitas
Sclavorum, eh. Alt-Lubeck, am
JEinflu/3 der Schwartau in die Trave
gelegen, *74, i5. 163, lo. *277, is.
Leubuzzi Sclavi, bei Lebusa,pr. RB.
Merseburg, Kr. ScJiweinitz? 78, i.
Leudericus episcopus Bremensis
26, 1-10. 28, 1. 30, 5. 89, 5.
Leuticii Sclavi *77, lo. 79, i; Leu-
tici vel Wilzi 165, r>; Wilzi et
Leuticii 241,15; vglWiizi.
Lia fl., die Liihe im pr. BB. und
Kr. Stade, 16, 5.
Liafdagus episcopus Ripensis 64,
15. 85,5. 86, i; Lifdag *235, 20.
*268, 10; Lyafdagus *228, 15.
Libentius (I.) archiepiscopus Ham-
maburgensis, episcopus Bremen-
sis 71, 5. 89, .',-15. 90. 94, 1. 5. 95,
10. 101,1;. 105,15 (senior). 106,
1.5. 107,5. 122,20. 123,1. *158,
15. 185, 20; Libentio (-tionis) 90, 1.
97, 5. Neffe: Libentius IL
Libentius II. archiepiscopus Ham-
maburgensis, episcopus Bremen-
sis [90, lu]. 108, 1. 123. 124, 1. 125.
126, 15. *2o. 127, 5.10. 131, i.*20.
173,1; vorlier maior domus (von
Bremen) prepositus 108, 1. 123, 1.
Oheim: Libentius L
Liberse mare *270, 15. [276, 15].
Liemarus archiepiscopus Hamma-
burgensis, episcopus Bremensis
1-3. 142, 15. 20. 143, 1. 281-283.
Liestmona predium, curtis, Lesumy
pr. RB. Stade, Kr. Blumenthal,
93,10; Lismona [136, 1]. 138,15.
20. 148, 15. 149, 1. 171, 15. 175, 15.
188,5. 208,20; Lastimona prepo-
situra 150, 15.
Ligeris fl., die Loire, 34, 5.
Lingones Sclavi, um FatUtz, pr,
BB. Potsdam, Kr. Westpriegnitz,
11, 1. *io; Linoges *77, 10. 162, 20;
Lonoges Sclavi = Lingones *77,io.
Lissabon s. Leskebone.
Liud-, Liut-, Liu-.
Liubertus archiepiscopus Mogon-
tinus 38, 10.
Liubice s. Leubice.
Liutgart matrona, Stifterin des
Klosters Bassum, 36, 1.
s. Liudgerus 13, 5. 10. *239, 15; Vita
s. Liudgeri *232, 15.
Liudgerus decanus, des Bremer
Kapitels, *2l4, 20.
Liudgerus, Liutgerus comes 106, 1.
138,10. Gem.: Emma; Br.: Her^
zog Benno (Bernhard I.) von
Sachsen.
Liudwinestein, eh. Burg am Limes
Saxoniae, bei Steinburg, pr. BB.
Schlesivig, Hzt. Lauenburg, 73, 15.
Loctuna predium, Loehtum,pr.BB.
Hildesheim, Kr. Goslar, 192, 1.
Lodparchi 40, 1 ; Lodbrog *40, 20.
S.: Inguar.
Loire s. Ligeris.
London s. Lundona.
Longobardi 6, 5. *234, 15. *250, 15.
*266, 10. Longobardorum Gesta
*250, 15; Historia *266, 10.
Lonoges Sclavi s. Lingones.
Lontium s. Leontia civitas.
Lorgoe pagus, der Largau zu bei-
den Seiten der Weser, pr. BB.
Hannover, Kr. Hoy a u. SyJce, 14,
25. 16, 15.
Lorsch s. Lauressa.
Lotharingia 28, 15. 34, 5. 55, 20.
Her zog: Godafrid.
Lotharius I. imperator 28, 15. V.:
Ludwig d. Fromme; Br.: Ludwig
d. Deutsche, Karl d. Kahle.
Lotharius rex Francorum, Konig
von Frankreich, 82, 5.
20*
308
M. ADAM BREMENSIS
Lucanus, romischer Dichter, 251, i.
*2o. [279,5].
Ludvicus, Ludewicus Pius, impe-
rator, senior, 17, 25. 18, i. 19, 20.
20,1.15. 21. 22,20. 23. 26, 1. is.
27, 10. 28, I. HaTbhr.: Bischof
Drogo von Metz; S.: Lothar I.,
Ludwigd. Deutsclie, Karld. Kahle,
(Pippin).
Ludvicus iunior, rex Germaniae,
der Deutsche, 26, 5. 28, 15. 30, 10—
20. 33, 10. *ifi. 38, 10.15. 39, 10. 40.
44, 5. 10. 46, 10. 25; secundus 30, 20.
37, 20; Pius 30, 10. 40, 5; cesar 30,
10.15. 31,1. 32,20. *33, 15. 38,10.
15. 40, 5. 44, 10. filii 46, 25. S.:
Karllll, (Karlmann),LudwigIII.
Ludvicus noster, Ludwig III. der
Jilngere, Konig von DeutscMand,
41, 10.
Ludvicus (IV.) rex, Puer, Ludivig
d.Kind, 52, 1.15. V.: Konig Arnulf.
Ludvicus Franciae, Ltidwig III.
von Franhreich, 41, 10.
Z/iibeck s. Leubice.
Liilie s. Lia.
Lullo episcopus Mogunciacensis
15,5.
Lundona, London, 113, 10; Britan-
nica Lundona *234, 20.
Lundona civitas, Lund, Malmohus-
Ldn in Schiveden, 233, 10. *234,
20 (metropolis civitas Sconiae).
237, 5. *15. Lundensis episcopatas
[235, 15]. Bischof: Heinricus.
Luniburc, Liinehurg, BB.-Hst. Prov.
Hannover, 206, 5; Luniburg mo-
nasterium ducis (vmi Sachsen)
126, 1. 5.
Maas s. Mosa fl.
Ilaastricht s. Traiectum.
Macco vicedomnus Hermanni archi-
episcopi Hammaburgensis 128,5.
Machabeus noster (Godescalcus)
193,10.
Macrobius [279, 5] ; vgl, Scipionis
somnia.
Magadburc, Magdaburg, Magde-
burg, Magedburg, civitas, urbs,
Magdeburg, BB.-Hst. Prov. Sach-
sen, 5, 15. 71, 10. 82, 1. 83, 1. *89,
15. *104, 15. 106, 5. 122, 15. 141, 1.
Magedburgensis archiepiscopa-
tus 71,15; episcopatus *71, 20.
Erzbischofe: AdaTbertus, Gisilha-
rius, Daganus, Walthardus, Gero,
Hunfrid, Engilhardus, Wecilo.
Vitztum: Otto. Schulmeister :
Octricus.
Magnopolis civitas Obotritorura,
Burgwall bei Dorf Mecklenburg
in M.-Schwerin, A. Wismar, 77, 1.
163,15. 164,1. 194,1; Micbilin-
burg 175, 15. 194, 5. Bisclwf:
lohannes Scotus.
Magnus monachus, episcopus Wen-
dilae [223, 1. 10]. 230, 10. *2o.
Magnus (I.) rex Nortmannorum,
filius Olaph (des Heiligen) regis,
der Gute, 135, 20. 136, 10. 15. 137.
138,1. 151,2o.*25. *154, 15. *267,
15. Oheim: Harald Hardrada;
Schw.: Wulfhildis.
Magnus (IL) rex Nortmannorum,
filius Haroldi (Hardrada) regis,
198, 10. Br.: Olaph (Kyrre).
Magnus dux Saxoniae, filius Or-
dulfi ducis 191, 15. 20. 192, 1—10.
193,1. 206, 10. [217, 15].
Magnus filius (illegitimus) Suein
(Estridsen) regis *164, 20. 25.
Magog populus 32, 5.
Mainz s. Mogontia.
Man, engl. Insel Isle of Man, 286, 25.
Marahi, Mdhrer, *80, 15; Maraho-
rum saltus 80, 10.
marcha quae trans Egdorara est
117,1.
Marcianus Capella *237, 20. *250,
15; Martianus 241, 10. 249, 1. 270,
1. *271, 15. [275, 20]. [227, 1].
Marco s. Merka.
Marcomanni 6, 5.
Marcwardus episcopus, von Hildes-
heim, 41, 1.
Margareta, christlicher Name fur
Estred, soror Chnud Magni regis
Danorum, 114, 5. *io. 115, 1. *io.
* 154, 15. Gem.: 1) Graf RicJiard II.
(falsch, vielmehr Bobert I.) von
der Normandie; 2) Wolf dux An-
glorum; 3) ein Sohn des Konigs
( Gro/SfHrsten) von Bu/3land. S.:
2) Bern dux, Osbern dux, Suein
rex (Danorum).
NAMENREGISTER. Lucanus — Mosa.
309
a. Maria, genitrix Dei 127, i. 173, 5;
mater Dei 132, 5. 170, 10. s. Ma-
rias altare in ecclesia s. Petri
Bremensi 37, 20. 146,15. 173,5;
annuntiatio 214, 15; ecclesia
Bremensis 215,1; tribunal 173,5;
ecclesia Hammaburgensis 132, 5;
basilica 132, 10; virgo (Maria)
260, i:. 261, 1. 5.
Maro 3,1; Yirgilius *253, 15.
Mars deus 258, jo. 286, 15.
Marsilia, Marseille, Est. des JDep.
BoucJies du Rhone, *229, i5.
Marsiliensis: Pyt/ieas.
Martianus s. Marcianus Capella.
s. Materniani corpus, in Heiligen-
stedten 25, 5.
S. Matthias in Britannia, Pointe
de St. Matthieu, Westspitze der
Bretagne, *229, 5.
Mauri *251, 2j.
s. Mauritii reliquiae, in Beepsliolt,
70, 10.
Mecklenburg s. Magnopolis, Michi-
linburg.
Meczin, Messina, ital. Frov.-Hst,
*229, 15. 20.
Mede s. Mota.
Meginwerkus episcopus Podarbur-
nensis [138, 10]. Schw.: Emma
senatrix.
Meinhardus episcopus in Norwegia
[224, 1]. *268, 15.
Meinherus episcopus Aldenburgen-
sis 123, 20.
MeiJSen s. Misna.
Melindorp s. Milindorp.
Meoticae paludes, die Ostsee, *237,
20. 249, 1.
Mercurius deus 8, 10.
Merka episcopus incertae sedis,
Bischof Marco von Oldenburg
und Schlesivig, 85, 5.
Mersiburg, Merseburg, pr. BB.-
Hst., Frov. Sachsen, episcopatus
71, 20.
Mescenreiza rivulus, ? 1) die Baize,
m. bei Boizenburg (A.-Hst. in
Mecklenburg - Schwerin) in die
Elbe ? 2) der Miihlenbach, m. in
die Stecknitz (Delvenau) ? 73, 15.
Messina s. Meczin.
Metensis, von MeU, Loihringen,
Bischof: Drogo.
Mi-, My-.
Michilinburg civitas Obodritorum,
s. Magnopolis, 175, 15. 194,5.
s. Mykaelis ecclesia Bremensis,
basilica, oratorium, 51, 15. 53,15.
55,1. 129,1.
Milindorp, Melindorp, ecclesia ma-
ter Tedmarsgorum, Kr.-Hst. Mel-
dor f,pr. RB. Schlesivig, Kr. Siider-
dithmarschen, 19, 5. 72, 10.
Mindensis, von Minden, BB.-Hst.,
Prov. Westfalen, parrochia 150, 20.
Bischof e: TJieodericus, Bernarius,
Eilbertus.
Mirri, ein Stamm der Ostfinnen,
242,5.
Misingus rex Polanorum 116,15.20.
Misna, von Mei/3en, Kr.-Hst. in der
sdchs.A.-H. Dresden, episcopatus
71,20.
Missizla princeps Slavorum 86, 10.
Mistiwoi, Mystiwoi princeps Winu-
lorum 102, 5.*io. *103, 15. 126,1.
[162,15]. S.: Uto; Enkel: Gode-
scalcus; vgl.: Sclavanicus dux.
Mizzidrog princeps Winulorum
102, 5.
Mogontia, Mainz, hess. RB. Rhein-
hessen, 21, 10, 38, 10. 41, 5. 172, 10.
Mogontinus, Mogonciacensis ar-
cbiepiscopus, episcopus 13, 20.
15,5. 188,15; Magontinus presul
61, 10. Erzbischofe: Lullo, Rha-
banus, Odgarius, Liubertus, Sund-
roldus, Haddo, (Hildibertus ?),
Bardo.
Monasteriensis, von Miinster, Kr.-
Hst. im gleichn. pr. RB., episco-
patus *239, 15. Bischof: s. Liud-
gerus.
Monomacbus imperator Grecorum,
Konstantin IX. Monomachus,
174, 10. 15.
Moref pars Scotiae, ? schott. Kirch-
spiel Morvern, Grafschaft Argyll,
286, 5.
Morse insula, die dan. Insel Mors,
Morso im Limfjord, 242, 15.
Morseti pagus Fresiae, in Ostfries-
land, pr. RB. Aurich, Kr. Aurich
und Leer, im Gebiete des Hoch-
moor, Lengener Moor, *15, 25.
*239, 10.
Mosa fl., die Maas, 43, 5.
310
M. ADAM BREMENSIS
Mota, die Mede (Melie), I. Nbh, der
Oste (pr. RB. u. Kr. Stade)? Vgl.
DK.I, 572; 16,5.
Moyland insula, die dan. Insel Moen,
243, 10.
Moyses 44, 15.
Mulimbach, der AlpersTiausener
Muhlen-Bach, I. Nbb. der Oste,
m. hei Alpershausen (pr. RB.
Stade, Kr. Zeven), 16, 6.
My- s. Mi.
Naccon princeps Sclavorum 86, lo.
Narvese, Niorvasund, die Strafe
von Gibraltar, *229, ic.
Nemetense, von Speyer, bayr. RB-
Pfalz, palatium 17, lo; s. Spi-
rensis.
Neptunus = das Meer, 79, 2o.
Nessunt, ?, 286,25.
Neutri [249, i].
Nicolaus, Nikolaus (1.) papa 31, i.
33, 1. 5. 38, 15. 50, 10. 64, 5.
Nithardus capellanus Gaudberti
episcopi 27, lO.
Nort-, Nord-.
Nordalbingia, Nortalbingia pro-
vincia 102, 5. 210, 20. civitas:
Bammaburg. Nordalbingi 4, 15.
18,15. 19,15. 30,1. 35,5. *104, 25.
109, 15. 166, 1. 168, 1^. 169, 15.
185, -io. 226, 15 (nostri Nordalb.).
populus et ecclesia 168, 15; qui-
dam nobilis homo de Nord-
albingis 166, 1; vgl. Saxones
Transalbiani.
Nordi pagus Fresiae, Kr. Norden,
im2w. RB. Auricli, *15, 2i. *239,
10 ; Nordwidi pagus Frisiae 42, >5.
Nordimbria, engl. Grafschaft Nort-
humberland, 43, 10. Nordumbri
84, 10.
Nortm anni, a%emem, Leute (VoIJcer)
des Nordens, 27, 1. 34, 5. 10. 39, 15.
40, 10. 15. 41, 1. 43, 5. 10. 47, 15. 58,
25. 59,1. *llf), 15. Nordmanni 6,5.
7, 20. 19, 10. [84, 1]. Konige: Gota-
fridus, Sigafridus, Gotafridus.
Fiirst: Gudurm. — Nortmannica
clades 48, 5.
Nortmanni vel Dani 39, 15. 44, 25.
47, 15 ; vgl. Daui vel Nortmanni.
Nortmanni = Dani et Sueones,
75, 1. 5. 241, 1. 5.
Nortmannia, Norwegen, 85, 5, 101,
10. *2o. 120, 5. 134, 15. 135, 15. 151,
15. 159, 1. 5. 161, 1. 199, 1. 233, 5.
239, 5. 240, 10. 250, i-io. 255, 5.
263. 265, 1. 267, 1. 268, 5. *15. 269,
15. 270, 5. 274, 15. 277,1. Normannia
125,1. Nordmannia [84,5]. *158,
10. [220, 5]. 227, 10. *268, 15. *270,
10. *274, 15. 20. Nordveia 107, 1;
Nordwegia [86,1]. [221, i]. *238,
10. *254, 20; Norguegia a moder-
nis dicta 263,5; Nortweia 136,
15 ; Norvegia 94, 5. 97, 10. 101, 10.
110,10. 113,1. 117, 10. 1.^ 120,5.
160, 10. 168, 1. 199, 5. 230, 5. 265,
5. 268, 1. 269, 5. 10. 275, 10; Nor-
vegia regio 117,10; Norveia 83,
10; Norweghe 286, 1; Norwegia
[98, 1]. *101, 9.0. [223, 5]. - insulae
ex adverso Nortmanniae, trans
Nortmanniam 118, 1. 269, 20. 270.
in partibus Suediae et Nort-
manniae 199, 1. regnum Nort-
manniae, Norvegiae, Nortman-
norum, inter Nordmannos [84, 1.
5]. 117,10.20. 120, 5.*io. 121. 134,
10. 151, 20. 154, 5. 159, 15. Konige:
Haccon. Hartildus, Thrucco,
Olaph, Suein (Suein Otto), Olaph
(der Heilige), Chnud d. Gro/3e.
Suein, Magnus {I. der Gate),
Suein (Estridsen), Haroldtis
(Hardrada), Magnus (ID, Olaph
(Kyrre). Bisclwfe: Johannes,
GrimJcil, Sigafridus, Thoolf, Si-
guardus, Asgothus, Bernardus. —
Nortmanniae fretum, Kattegat,
233, 5. Nortmanni, die Norweger,
63,5. 83,5. 84, 1. 94,15. 97, 10.
100,5.15. 112,5.15. 117,1.5. 118,
5.20. 120,1. 122,1. 125.10. 134,10.
135,15. 151,20. 154,5. 156,1. 196,
10. *i5. 198, 5. *i5. 199,10. 239,1.
240, I. 242, 1. 249, 10. 255, 5. 264.
267. 269. 274,10. 280, 1. Nord-
manni 155,15. *160, 20. *250, 15.
*251, 15. *263, i5_. *267, 15. [276, 1].
Nordmanni qui trans Daniam
habitant *263, i5.
Nortmannia, die Normandie, 115, 1.
Nortmanni, Nordmanni, die Nor-
mannen der Normandie, 114, 5. 10.
NAMENREGISTER. Mota— Osbern.
311
*155, IS. 197, 1. *263, 20. Nort-
manni Apuliae *115, n. *263, 20.
Nortmannia, Nortmanni, Bedeutung
unsicher, 53, i. 5. 174, 5.
Nordsee s. Britannia, Fresia und
mare magnum, occeanus im Wo7't-
und Sacliregister.
Nordumbri s. Nordimbria.
Nordwegia, Norguegia, Norvegia,
Norwegia s. Nortmannia.
Nordwidi pagus Frisiae s. Nordi.
Notebaldus, Nothebaldus vir male-
ficUS 208, 20. *25. 210, 10. 211, 15.*20.
Nova Corbeia s. Corbeia.
O.
Obodriti Sclavi, in Mechlenburg,
7, 20. 19, 15. [99, 10]. 162, 20. 163,
15. 194,10; nunc dicti Reregi 76,
10. 77, 1, vgl. 162, 20. civitas:
Magnopolis.
Octavianus, Beiname Papst Johanns
XII., 68,1.
Octricus Magdeburgensis, Dom-
scholaster, [69, 20]. Schiller: Tiad-
helmus.
O dan sue civitas, Odense auf der
dan. Insel FiXnen, 232, 10.
Oddar maior prepositus Aldiubur-
gensis 104, 1. Verwandter. Konig
Svend Estridsen von Udnemarh.
Oddara fl., die Oder, 76, 1. *i5. 77,
5. 79, 1. 80, 10. 15. 105, 1. 241, 15.
Oddo s. Otto.
OdgariusepiscopusMogontiuus23,5.
Odinkarus senior episcopus in Sueo-
niam ordinatus 85, 10. 15. 96, 20.
* 124, 5. 15. *235, 'iOj-magnusOthin-
gar 124,5. Schiv.: Asa.
Odinkar iunior, episcopus Ripensis
97, i.5.*i5. 106,10. 110,5. 10. *15.
125,1. *141, 20. *268, 10; Othen-
carus *228, 15; genannt Adaldag
97, 5. v.: Told dux Winlandensis.
Ohre s. Ara fl.
Olaph, Oleph rex Sueonum 31, 20.
59, 20.
Olaph rex Danorum veniens a Sue-
onia, Sueonum princeps 48, 5. 10.
53, 1. S.: Chnoh, Gurd.
Olaph rex Sueonum, filius Herici
(des Siegreichenj regis, OlafScho/S-
konig, 99, 5. [10]. 15. 100,1.5. 113, 1.
118, 5-20. 121,^1. 134, 1. ?. M.
(Sigrid Storrdda?); Halbbr.
Chnudd. Gr.; Gem.: Estred; S.
Anund- Jacobus, Emund (unehel.)
T.: Astridr.
Olaph Trucconis filius (Tryggveson)
rexNortmannorum (derNorweger)
97, 10. 98, [1]. 5. 100, 5-vo. 2G8, 5;
genannt Craccaben 101. 112,5.
Gem.: Thore; S. (irrig): Olaf d.
Heilige.
Olaph princeps Nortmannorum
(Norweger), filius Olaph Cracca-
ben (falsch), Olaf d. Beilige, 112.
5. 15. 117. 118,1.5. 120—122,1!
135,20. 153,10. 154,1. 155,5. 159,
15.20. *266,i5. 267,io.*i5.2o. 268,5.
Gem.: (Astridr) T. Konig Olafs
ScJto/Skdnig von Schiveden; S. (un-
ehel): Magnus I.; Br.: Haroldus
(Hardrada).
Olaph rex Nortmannorum (Nor-
iveger), Olaf Ky ire, *11)7, 15.198,
5. *i5. v.: Haroldus (Hardrada);
M.: Elisabeth; Br.: Magnus (11.) .
Oldenburg (BB. Schleswig) s. Aldin-
burg.
011a Vulcani 79, 15.
Olyden Helghesson *276, 20.
Orcades insulae, die Orkneyinseln.
113,5; Orchadae 270, 5 ; Orchadas
159, 10. [220, q. [224, 1]. 236, 1,
239, 5. *267, 20. *270, 15. 271, 1.
277, 1; Orchades (genannt Or-
ganae) 270, 1. Orchadum legati
167, 15. [220, 30]. Bischofe: Thurol-
fus, lohannes, Adalbertus, Hein-
ricus.
Ordulfus dux Saxouiae, filius Ber-
nardi II. ducis 136, 20. 137, 1.
186, 1. 5. 187, 10. 191, 15. 20. 195,
10.15. 202,5. 206,5; Ordolf 185,
20. 25. Gem.: Wulfliildis ; S.:
Magnus; Br.: Hermannus comes.
Ordwig s. Orwig.
Orestes 207, 20.
Organae, Orkney, Name der Or-
chades insulae 270, 1.
Orosius 6, 10. 250, 10.
Orw^ig rex Danorum vel Nortman-
norum 39,15; Ordwig princeps
*41, 15.
Osbern dux Angliae 155, 1. V.: Her-
zogWolf; M.: Estred- Margareta ;
312
M. ADAM BREMENSIS
Br.: Berzog Bern, Kdnig Svend
Estridsen von DdnemarJc.
Osmundus episcopus (Sueonum)
erroneus s. Aesmundus.
Osnaburgeusis, von Osnahriicli, pr.
MB.-Hst., Prov. Hannover, epi-
scopus: Bernarius (falscJi).
Osta, die Osfe im pr\ JRB. Stade, m,
in die Nordsee, 16, 5. lo.
Ostergoe, der Ostergau im Jieut. pr.
BB. Aurich und in Oldenburg,
16, 20; Ostraga pagus Fresiae
*15, 25. *239, 10.
Ostpeene s. Panis fl.
OstrogSbrdRnzzme,? russ.Gouv.-Hst.
Noivgorod a. d. Wolchoiu (oder
Ostrow, Kr.-St. im russ. Gouv.
Pskow?) 80, 10. 240,5; Ostrogard
= Ruzzia *240, if).
Ostrogothia, die schivedische Pro-
ving Ostergotland, 254, i.
Ostsee s. Balticum inare, Barbarum
mare, Getharum deserta, Scithi-
cum mare, pelagus, littus. Sci-
thicaepaludes, Meoticae paludes
und mare, pelagus I'm Wort- und
Sachregister.
Othencarus s. Odinkar.
Ottinsand mare, das Kattegatt (?),
63, f) ; Ottinsand mare novissi-
mum Wendilae 237, 5. lO.
Otto, Oddo.
Oddo episcopus Ripeusis [223, i].
230,10; Odo *228, 15.
Otto vicedomnus (von Bremen?)
89, 15. Oheim: Erzh. Adaldag von
Hamburg-Bremen.
Otto vicedomnus et canonicus Mag-
deburgensis, derselbe wie der
rorige? *89, i5.
Oddo legatus (von Bremen) ad pa-
pam (Sergius IV.), derselbe wie
die vorherigen? , *106, i5.
Otto magnus imperator, rex, cesar,
*41, 15. 60, 10. 61, 10. G2. 68. 64,
1. 5. 65, 5-20. 66, 10—25. 67, 2u. 68,
1. 5. 69, 5-15. 71, 5-16. 72, 1. 81,
5. 10. 82, 1. 10. *195, 20. 227, h. w.
228, 5. v.: Heinrich I.; Br.: Erzh.
Bruno von Kdln; S.: Otto II.
Otto II., raedianus, rex, imperator,
68, 5. 82, 1-10. 174, 15. Gem.:
Theophanu.
Otto III. rex, imperator 82, 5—15.
89, 10. *95, 15. 99, 1. 101, 15. 102, 1.
Ottonum tempus 105, 1.
Otto dux. Otto von Northeim, Herzog
von Bay em, 174, 1 (?). 206, 10.
P.
Paderborn s. Podarburnensis.
Palmae, Pahlen a. d. Eider, pr. MB.
Schleswig, Kr. Norderdithmar-
schen, 175, 15.
Panis fl., die Peene, Fl. in Mecklen-
burg-Schwerin und in Preu/Sen,
BB. Stralsund, 11, 5. *io. 162, 20.
165,5 (die Ostpeene), 241,15; Pe-
nis fl. 71, 20. 72, 5. 163, 1; Peanis
80,1. *162,25.
Pannones s. Ungria.
Papenbergensis, von Bamberg,bayr.
BB. Oberfranken, episcopatus
*128,i5.
Parisii, Paris, 34, 5.
Parmensis episcopus: Eberhard.
Parthi *251, 20.
Pascalis (I.) papa 20, 15. 21, 1.
Paulus apostolus 11, 1. *161, 20;
apostolus 22, 15. 39, 1. 44, 15. 98,
10. 167, 1. 264, 15. 272, 15. 274, 1.
280, 5.
S. Pauli prepositura, in Bremen,
150,15.
Paulus I. papa *11, 15.
Paulus diaconus scriptor *250, 15.
*266, 10.
PaulusIudeusconversus*178, 15— 25.
Peene, Peanis, Penis fl. s. Panis fl.
Pescinagi gens, die Petsclienegen,
*80, 15. 20.
Petrus apostolorum princeps 14, 25;
Petrus et Paulus apostoli *161,
20 ; s. Petri basilica, domus, ec-
clesia, in Bremen, 17, 15. 24, 20.
25,15. 26,1. 30,5. 36,10. 37, 20.
46,10.15. 60,5. 89, r. 107,5. 122,
20. 124, 5. 129, 10. 138, 15. 139.
140. 145, 2K 146, 15 (antiqua ba-
silica); basilica maior 129, 5;
templum *123, 25. 139, 20. s. Petri
altare in ecclesia s. Mariae Bre-
mensi 146, 15; s. s. Mariae ec-
clesia.
Pharao *166, 25.
NAMENREGISTER. Osmundus -Reginwardus.
313
Philippus (I.) rex Francorum, von
Frankreich, * 153, 20. V.: JSein-
ricus (I.) rex.
Phin dux exercitus, des lieil. Olaf,
*120, 15.
Phitonis spiritus 210, 1.
Pippinus rex Francorum, genitor
Karoli M., iunior, 10, 5. 12, 1.
Pippinus (11.) rex Aquitaniae, Enkd
Ludwigs d. Frommen, 28, is.
Pleccazze villa, Blexen in Olden-
burg, A. Butjadingen, 17, 15.
Pleicani barbari, Bewohner des
schioed. Ldn Blehinge, 286, 10.
Plinius *269, 35(?).
Plisna predium, ? (Gau Plisina,
Plei/Se-Gau im Kgr. Saclisen?),
171, 15. 205, 15.
Plunie ci vitas, Plon, Kr.-Hst. im
pr. MB. Schleswig, *74, 15; lacus
in quo P. sita est, der Planer See,
*74, 15.
Podarbumensis, von Paderborn, pr.
RB. Minden, chorus 107, 10; sal-
tus [5,15]. Bischofe: Biso, Megin-
werkus,
Polabingi Sclavi, im Lande Patze-
hurg, 11, 1. 162, 20; civitas: Pazzis-
purg.
Polania 156,5; Polonia *96, 25.
Polani Sclavi, die Polen, 76, i.*i5.
*80, 15. *95, 10. 116, 15. 245, 5. Po-
lanorum quidam archiepiscopus
156,5; terra 241, 20. Konige:
Bolizlaus I., Misingus.
Pomerani, die Pommern, *76, 15.
*80, 15. 81,1. 241,15.
Poppo episcopus ad Sliaswig or-
dinatus *83, 10. if. 95, 10. 96. 106,
10. 194, 5.* 10. *228, ir.. *235, 20.
*268, 10; Poppo theologus 110,5.
Praga urbs. Prog, Est. von Bohmen,
*85, 15. Bischof: Adalbert.
Prol in Anglia, Praivle, engl. Graf-
schaft Devon, *229, 5.
Pruzi, die Prenften, die Bewohner
von Semland, 80, .'- ; Pruzzi *76, 15.
*96, 2u; Sembi vel Pruzzi 245, 10;
vgl. Sembi.
Pytheas Massiliensis 272, 1. 5.
Q.
s. Quiriaci corpus [70, 15].
Quistina, die Twiste, r. Nbfl, der
Oste im pr. RB. Stade, Kr. Bre-
mervm'de, 16, 5.
Rabbodus episcopus Traiectensis
(von Maastricht) 41, 5. 10.
Raginbrond s. Reginbrondus.
Ramsolan predium, locus, Ramels-
loh, pr. RB. Liineburg, Kr. Win-
sen, 29, b. 10. 35,15. 52,10. *105,
15. 106,1; Ramsola 123,20. 175,
20; Ramsolae 35, is; Rambsola
263,1. cenobium *92, 20; fratres
62, 10. *92, 20. de Ramsola: Gote-
scalcus episcopus, Tadico.
Rani gens Sclavorum, auf Riigen,
245, 1 ; vgl. Runi.
Raswen s. Gunnar.
Ratibor princeps, dux Sclavorum
133, 1. 137, 5. [10].
Ratolfus episcopus Sleswicensis
[222, 25]. [223, ij. 231, 1.
JRai;en^erAquilegiensis(patriarclia)
177, 20.
Razispurg, Razzisburg, Razzispurg
civitas Polabingorum, Ratzeburg,
pr.RB. Schleswig, Kr. Herzogtum
Lauenburg, 11, -i. 163, 10. 164,1.
175,15. Id5, v.. Bischof: Aristo.
Rederi s. Retharii.
Redigast idolum Rethariorum 78, 5 ;
Redigost 194, 5.
Reepsholt s. Ripesholt.
Reginbaldus comes, Gesandter Lud-
wigs des Deutschen, 30, 20.
Reginbertus episcopus Sclavaniae,
von Oldenburg, 107, 1. 110, i.
Reginbertus episcopus Funensis
115,10; Kehinherus *231,i?.
Reginbrondus episcopus Arhusien-
sis 64,15; Raginbrond 85, 5; Re-
ginbrundus *229, 2.^.
Reginfridus rex Danorum 20, 10. 15.
Reginold princeps in Anglia 84, 10.
v.: Gudredus; Br.: Analaph,
Sigerih.
Reginwardus archiepiscopus Ham-
maburgensis, episcopus Bremen-
sis 54. 55, 1. 5. corpus eius 129, s.
314
M. ADAM BREMENSIS
Rehinherus s. Reginbertus.
Reingerd matrona, Stifterin des
Klosters Beeps/wit, 70, lo. Sehw.:
Wendila.
Remensis, von Reims, franz. Dep.
Maine, archiepiscopus: Fulco;
episcopus: Ebo.
b. Remigii ciinilia Bremae servata
[25, lo].
Renaix s. Rodnacli.
Renus, Rhenus fl,, Rhein, 4, lo. 5,i.
6,20. 10,1. 11,10. 12,15. 27,1.28,
15. 43,5. 55, 15. 20. 138, 15. 206, is, 20.
Reregi, Name der Obodriti, 77, 1.
162,20.
Retharii, Rehtarii, Retheri, Eederi
Sclavi, in Mecklenburg, 11, i.*io.
78,1. 165,5.10. civitas: Rethre.
Rethre civitas Rethariorum, eh. am
Tollensesee und auf der Fischer-
insel im See, Mecklenburg- Strelitz,
78,1. *163,20. 194,5 (metropolis
Sclavorum). templum demonibus
Rethre constructum 78, i. 79, 1.
Reune insula, Rugen,*24:b,ib; vgl.
Rani, Runi.
Rhabani (lirabanus Maurus, Erz-
bischof von Mainz) capitulum
28, 10.
Rhodope, der Balkan (Gebirge),
*253, 20.
Rikardus comes Nortmannorum,
Gr. Richard II. von der Nor-
mandie, 114, 5. 10. *15. 115. 1. * iO;
Richardus *154, 15. Gem. (falsch):
Margareta; Schw.: Imma; S.:
Rodbertus (I.).
s. Rimbertus archiepiscopus Ham-
maburgensis, episcopus Bremen-
sis 26, J 5. 20. 37, 25. 42. 43, 1. 44.
45, 10—20. 46. 50, 10. 51, 15. 58, 10.
[220, 1]. Rimberti Gesta 39, 5.
42,1.10. 44,20; Liber 46,15; Vita
38, 5. 1.^ 44, 5. 45, 15.
Rimbertus presbyter in R\y3L (falsch,
vielmehr in Schiveden) 35, 5.
Ring princeps Sueonum 59,5. >S'. :
Herich. Emund.
Ripa portus Daniae, civitas, Ribe,
Ripen, A.-Hst. in Ddnemark, 39, 5.
64,15. 96,15. 97,5. 106,10. *110,
15. 133,10. 187,15. [223, il. 228,
10. *i5. *229, .^ 230,10. Ripeusis
diocesis 167,20.230,5; episcopa-
tus 97,1. 230,5; parochia 231, 1.
Bischofe : Liafdagus.Folgbract(?J,
Odinkar iunior, Wal, Oddo.
Ri'pesholt, Reepsholt,pr.RB.Aurich,
Kr. Wittmund, monasterium Fre-
siae 70, 5.
Riphea iuga 266, 5. 274, 10. Riphei
montes 251, 1. 256, io.*i5. 263, 15.
*267, 20.
Rodbertus, filius Richardi comitis
Nortmannorum, Gr. Robert I.
von der Normandie, 115,1. S.:
Willelmus Bastardus.
Rodnach cella, Renaix, Ronse, belg.
Frov. Ostflandern,Arr.Audenarde,
18, 15.
Rodulfus s. Rudolfus.
Roeskilde s. Roscald.
Roma 13,5. 28, 15. 32, 10. 20. 68,5.
82,5. 101,15. 148,5. 156,1. *164,
20. 167, 10. [220, 25]. *237, 15; urbs
Roma 70, 1 ; Romana urbs 237,
5. 10; apostolorum urbs 137, 1.
*160, 15. Romani, die alien Romer,
6, 15.20. 227,1. *234, 15. 238, 10.
*250, 15. *293,i5. antiqui Romani
*237,2o. [248,15]. *265,i5. Romani
auctores 266, 5. 270, 1; scriptores
6,5. 241,5.271,5; fines 6, 15. Ro-
manorum antiquus mos 14,20;
historici *234, 15; testimonium
5, 10. dux." Syagrius. Romani, die
mittelalterlichen Romer, 69, 15;
Romanus populus 68, 5. 69, 10.
Romani sive Greci, die Ostromer,
Byzantiner, 170, 15. Romani =
romiscJie Pdpste und Kaiser; Ro-
mani pontifices *18, 20. 142,5.
Romana sedes 64,5. 128, 10. *148,
20. [225, 10]. Pdpste: Leo I, Gre-
gor I., Paschalis Z, Gregor IV.,
Sergius II., Nikolaus I.,Stephan V.,
Formosus,StephanVI..SergiusIII.,
Johan7i X., Leo VI L, Agapet II..
Johann XII., Benedict V., Jo-
hann XV., Sergius IV.. Bene-
dict VIII., Johann XIX., Bene-
dict IX„ Silvester III, GregorVL,
(Gratia nus), Clem ens II. , Leo IX. ,
Alexander II. — Romani impe-
ratores 142, 5 ; reges 37, 5. Ro-
mana privilegia 175, 10; Roma-
norum hystoriae et privilegia 3,
10; privilegia 27,5; Romanum
NAMENREGISTER. Rehinherus — Scanafeld.
315
imperium 11,5; vgl. imperium
im Wort- und Sachregister ; Kaiser
s. cesar ebenda.
Roscald, Roschild ci vitas Daniae,
Roeskilde auf der dan. Insel See-
land, 87, 20; sedes regia Danorum
223,5. Bischof: Wilhelm; Kirche:
s. trinitatis.
Roseveldon, Harsefeld, pr. RB. und
Kr. Stade, prepositura 205, 20;
Rosafeldan *106, 20.
Rudolfus, Rodulfus.
Rodulfus capellanusBescelini a,rchi-
episcopi, episcopus Sleswicensis
133,10; Rodulphus *228, 15.
Rudolf episcopus vel presbyter
Anglus in Norwegia 118, i; Ro-
dulf 125, 1.
Rudolf rex Danorum vel Nort-
mannorum 39, 15.
Biigen s. Rani, Reune, Runi.
Runi gens Sclavorum, auf Biigen,
245, [1]. *i5; an der Peenemiin-
dung (f) 80, 1 ; vgl. Rani, Reune
insula.
Rustri, pagus Fresiae, eh. Land
Bilstrwgen in Oldenburg, 17, 25;
Rustrii *15, 25. *239, 10.
Rutubi portus, ags. Beptacaestir,
jetzt ? (Bichborough?), engl. Graf-
schaft Kent, *81, 20.
Ruzzia 80, 10. *9o, 15. *96, 20. *114,
10. *197, 15. 240, 5. *i5. 242, 5.
248,1. *249, 15. 267, 1; Ruzia
[99, 10]. * 153, 15. Ruzzia = Un-
garn? 114, 1. Ruzziae regnum
241,20; filius regis de Ruzzia
*114, 10. Ruzzi *76, 15. 245, 5. *20.
Konig: Gerzlef; metropolis civitas:
Chive.
Sala fl., die Saale, 4, 15. 5, 1— j5.
71,20. *81, 10. 151,1.
Salemon, Konig von Israel, 153, 10.
Salemon rex Ungariae, filius An-
dreae regis I86, 15; Salomon
*158,i5.
Salernitanus, von Salerno, it. Prov.-
Hst., medicus: Adamatus.
Salustius 201,15. *251,2o.
Salvator, Christus, 25, 10. 45, 10.
195,1: s. Salvatoris ecclesia, in
Bremen, 25, 10.
Samse insula, die dan. Insel Samso,
242, 15.
Sarmatae 6, 5. 249, 1.
Sarraceni 82, 5. 154, 1. [225, 5].
Saul, Konig von Israel, 2, 20.
Saxonia 3, 15. 4, 5. is. 5, 20. 12, 10.
13,15. *16, 25. 21,1. 36,15. 40,20.
53, 10. 55, 15. 20. 66, 20. 25. 67, 15.
20. 92, 5. 15. [93, 25]. 108, 15. 109,
1.5. 130,5. 131,5. 161,15. 171,1.
179,10. *194,i5. 206, 10.15. *239,
10. Saxonia nostra 55, 15. 76, 1.
229,1; natura Saxoniae 131,5.
180,10. — patria jhaec 109,5;
provincia 4,5. 5,5. 67, 15. 92, 15;
provincia haec *111, 20; regie
haec 93, 20. Saxoniae civitates
93,25; aliqui comites *111, 20;
congregationes 67, 20; ducatus
67,15; fluvii 5, 5. 15; limes 73.
74; provinciae populi 5, 15; s.
Westphali. Herzoge: Brun, Her-
mannus,Benno,Bernardus, Ordul-
fus, Magnus. Saxonia quae trans
Albiam est 73, 10. — Saxones,
Saxonum gens, populus 4. 5, 15.
6,10—20. 7 — 10,15. 11,10. 12,15.
18,10.15. 14,5—30. 17,5. 18,5.10.
21,5. 63,10. 66,20. 72,10. 81,1.5.
*i5. 82, 15. 92, 5. 10. [93, 15. 20].
116,15. 126,1-10. 166,5. 185,20.
206,5. 239,1. *251,20. Saxones
vocati Angli [6, 20] ; noster po-
pulus 88, 20 ; nostri, die Sachsen,
92, 10. 93, 15. [20]. 169, 1. 185, 1.
Saxonum advenae, in Jumne, 79,
10; bella ab Einhardo descripta
*4, 20; vgl. Einhardus; colonia
apud Heidibam 57, 1. 63, 1 ; dei
8; insulae 6, i5; magnates 13,15.
92,5; terra 14, 20. civitas r Ham-
maburg. Saxones Transalbiani
55, yo. "72, 10. *195, 15; vgl. Nord-
albingi,Transalbiani.JVbr<?e?6isc7ie
Sachsen: Hotcetae, Sturmarii, Ted-
marsgoi.
Scalchispurg, Hausberge, pr. BB.
und Kr. Minden, 109, 10.
Scald a fl., die ScheJde, 43, 5.
Scaldholz civitas Islandiae, SJcal-
holt auf Island, *278. 20.
Scanafeld ecclesia Holcetarum,
Schenefeld, pr. BB. Schlesivig, Kr.
Pinneberg, 72, 10.
316
M. ADAM BREMENSIS
Scandinavia insula = Sconia, *234,
20; vgl. Scantia.
Scantia insula = Sconia, *234, 15.
20; vgl. Gangavia, Sconia.
Scarane civitas Gothiae occiden-
talis, Skara in Schweden, Gote-
borgs-Ldn, 118, 20. 254, 1. *255,
15.261,20. Scaranensis ecclesia
236, po. 255,5; sedes *254, 20.
Scariensis ecclesia [222, 20]. Bi-
schofe: Tut got, Gotescalcus.
Scebbasa, der ScJiipse - Graben, I.
Nbb. der Aller, m. unterhalb
Bethem (po\ BB. Li'meburg, Kr.
Fallingbostel) 16, 15.
Schelde s. Scalda.
Schenefeld s. Scanafeld.
Schonen s. Sconia.
Schwentine s. Zuentina.
Sci-, Scy-.
Scipionis somnia, 3, i; r//Z, Macro -
bins.
Scimbeki ecclesia, Scharmbeclc, p)\
BB.Stade,Kr. Osterholz, 140,to.*25.
Scytae, die alien Skythen, 111,20.
*245, 20. Bischof: Theotimus.
Scithia, Scitia, Schweden, etica audi
Finnland und nordliche Gebiete
von Bu/dland, 58, 25. 60, 5. *245,
25. *246, 20. Scythiae regiones,
Bu/3land?, 159, f-. Scithiae po-
puli *245, 25. *250, 15. Volker:
Turciundandere. Scythae, Scitae,
schwedische imd russische Volker,
61, 10. 154, 1. Scythica Diana
280, 10. Scythicae paludes, die
Ostsee, 79, 5. *237, 20. 248, 15; re-
giones 238, 5, Sciticum littus
*287, 20. 249,1. Scithicum, Scy-
thicum mare, die Ostsee, *74, 15.
76, 5. *237, 20; pelagus 74, 10.
238, 5.
Sclavania 65, 10. 71, 20. 75, 10. is.
76, 1. 86, 5. 10. 90, 10. 91, 5. *95, 15.
104, 10. 107, 1. 110, 1. 133, 10. 138, 1.
147,20. 162,1.10. 165,1. 166, 10.
193, 5. *191, 15. [218. 20]. *224, 15.
[225, 1]. 228, 10. 262, 15. Sclavonia
71,20. 102,5. 267,1. Sclavania
citerior 162, 10 ; ulterior *162, 25.
Sclavania Germaniae provincia
75, 15. Sclavaniae episcopus:
Abhelinus; vgt. Aldinburg. —
Sclavanica regio 79,1.5; verba
163, 5. Sclavanicum bellum 74, 10.
Sclavanicus dux (Mystiwoi) *102,
5. 10; sinus 233, 10. Sclavonica
clades 109, 15. 131, 20.
Sclavi, Sclavorum gentes, populi
5, 15. 6, 5. 9, 15. 18, 10. 19, 1. 15.
23, 1. 33, 10. 40, 5. 53, 10. 55, 20.
56,10. 58,25. 61,10. 65,5.10. 66,10.
71, 10. 15. 73, 15. 74, 5. 75, 5—15. 76,
10. *i5. 77, 5. 79, 10. *80, 15. 81, 5.
*io. 86, 5. 15. 91, 5. *95, 10. [99,10].
101,15. 102, i.5.*if.. 103,i.*io. 104,
5. 10. 105, 1. 15. 109, 15. 110. 1. 116,
20. 119, 15. 20. 122, 1. *125, 20. 132,
15. 137, 5. [10]. *2o. 159,10. 162,5.
20. 166, 5. 20. 168, 15. 174, 5. 185,20.
194, 1. 10. 195, 10. *20. 215, 10. *227,
15. 241, 5. 15. 242, 5. 15. 243, 10.
244, 20. 245, i_. 249, 5. *259, 20.
Sclavorum civitates 104,5. 194, 1;
principes 132,15. 133, 1; provin-
tiae 104, 10. Fiirsten: Missizla,
Naccon, Sederich, Tito, Gotescal-
cus. Markgraf: Theodericus.
Stdmme: Boemani, Cliizzini, Cir-
cipani, Doxani, Heveldi vel He-
ruli, Leubuzzi, Leutici, Lingones,
Marahi, Obodriti, Polabingi, Po-
lani, Bani vel Buni, Beregi, Be-
tJiarii, Sorabi, Stoderani, Susi,.
1 holosantes, Waigri, Warnabi,
Wilini, Wilzi, Winuli.
Scone, Sconia, provincia, regio Da-
norum, Landschaft Schonen im S.
der schived . Provinz Gotarike, 65, 1.
96,20. 100, 10.15. 101, 10. *2o. 115,
10. 198, 5. [223, 5]. 230, 1. 233, 5. 10.
234, 10. *i5. 235. 237, i.*i5. 242, 1.
243, 5. *249,i5. 254,1. 261, 20. 268,
1. Scania *235, 15; vgl. Scantia.
Sconiensis parrochia 235, 15. Sco-
niae parrochia utraque 237,1.5;
promunctorium 233, 10. BiscMfe:
Bernardus,Heinricus, Egino; vgL
Gotebaldus.
Scotia, Schottland (und Irland) *194,
15. 271,1. 286,5. — Scotbi, die
Schotten und Iren, 95, 1. [225, 1].
239, 5. 271. Scothorum rex, un-
bekannten JSamens, 95, i; Scoto-
rum rex = rex Hiberniae, unbek.
Namens, 196, 10. Scotus: Johan-
nes episcopus.
NAMENREGISTER. Scandinavia — Sliaswig.
317
Scritefingi, die Finnen (happen) im
niirdl, Schweden, * 158, 20. *223,io.
*250, 15. *255,20. 256. 266, 5.*io;
Scritefini 255, 5. 10; Scrithefinni
*158, 20; Scritofingi *274, 20. civi-
tas [regioj: Halsingland; vgl.
Finnedi.
Scuti, ein Stamm der Ostfinnen,
Czjud, 242, 5.
Scy- s. Sci-.
s. Secundi caput *169, 20.
Sederich princeps Sclavorum 86,
10.15; Sedericus satrapa Sclavo-
rum 119, 20.
Seland insula, die dan. Insel See-
land, 65, 1. 96, 20. 100, 10. 15. 115,
10. [223,5]. 230,1. 231,1. 282, 10.
15. 233. 284, 10. 235, 1. 243, 1. Se-
landia *288, 25. [243, 1]. Bischofe:
Gerbrandus, Avoco, Willelmus.
Sembi, die Preu/3en, 58, 25. [122, 1].
*253, 20. Sembi vel Pruzzi 245,
10; vgl. Pruzzi. — Semland pro-
vincia, das Land der PreufSen,
80, 5. 228, 10; insula 245, 5. 10.
Sequana fl., die Seine, 34, 5.
Sergius (II.) papa 28, 10.
Sergius (III.) papa 50, 10. 51, 1. 5.
52,1. 64,5; privilegia 51,5.
Sergius (IV.) papa 106, 1. *i5.
Sewardus episcopus in Norwegia
[223, 10] ; Siguardus 269, 5.
Si-, Sy-.
Syagrius Romanorum dux 6, 15.
Sibico episcopus Spirensis 132, 15.
Sicambri 6, h.
Sicilia *229, 15.
Sictona ci vitas Suediae, Sigtuna
am Mdlarsee, StocJcholms - Ldn,
*255,_i5. 257,15. 261, i.-). 20. *262,
20; Sictone 256, 10; Sictuna *228,
10. Sictonensis ecclesia [222, 15].
Bischofe : Adalivardus iunior,
Tadico.
Sigafrid episcopus vel presbyter
Anglus in Norwegia 118, 1; vgl.
lohannes episcopus.
Sigafrid episcopus a Suedia, der
jungere Siqfrid, 125, i; Nortman-
norum episcopus 156, 1. 268, 10.
*i5. 269, 1. Neffe: Aesmundus.
Sigafrid nepos (jrotafridi regis Da-
norum, ddnischer Kronprdtendent,
20,5.
Sigafrid rex Danorum, Nortman-
norum 39, 5. 10. 43, 5. Br. Halp-
dani.
Sigafrid rex Danorum, WiTcinger-
Jconig, *47, 20.
Sigafridus marchio, vielmehr comes,
Graf von Stade, 92, 15. *2o. 93, 1.
10. *25.
Sigefridismor palus, ? am JJrsprung
der Aue (I. JSbh. der Oste im pr.
BB. Stade, Kr. Botenhurg), 16, 5.
Sigerich princeps Danorum 53, 1.
Sigerih princeps in Anglia, filius
Gudredi, 84, 10. Br.: Analapli,
Beginold.
(Sigrid Storrdda?) Gem.: 1) Herici
(des Siegreichen) regis Sueonum;
2) Suein (Gdbelbart) regis Dano-
rum *95, 10. 100, 5. v.: Konig
Bolezlaus (I.) von Polen; S.:
1) Olaf Scho^konig; 2) Knut d.
Grof^e.
(Sigrid) filia regis Danorum (Svend
Estridsen) 162, 5. 194, 5. 10. Gem.:
Godescalcus princeps Sclavorum.
Siguardus s. Sewardus episcopus.
Silla, der rdm. Feldherr Sulla, 204, 10.
Silvester scismaticus, Silv. III., Ge-
genpapst, 148, 10.
Symeon episcopus in Suediam con-
secratus [223, h] ; Symon Scrite-
fingorum episcopus *223,io. 256, 1;
vgl. Stenphi.
Symon episcopus s. Gaudbertus.
Simundus episcopus Halverstaden-
sis 51, 1.
Synai mons 170, 20.
Sincicum predium, Sinzig, pr. BB.
Koblenz, Kr. Ahrweiler, 171, is.
205, 15.
Sivkval s. Cincfal.
s. Sinnicii corpus in Hammaburg
25, 5 ; reliquiae in Ramsolan 29, 10.
s. Sixti, Syxti corpus in Hamma-
burg 25, 5 ; reliquiae in Ramso-
lan 29, 10.
Sleswig s. Sliaswig.
Slia lacus, die Schlei, 227, 1. 241,
10; brachium freti barbari 228, 5;
stagnum *226, 15. *227, 15.
Sliaswig portus maritimus, Schles-
wig, pr. BB.-Hst., Frov. Schles-
wig-Holstein, 31, 10. 44, 20 (locus).
63,5.10. 64,15. 80,5. 96,1.15. 106,
318
M. ADAM BREMENSIS
10. 133,10. 136,15. 154,10. 161,5.
10. 227, 5. 228, 5. 10. 231, i. Slias-
wich, quae nunc (et) Heidiba
dicitur 57, i. 228, 5; vgl. Heidiba.
Sleswich [222, lo]. [223, i]. *228,
10. SI. civitas [117, i]. [223, i].
228, 5 ; civitas Saxonum Trans-
albianorum *195, 15. Sleswicensis
episcopatus *129, i5. 280, 5. Bi-
schofe: Horit^ Poppo, Esico, JRo-
dulfus, Ratolfus.
Sneidbach, der MuJilenbacli, r. Nbh.
der Oste, m. bei Gro/3-Meckelsen
(pr. MB. Stade, Kr. Zeven), 16, 5.
Solinus auctor 79, 15. 2(\ 248, 5. 250,
10. 257,1. 270,5. *271, 10. 15.
Sollonberg inons, der SuUberg bei
Hamburg, pr. KB. Schlestvig, Kr.
Pinneberg, 109, 1—10; prepositura
150, 20. 169, 10.
Sorabi Sclavi 4, 15. 40, 5. 56, 10.
81, 1. *10. 15.
Spirensis, von Speyer, hayr. MB.
Pfahy episcopus: Sibico; vgl.
Nemetense palatium.
Sproga insula, die dan. InselSprogoe
im Gr. Belt, *233, 20; vgl. 243, 25.
Stadium portus Albiae, Stade, pr.
MB.-Hst., Prov. Hannover, 92, 10.
93, 10; Stade *140, 25. 150, 15 (pre-
positura). 175, 15.
Steinbach, der Steinhach, r. Nbb.
der Aue (Liihe), m. unterhalb
Harsefeld (pr. MB. und Kr.
Stade), 16, 5.
Steinkel, Stenkel s. Stinkel.
Stenphi episcopus, von Halsing-
land, genannt Sjmon 256, 1; vgl.
Symon.
Stephanus, der erste cJiristliche Mdr-
tyrer, *193, 1:0. s. Stephani prepo-
situra, in Bremen, 150, 10.
Stephanus (V.) papa 47, 5.
(Stephan VI.) papa, successor For-
mosi *49, 15.
Stephanus (I.) rex Ungariae, der
Heilige, *1U4, 15.20.
Stercolf episcopus, unbekannt wel-
ches Bistums, 85, 5.
Stinkel rex Sueonum 156, 20. 157, 1.
158,5. 197,10; Steinkel 261,15.
262,10.15; Stenkel *197, i5. S.:
Halzstein ; Verivandter: Emund
Gamul rex Sueonum.
Stiplaga cortis, Stiepel,pr. MB. und
Kr. Arnsberg, 138, 15.
Stix, mythischer Flu/S der Unter-
welt, 78, 10.
StocJcsee s. Colse.
Stoderani Sclavi, im Havellande,
78,1.
Sturia fl., die Stor in Holstein, m.
in die Elbe, 12, 10. *i5.
Sturm arii Saxones Transalbiani,
rim Hamburg, *72, 15. 73, 1. 195, i.
Sturmariorum provincia 168, 15.
civitas: Hammaburg ; vgl. Nord-
albingi, Saxones Transalbiani.
Sturmegoe, der Sturmgau um Ver-
den (Kr.-Hst. im pi'. MB. Stade),
16, 15.
Sueci, Suedia, Suedi s. Sueones
Sueonia.
Suderbeste s. Horbistenon.
Siillberg s. Sollonberg.
Suein,einesNorma7inenfilrsten,Sohn:
Hardegon.
Suein rex Danorum, Svend Gabel-
bart, 87,10. 90,i5.2o. 91. 94, 10.15.
95, 1. 5. 99, 5. 15. 100. 101, 5. 10.
112; Sueinotto 63, 15. 64, 1; Suein
Otto 87,5. 88,1. v.: Haroldus
(BlauzaJm) ; Br.: Hiring; Gem.:
fSigrid Storrada?) relicta Herici
regis; S.: Knut d. Gro/3e.
Suein rex Danorum, iunior, Svend
Estridsen, 48, 1. 5. 52, 20. 53, 1.
59,5. 86,10.15 (qui hodiequesuper-
est). 88, 1 (qui nunc in Dania
regnat). 92, 1. 95,5. 99,1.5. 103,
5. 10 (diu memoraudus). 104, 1—10.
115,5. 116,10. 134,5. 135. 136,5.
10. 148,15. *151,2n.25. 152. 153,
1-10. 154. 155, 1. *i5. 157, 5. 161.
162,1.5. 161. 165,15. 1G6, 5. 167,
20. 175,5. 194,5. 198. 199. 206,5.
[220,10.15]. [221,15]. 231,1. 235,
1=.. 237, 1. 244, 10. 250, 1. 5. 257, 5
(sepe recolendus). 275. F. ; Wolf
dux; 31.: Estred (3Iargareta);
Gem.: ? Gunhild vel [GiideJ ; T.:
Ingerid, Sigrid; Br.: Bern, Os-
bern : OJieim: Knut d. Gr. Ver-
wandter: Oddar.
Suein rex Nortmannorum (Nor-
tveger), filius Chnud Magni regis
125, 10. 134, 10. 15. 135, 15.
NAMENREGISTER. Sneidbach — Theophanu.
319
Suein filius Gudviii ducis Angliae
115,5.*15. *155, 15.
Sueinotto, Suein Otto s. Suein
(Gabelhart).
Sueonia 22, i. 5. 24, 5. 27, lo. 30, i.
31,20. 32,10. 44,1. 48,5. 59, lo.
65,1. 85,10. [86,1]. 118,10. 184,5.
158, 1. 197, 10. 235, 5. 242, lo. 249,
5. 250,1-10. 251,5. 255,5. 256.
263, 1. 5. 267, 1 ; Suedia 85, 5. 96,
20. 97, 10. *15. 98,20. 101, 10. *20.
107,1. 110,10. 113,1. 118. 122,5.
125, 1. 134, 5. 151, 15. 152, i. lo.
156,5. 199,1.5. [218,20]. [220,5],
[221,1]. [223,5]. 228,10. 236, 20.
253,10. *254,2o. 256. 262,_i. 265, 1;
Suevonia 58, 10. 25; Suigia 168, 1;
Swetide 286, 10. — Sueoniae
episcopus: Gaudbertus; pro-
vintiae omnes 259, 5 ; regnum
134, 5. Suediae montes 274, 10.
Kiinige: Beorn, Oleph, Ring,
Herich, Emund, Anund, Hericus,
JEmund, Hericus (der SiegreicheJ,
Olaf (SchofSJconig). Annnd-, Ja-
cobus, Emund (Slemme, Gamul),
StinJcel, Herici duo, Halzstein,
Anunder, Haquinus, Volker :
Gothi(occidenfa/es und orientcdes),
Scritefingi, Wermilani. insulae
in partibus Suediae et Nort-
manniae 199, 1. Vgl. Scythia. —
Sueones, Sueonum populi, gens
9, 15. 22, 1. 25. 31, 15.20. 33, 10. 37,
10. 53, 1. 58, 10. 59. 75, 5. 91, 10.
92, 10. 95, 5. *io. [99, 10]. 118, 10-
20. 119, 5.10. 121, 1. 122,1-15.
134,5. 136,10. 155,5. 156. 157, 10.
15. 158, 5. 10. *197, 15. 198, 5. 241,
1. 5. 242, 5.15. 244. *246, 15. 249, 10.
*250, 10.15. 251-253. 255,5. 256, 1.
257, 10. 15—260, 5. 264, 5. 2G9, i<^
280, 1; Sueci *250, 10. Suedi 98,
15. 157,1. 197,10. 242,5. 257,5.
268,10. 269,1. Sueones ulteriores
199, 5. — Sueonum ecclesia 32, 5;
imperium 244, i; regnum 95,5.
99, 1^. 134,5. 158, 5. *197, 15. 198,
1. *259, 15. 262, 10. montana Sue-
dorum 157, 1.
Suidger maior prepositus Bremensis
(180,25). 202,25. 203,1.
Suidgerns capellanus Hermanni ar-
chiepiseopi Hammaburgensis,
spdter Clemens II. papa, 128, 10.
*i5; vgl. Clemens II.
Sulla s. Silla.
Sundroldus archiepiscopus Mogon-
tinus 47, h. *50, 15. 20.
Susi Sclavi 40, 5.
Swetide s. Sueonia.
Swevi 6, 5.
Sy- s. Si-.
T.
Tacitus *250, 10.
Tadicus episcopus in Suediam
(Sigtuna) consecratus [223,5];
Tadico 263, 1.
Tangwaidus episcopus Branden-
burgensis [225, 1].
Tarragona s. Arragun.
Taurinensis, von Turin, it. Pr.-
Hst., quidam episcopus, Cunibert,
*169, 20. ^
Tedmarsgoi Saxones Transalbiani
72,10. ecclesia mater: Melindorp.
Telgae, Sodertelge in Schweden,
Stockholm- Ldn^ 261, 20.
Tensfelder Au s. Agrimeshou.
Teod- s. Theod-.
Thebeorum legio *169, 20.
Theod-, Thiad-, Teod-,Tiad;.
Theodericus episcopus Mindensis
38,10; Thiadricus 41, 1.
Tiadericus capellanus Hermanni
archiepiscopi Hammaburgensis
128, 10.
Theodericus (I.) rexFraucorum 7,1.5.
Thiadricus comes,unhekannt ivelcher
Grafschaft, 92, 15.
Theodericus marchio Sclavorum,
der sacks. Nordmark, *102, 10. 15.
*104, 15.
Tiadhelmus rector scolae Bremensis
[69, 20].
Thiadmarus episcopus Hildinensis
mit dan. Namen Tymmo, 136,
15. [^0].
Theodmarus comes, frater Bernhar-
di II. ducis Saxoniae, 126, 20. (185,
10); Thiadmarus [135, 10]; Thied-
marus 149, 1 ; Thietmarus 149, 5.
filius eius 149, 5. 10. V.: Herzog
Benno (Bernhard L) von Sachsen;
T.: Bernhardi II. neptis (?).
Theophanu uxor Ottonis II. impe-
ratoris 174, 15.
320
M. ADAM BREMENSIS
Theotimus Scytarum episcopus
111,15.
Thyle insula, Island, 271—274,5;
Thile 276,1; Tyle *271,io; vgl.
Island.
Tholf, episcopus in Norwegia, Bi-
schof von Trondemnis, [223, lo] ;
Thoolf 269,5.
Tholosantes Sclavi, an der ToUense,
11, 1. 10. 165, 5. 10.
Thor idolum, deus Sueonum 122.
10. 258. 259, 5.
Thora concubina Suein (Svend
Estridsen) regis Danorum *157,
20; Thore *164, 20.25. S.: Magnus.
Thore uxor Olaph (Tryggveson) re-
gis Nortmann. [98,5]. [100, 15.20].
Thorgatus episcopus Scaranensis
123, 20; Thurgot 119, 1. 124, 1.
254, 5. *2o; Thorgotus *124, 5.
Thourout s. Turholz.
Thrucco rex Nortmannorum {Nor-
weger), filius Hacconis (falschj,
94, 15. [98, 1] ; Trucco 97, 10. ;S\.-
Olaph.
Thud insula, die dan. Insel Tliy-
holm im Limfjord (oder das dan.
Amt Thyland?), 242, 15.
Thuringia, Thilringen, 6, 20; Thu-
ringea 5, 1.5; Thuringiae saltus
5, 10. — Thuringi 7, 5. is. 10, 1.
11,10. *81, 10. 15. dux: Hirmin-
fridus.
Thurolfus episcopus Orchadum
[224,1]. 271,5.
Thurones, Tours, frz, Dep. Indre et
Loire, 84, 5. Bischof: Gregorius.
Thyle s. Thile.
Tiad- s. Theod-.
Tideus 88,1.
Tymmo s. Thiadmarus.
Toki dux Wiulandensis, vom dan.
Amt Vendsyssel?, * 110, 15. ^S'.;
OdinJcar iunior.
Tollensesee s. Rethre.
Tosti filius Gudvin ducis Anglorum
115, 5. *i5. *155, 10: Tostin 196,
10. Br.: Haroldus, Suein; Scliw.:
Glide.
Tours 8. Thurones.
Traiectum civitas, Maastricht, nie-
derldnd. Prov. Liniburg , 41, 1.
Bischof: Rahbodus.
Traiectum Rheni, Utrecht, nieder-
Idnd. Prov.-Hst, 206, 20. Bischof:
Willehelmus.
Transalbiani 19, 5. 22, 20. 23, 15. 76,
10. 88, 20. 25. 119, 15. Transalbiani
populi 12, 10. 90, If.; t^^Z. Nord-
albingi, Saxones Transalbiani.
— Transalbiana provincia 20, 1.
transmarinae ecclesiae 110, 10; ec-
clesiae quae trans mare sunt 64,
15. 65, 1; transmarini episcopi
[221,15].
Travena fl., dieTrave, *74, 10. *227, 15.
Travena silva, eh. Waldungen an
der Trave, 74, 1.
Treveri, Trier, pr. RB.-Hst., Prov.
Rheinland, 41, 5. 177, 5. Erz-
hischofe: Heddi, Eberhardus; Er-
wdhlter: Ouono.
Triburia, Trebur, hess. RB. StarTten-
burg, Kr. Gro/3gerau, 49, 1. 191,5.
Triesmeri pagus Fresiae, im pr. RB.
Aurich, Kr. Aurich und Witt-
mund, *239, 10; ?;^?. Diesmeri.
s. trinitatis ecclesia Roscildensis
87, 25.
Trogoditae 249, 1.
Trondemnis civitas Nortmanniae,
Trondhjem, Drontheim, norweg.
A.-Hst. (A. Sondre- Trondhjem),
121,15. 159,20. 267,5.10. 270, 10;
Trondempnis • 268,1. Bischof:
Thoolf
TuUius 3, 1.
Tuph dux 152, 1.
Turci populus Scithiae, um Abo,
Grofijilrstentum Finnland, Gouv.
Abo-Bjorneborg?, 242,5. *245, 10.
Turholz cella in Gallia, monaste-
rium Galliae, Thourout, belg. Prov.
Westflandern, 23, 10. 24, 1. 26, 15.
29, 1; monasterium Flandriae
*29, 15.
Turin s. Taurinensis.
Turonensis s. Gregorius.
Twiste s. Quistina.
Twistermoor s. Chissenmoor.
U.
Ubsola templum Sueoniae, Upsala,
Hst. des gJeichn. Ldn in Schweden,
58, 10. 118, 10. 257, 15. 258. 259, 5. 10.
260. 261, 15. 262, 1. 5; Ubsala*223,io.
NAMENREGISTER. Theotimus — Wendila.
321
Udo s. Uto.
Ulf s. Wolf.
Ungria 76, lO. 147,20. 186,15; Un-
garia *104, 15. Ungariae gens
*104, 15. Ungarica expeditio 148,
1. 5. 186, 15. — Ungri 50, i. 53, lo.
15. 54, 10—20. 55, 15. 56, 5. *80, i5.
134, 1. *153, 15. 174, 5. Pannones
148, 5, Konige: Stephanus 1., An-
d/reas 1., Salemon, Belo.
Unni archiepiscopus Hammabur-
gensis, episcopus Bremensis 54, 5.
55,1-15. 68, 1.5. 59,10-25. [220,1].
*249, 15. *262,25.
Unstrote fliimen, die Unstrut, I.
Nbfl. der Saale, 7, 20.
Unwauus archiepiscopus Hamma-
burgensis, episcopus Bremensis
107, ic. *i5. 108, 5. 10. 109, 5. 15.
110,1-10. 111. 112, J. 116. 118,5.
119. 122, 15. 20. 132, 1. 268, 5; Un-
wan 109, 5. 116, 1.
Uterna, die Otter, r. Nbb. der Sever,
m. unweit Malstedt (pr. RB. Stade,
Kr. Bremervorde), 16, la.
Uto, Uotto, Udo.
Udo (II.) marchio, Graf von Stade,
Marlcgraf der sdcJiff. Nordmark,
192, 10. 193, 1; Uto [135, 15]. Uto-
nis comitatus 189, 5.
Uto satrapa Sclavorum, princeps
Winulorum, 119, 20. 126, 1. 5. Uotto
126, 2t), N. b. v.: Mistiwoi; S.:
Gotescalcus.
Utrecht s. Traiectum Rheni.
V,
Valentinianus (III.) imperator 6, 15.
Vdres s. Far.
Vehne s. Finola.
Veneciarum episcopus: Vitaiis.
Verden 8. Ferde.
Vihorg s. Wiberg.
s. Victoris corpus [70, 15].
Viken s. Wig.
Virgilius s. Maro.
Vissula fl., Na7ne der Weser (falsch),
5, 5 ; vgl. Wissula.
Vitaiis episcopus Veneciarum, von
Torcello, it. Prov. Venedig, 214, 10.
s. Vitus martyr 70, 5; s. Viti basilica
extra oppidum (Bremen) 108, 10.
Vulcanus s. 011a.
Adam Bremensis.
Vurm rex Danorum s. Hardecnuth
Vurm.
W.
Waigri Sclavi, in Ostholstein, *74,
10. 76, 10. *15. *103, 10. 162,20;
Wagri 244, 25. civitas: Aldinburg
maritima.
Wal episcopus Ripensis 133, 10.
167, IS. *228, 15. 230, 5.
Walani Sclavi s. Wilini.
Walde cortis, Altenwalde, pr. MB.
Stade, Kr. Lehe, [188, 10].
Waldesmoor, ? das Hochmoor im
pr. RB. Aurich, 16, 20.
Wales s. Hiberuia.
Waltbardus archiepiscopus Magde-
burgensis 106,5. 122,20.
Wandali 6, 5. 76, 1 ; vgl Winuli.
Wanga pagus Fresiae, in Olden-
hurg, A. Jever, gegenilher der Insel
Wangeroog, *15, 25. *239, 10.
Waplinga palus, ? Moorfldchen an
der Wapel (in Oldenbu/rg, m. in
die Jade), und das Lengnermoor,
in Oldenburg, *16, 25. *239, 15.
Warnabi Sclavi, an der Warne.
11, 1. 162, 20.
Wecil,Wecilo archiepiscopus Mag-
deburgensis 177, is. 211, 1. Br.:
ErzhiscJiof Anno von Koln; Neffe:
Bischof Burchard IL von Halber-
stadt.
Wego episcopus Aldenburgensis
86,5.
Welatabi qui et Wilzi dicuntur
241,5.
Welpus dux Bavariae, Welf IV,
(I.) V. Bayern, 206, 10.
Wemma fl., dieWumme in den pr.
RB. Liineburg und Stade, bildet
mit der Hamme vereinigt die Le-
sum (zur Weser) ^ 16, 10.
Wenzezlaus (1.) princeps Boemiae
*84, 5. Br.: Bugezlaus (falsch).
Wendila matrona, Stifterin des
Klosters Reepsholt, 70, 10. Scliw.:
Reingerd.
Wendila insula, Nordjiltland n. d.
Limfjord (dan. Amter Vendsyssel
und Thyland) [223, 1]. 227. 230,
10. *io-20. 23-2, 5. [240, lu]. 242,15.
267, 15; vgl. ludland, Winland.
Bischof e: Magnus, Albricus.
21
322
M. ADAM BREMENSIS
Wendilgart virgo, Stifterin des
Klosters HeesUngen, 70,5. V.:
Haldb.
Wermilani, die Bewohner der schwed.
Landschaft Wermland, 250, 5. lo;
Wirmilanorum gens 158, i ; Wirm-
lani, Wirmilani *158, 20.
Weser s, Wirraha, Wisara, Wissula.
Westphali [5, is].
Westragothia, die schwed. Land-
schaft Westergotland, 253, lo ; vgl.
Gothia.
Wiberg civitas, ddn.A.-Hst. Viborg,
230, 10. *if.; Wibergh [223, i]. Bi-
schof: Heribertus.
Wichingi piratae 238, lo; vgl. Asco-
manni.
Widgerus, Kdmpfer filr die Bremer
Kirche im Zweikampf vor der Sy-
node zu Trebur, 49, 5.
Widichind 12, 15. 13, 15.
Wieste s. Bicina.
Wigcivitas (falsch) Nortmannorum,
eh. norweg. Landschaft Vihen, zu
beidenSeitendesSkager7'alc(Kristi-
aniasundj, 267, i'-; Wigprovincia
Nordmannorum *2G7, 20.
WigbertusepiscopusFerdensis51,i.
Wigmodia {Tragus), ivipr.EB. Stade,
14, 25. 3lt.
Wildashusm, Wildeshausen, A.-ITst.
in Oldenbi/rg, 82, 15. 205, 20 (pre-
positura); Wildishusin 175, 15.
Wildloch lucus Silvester, beim Wil-
denlohs-Moor im A. Oldenburg,
16, 20.
Wilini Sclavi, ? im Lande Bellin
bei Fehrbellin, pr. RB. Potsdam,
Kr. Osthamlland, 78, i ; Wilini
vel Walani Sclavi *78, 10.
s. Willebrordus 11, i. 22, 10. s.Wil-
lebrordi sepulcrum 13, 5; Vita
232, 1.
s. Willehadus episcopus Bremensis
3, 15. 12. 13, 1-10. 15, 5-25. 16, 1.
17, 10-20. 60, 10. 127, 1. 139, 10.15.
141,1. 150,10. 277,5. 278,20. s.
Willehadi capella 108, 10; corpus
25, 1. 5. 36, P. 10. 150, 10; preposi-
tura 150,10; Vita 13, 15. 25, i;
vgl. 17, 20 ; Vita et miracula 36, 15.
Willeliarius s. Willericus.
Willehelmus, Willelmus.
Willehelmus episcopus Traiectensis
177,20.
Willelmus episcopus Roschildensis,
Selandensis [222]. [223, 5]. 231, i.
*^33, 25.
Willelmus Bastardus, Wilhelm der
Eroberer, 115, 1; Willehelmus
197, 1. 198, 10; vgl. Bastardus.
Willericus episcopus Bremensis 17,
25. 18, 1. 19, 5. 23, 1. 5. 24, 15. 20.
25,10—20. 26,5. [36, 10]; genannt
Willeharius [17, 25[.
Wilzi Sclavi 75, 5. 81, 1. 241, 1. 5.
245, 1 ; Wilzi Sclavi vel Leuticii
*77, 10. 79, 1. 165, 5 ; vgl Leutici,
Welatabi. Wtlzi: Chizzini, Cir-
cipani, Tholosantes, Retharii.
Wilzi (angehlich) ein Name der
Wizzi *248, 15.
Wimarcha. nach Hodenberg, Die
Diozese Bremen J, 42 f. bei Alirens-
ivohlde, pr. RB. und Kr. Stade,
16,5.
WinifridusAnglus,5owi/a^,10,20.11.
Winland insula, ^meWZ:a, 275, 15. [20].
Winlandensis terra, ? dan. A. Vend-
syssel, *110, If"; vgl. Wendila in-
sula, dux: Toki.
Wintherus, erwdhlter Erzbischof von
Magdeburg, 141, 1.
Winuli Sclavi, einst Wandali ge-
nannt (falsch), 76, 1. 81, 1. 83, 1.
102, 5. *io. 109,1. 125,15. 126,5.
133,1. 137, 10. 165, 1. 241, 20.
Fiirsten: Mysthvoi, Mizzidrog,
Gneus, Anatrog, Uto.
Wirmilani s. Wermilani.
Wirraha fl., die Weser, 5, 10. 14, 25.
16, 10. 15. 93,10. [136,1]. *238, 15.
*239, 15. Wirrahae ostia *16, 25.
*239, 15; ostium [136, 1]. 276, 10.
flumen (absolut) 123,5; vgl.l^i-
sara, Wissula.
Wirziburgensis, ronWilrzburg, bayr.
RB. JJnterfranken, episcopus 188,
15; episcopatus 188, 15.
Wisara fl., die Weser, 5, 5 (qui nunc
Vissula vel Wirraha nuncupatur).
10; Wisera |276, 10]; vgl. Wirraha.
Wispircon, bei Eichede, pr. RB.
Schlesivig, Kr. Stormarn, 73, 15.
Wissebroch, ? Moorfldche bei Reith,
pr. RB. und Kr. Stade, 16, 10.
NAMENEEGISTER. Wendilgart — Zuentina.
323
Wissula fl., die Weser, 140,15; vgl.
Vissula.
Witmariis doctor, Korveyer Monch,
22,5.
Wizzi, lateinisch Alani vel Albani,
die Wes', ein Siamm der Ostfinnen,
242, 5. 248, 1. 5.
Wodan deus Sueonum 258. 259, 5.
Wolf dux Angliae 114,5. 115,1.5.
134,5; Ulf *154, 20. soror eius
114,10. 115,5. *154,2o. *155, 10.
Gem.: Margareta (Estred); S.:
Bern, Oshern, Suein (Svend
Estridsen); Schw.: Gythe.
Wolf s. Ganuz Wolf.
Wolfredus quidam veniens ex An-
glia in Suediam 92, 5— 15.
Wolfridus quidam advocatus
*140, 10.
Wormacia, Wormatia civitas,
Worms, hess. RB. Bheinhessen,
*33, 15. *50, 20.
Wuljhildis soror Magni (I.) regis
Nortmannorum 136, 2o. Gem.:
Herzog Ordulf von Sachsen.
Wiimme s. Wemma.
Wurm rex Danorum 57, i5; vgl.
Hardecnudth Worm. S.: Harol-
dus (Blauzdhn).
Xerses 172, i.
X.
Y s, I.
Z.
Zeitz s. Ciscia.
Zuentifeld orientalis campus, Ge-
hiet zwischen der Schwale, der
Tensfelder Au, dem Floner See,
um Bornhoved, pr. BB. Schleswig,
Kr. Segeherg, 74, 5.
Zuentina fl. , die Schwentine, aus
dem Ploner See, m. hei Dietrichs-
dorf (pr. BB. Schleswig, Kr. Kiel-
Land) in die Kieler Bucht, 74,
5. *15.
21*
WORT- UND SACHREGISTER.
Die grofieren Zahlen bezeichnen die Seiten, die kleineren die Funferreihe der Zeilen,
ZuT weiteren ZeichenerJcldrung vgl. S. 289.
abba 38,10. 42, lo. abbate 47, i.
abbatem 249,5, abbates *111,20.
abbatia 151, i. 171, lo.
abdicare christianitatem 87, 5. lO.
absconse *107,i5. *130,20.
absida 146, 15.
absolvere, vom JcircJilichen JBanne
losen, 94, lo. absolutio reconci-
liationis *158, 15. absolutum iu-
dicium 145, i.
abuti legibus (= uti?) 8,5. abuti,
mi/Shrauchen, 233, 15.
acephalus, eine Art Ketser, 156,1.
*25.
Actus s. Ansgarius. vitae actuum-
que (Willehadi) liber 17,20.
adiutor, im Bistum, 46, lo. 50, 5.
61,1; vgl. coadiutor. adiutor in
oportunitatibus 253, lo. adiu-
toriuin 7, 10. 24, i. 46, 25. 58, i.
*65,20.
adoptare in filium 26, 15 ; in mili-
tem, milites 179,15. 186,10.
adulari 181,15.212,15. adulatione
carpere 143, i. adulationes 212,
15. adulator *208, 25. adulatores
178,15. 181,5. 182,5. 192,15.207,
25. 213,5.
advocatus, Vogt, *132, 20. *140,20.
aemuli 3,5. 182,1. 190,25; vgl. in-
vidi. aemula sceptri Constanti-
nopolitani 80, lO; Britannicae
Lundonae *234, 20. aemulus vir-
tutis 26, 20. aemulari 89, 10.
aemulatio 188,20; operis 132, 10 ;
partium 108, 20. aemulatione
lassare 174, 1.
aequinoctium veruale *260, 20; vgl.
solstitium.
aequivocus, gleiehnamig, 38, 10 ;
vgl. cognominis.
Aestimo faciente ea causa 85, 1.
sicut aestimo 122, 15. ut aestimo
207, 20 ; vgl. causa, credo.
aestus maris, die Gezeiten [279, 1.
5]; vgl. fluctuatio.
affinitas conubii 99,10.
affirmare 86, 10. 179, 1. 213, 15.
Affirmant autem Dani 240, 5.
cum tamen affirment 215, 1.
omnes autem affirmant 101, 1.
Paulus in Historia Longobardo-
rum affirmat *266, 10. Sunt
autem qui affirmant 88, 10 ; vgl.
alii, aliqui, asserere.
agere : pertinatius agentes 35, 10.
superbius agentem 84, 1. 201, 5.
fiducialiter agebant in nomine
Domini 99,1. libera agebant in
his, quae ad Deum pertinent
163, 1. ut de publicis rebus
absque eius consilio nihil agere-
tur 173, 10. extra quorum sen-
tenciam de publicis rebus nihil
agi lex est 245, 1 ; s. curam
agere.
agger Bremensis oppidi 108, 15 ;
vgl. murus, vallum.
agnus paschalis 141,5.
agones, GlaubensJcdmpfe, 254, 15.
agonia, TodesJcampf, 212,5. ago-
nizare 11, 15.
ad aleas ludere 182, 15.
alii, einipe (= aliqui), 211,1; an-
dere, hdnflg. et alia 35, 10. 39, 10.
88,15. 143,5. 201,5. 202,15. 212, 1.
[222, 5]. 254, 10. et alia alibi
70, 10. et alios alibi 164, 5. et
WORT- UND SACHREGISTER. abba — arbitri.
325
alia multa 135, lo. 170, 20. 25.
[187,20]. 265, 10. Et alia plurima
160,10- Item alia [222,5]. Et
reliqua *161,25, alii et alii 52,20.
quamvis sint et alia, quae 122, 15.
Alii dicunt 98, 5. *274, 15. Alii
dicunt , quidam vero .
Sunt alii 121, 10. Dicunt alii
*266, 15. Haec aliqui confir-
mant, a;lii — — 96, 15. aliis
criminantibus, aliis recte fac-
tum astruentibus , nos
28, 5. ab aliis comperi, rex
tacuit 99,5. ab aliis traditur
54, 1. quern alii — — nuncu-
pant [17, 25]. ab aliis scriptis
mutuavimus 24, 10. alii
scriptorum 10, 25; vgl. aliqui,
affirmare, asserere.
alimonia 46, 1.
aliquandiu, eine Zeit lang, 273, 10;
vgl. diu.
Aliqui — — arbitrautur. Nos
vero 32,10. Dicunt aliqui 89, 15.
247, 1. Narrant eum aliqui ,
omnes autem 100,20. 101,1; vgl.
alii, affirmare, asserere.
alleluia 280, 5. Hebreum all. *280, 20 .
alpes 250,10. 251, 1. 266, 1.
altare 26, 1. 30,5. 87,20. 42,5. 54, 10.
60,5. *127, 15. 140,20. 146,15.
173,5. 184,10. 189,20. [190, 1].
192,20. 193,10. 210,15. 264,20.
alteri (Plural) 142,5. 177, 15. 278, 1.
altero = alteri 114, 10.
ambire beneficium 186,20; civitati
murum, die Stadt mit einer
Mauer umgeben, * 128,20; vgl.
circumdare. ambitio bonorum
213,1. ambitus gloriae 200,5.
ambitu circuire 263, 10.
ambulare caute erga principes
205,10; per raare 172,1.
amnis (dbsolut) die Elbe, 126,5.
amphorae, Begrdbnisurnen, *265, 20.
anathematis gladium 41,5. 94,5.
186,5; i^Z.excommunicatio. ana-
thematizare 122, 10.
an oil la, Unfreie, 8,5.
angeli 104, 5. 141, 10. 182, 1. 209, 1.
Annales cesarum 41, 10 ; vgl. Histo-
ria Francorum.
anniversarii dies, der Bremer Erz-
Mschofe, [217, 1].
annona solita 131,5.
annullare precepta 49, 1.
annunciare publice , constanter
verbum Dei *163, 20. 236, 25.
237, 1 ; vgl. euangelizare, predi-
care. annuntiatio s. Maria.
antecessores 1, 10. 70,i. 71,1. 5. ante-
decessor, 276, 5 ; vgl. decessores,
predecessores.
Antichristus 117, 15.
antiphona [217, 20].
antiqui, die Bremer zur Zeit Lievi-
zos I., 94, 1. antiqui [Romani],
die alien Romer, 248, 15 ; s. Ro-
mani. antiqui auctores 250, 10 ;
sancti 44, 1. antiquitas 6, 10.
7,1. 86, 1. 272, 5. antiqua mira-
cula 35,10.
antistes, Biscliof, 30,15. 34, 1. 140,15.
anuli inpressio 17, 1.
apex episcopalis, bischofliche WiXr-
de, Amt, 178, 10. apices, Briefe,
273, 15.
apologus, Yerteidigung, 122, 1.
apostoli 142, 5. 10. apostolica aucto-
ritas 23,10. 33, 1. 64, 10. 175,5.
[222,1.5]. [225,20]; benedictio
*160,20. [221,25]; sedes 11,5.
33,5. 49,1. 66,20. 69,10. *106,i5.
*128,15. 143,10. 148,10. 160,5.15.
*161,20. 175,5. [216,15]. [221,
20. 25]. [222, 10]. [225, 20] ; vgl.
Romana sedes. apostolicus 156,
15. 172, 10. [226, 5]. aposto-
lorum (Petri et Pauli) natales
108, 5 ; urbs s. Roma, aposto-
lus s. Paulus apostolus.
apparuit hoc (als Satzanfang)
200,20. [225,15]; vgl. 240,1.
apri [185, 5. 10].
aquilo, Himmelsriclitung, Norden,
ofter ; das Gebiet, die Lander
des Nordens, [226, 5]. 269, 15.
aquilonis gentes 252, 10 ; insulae
226,10; populi 60,20. 167,15;
reges 111, 10. 134,1. 151,15; reg-
na 250, 1. aquilonales episcopi
[221, 15] ; s. arctica plaga, sep-
tentrio. aquilonales insulae (?)
*230, 15.
arbitri 212,15. arbitror 79,5, 172,1.
178,5. 209,5. 248,15. 264,20; ut
arbitror 20,5. 111,10. *164,20;
326
M. ADAM BREMENSIS
volupe arbitror 79, 5. arbitramur
44,10. 75,10. 157,10. arbitrautur
272, 1. Meo arbitratu im-
pium est 59, lo. 15.
arbor frugifera 8, 20; maxima,
beim Tempel in tfpsdla, *257, 15.
*258, 10. arbores, des Hains zu
Upsala, 260, i. arboribus fron-
dosis venerationem exhibere
9,10. Sirbor nuWsi, auf Helgoland,
231, 15. ad arborem devincire
mortuos 286, lo.
archiepiscopus hdufig. archiepi-
scopalis mos 156, lO ; potentia
161,5. [219,10.15].
archimandrita 107, 5.
archipresul [135, lo]. 186, lO ; s. pre-
sul.
archivum *128, 15.
arctica plaga *262, 20. arctoa gens
215,10; plaga 265,5. arctoi po-
puli 282,5; vgl. aquilo, sep ten-
trio.
arcus ecclesiae, in Bremen, 140, 6.
argentum s. libra, solidi.
arma 3, 20. 63, 1. 87, 10. 102,1. 126,5.
176, 10. arma patria 9, 1. Sa-
xonia viris, armis et frugibus
inclita 4, 15. Hammaburg — —
olim viris et armis potens 73, 1.
provintia armata viris, opu-
lenta frugibus divesque merci-
bus 234, 10. regio armis, viris
et frugibus opulentissima 76,5.
Populi Sueonum — — viribus
et armis egregii 252, 15. Saxo-
nes et armis et fide victi
14,15; vgl. vi et armis. — per
arma iurare 39, 10. arma tumu-
lare cum homine *265, 15. arma-
torum multitudo 121,1. 179,20.
aromatum fumus 170, 20.
ars (historiae) 218,25; vgl. magica
ars. multarum artium sup-
pellectile 144,5; homines 178,15;
callere ingenio *178, 20.
assentiri 47, 1.
asserere 87, 10. 52,5. 66,10.109,15.
[190,5]. *200,25. 202,15. 262,10.
Asserunt alii 206,20. Asserunt
tamen aliqui 212, 15. Asserunt
etiam periti locorum 242, 10.
quamvis alii — — asserant
10,25. 11,1. Sunt alii qui asse-
rant 121, 10. assertio christia-
nitatis 96,1; vgl alii, aliqui,
affirmare.
assumere in sedem apostolicam
*128,15; vgl.eMgere. ass.deBre-
meusi choro 261,25; uxores et
concubinas 153, 10. assumpti epi-
scopi a rege vel populo 269, 10.
atleta 22, 1. 31,20. 59, 10.
atteudo: non attendens miser, quod
159, 15. Nee attendunt miseri,
quam magnum 166, 10. somnia
attendere 210, 15.
attrahere christianitati *267, 15.
auctoritas, Quelle, 3, 10. auctorita-
tem prebere 167,20. 230, 10 ; vgl.
apostolica auctoritas, circum-
scriptio, donatio.
Auerochsen s. bisontes.
augures 1 1 7, 15. 244, 5. auguria
101,1. 182,10.
aula regia, Hof des Konigs, 199, 20 ;
vgl. curia, aulici 147, 15.
aurea mediocritas 150,5; secula
182,5. 190, 25; vasa 278, 10. auri
marcae *127, 15; massa *196, 15;
pondus ingens 91, 5. auro pa-
ratum simulacrum 78, 5. ex auro
paratum templuai 258, 1. aurum
obrizum *178, 20 ; plurimum, auf
Seeland , 233, 10 ; in Kurland,
244,1; vgl. libra.
auspicia 182, 15. auspicia et sortes
8, 15. auspicium equorum 8, 30.
avium prognostica 101, 1; voces
et volatus 8, 25.
axis (feminin.) septentrionis, der
Nordpol, 277,5.
azima, Fest der ungesduerten Brote,
Ostern, 140,15. 141,5.
baculum episcopale 130,5; vgl.
cambutta, ferula, virga.
balnea *209,20. 217, 10.
baltei modus, danach der sinus
Balticus genannt, 238,5.
baptisma 286, 15. baptismus 14, 10.
31, 15. 32, 1. 57, 20. *104, 20.
*112, 15. 236,15. 264,20. bapti-
zare 12, 5. 13, 15. 21, 10. 24, 15.
63, 15. 65, 10. 97. 98. *104, 20.
119,5. 155,10. n94,i5. *232,20.
268,5.
WORT- UND SACHREGISTER. arbor - capitolii. 327
barbari 15,15. 21,20. 24, i. 37, i.
41, 5. 53, 5. 79, 5. 85, 15. 87, i.
92, 5. 15. 96, 1. 103, 5. Ill, 20.
118, 15. 122, 15. 134, 15. [187, lo].
138, 5. 156, 10. 159, 5. 161, lo.
198,5. 199,15. [224,10]. 233,15.
236, 10. 243, 5. 246, 15. 249, i.
*252, 20. 254, 5. 10. 264, 20. 270, 1.
271, 5. 275, 1. barbara gens
(Fresones) 184,20; in Sigtuna,
(222, 20]. barbarae gentes 58, 15.
125,10. 174,5. [220,10]. 238,5.
242, 10 ; nationes 22, 25. 199, 5.
barbari Dani *240, 15 ; termini
66,20. barbarica crudelitas 21,
15; excursio 59, i; incursio 35,
15; infestacio 18,15; supersticio
262, 5; vastacio 47, 5. 51, 10.
barbaiice (ddnisch) [136, 20].
barbarici incursus 168, 10. bar-
baries 40, 10. 117, 10. barbaro-
rum excursio 53, 5; irruptio
42,15. barbarum frendere 280,5.
barbarus 233, 20. Barbarum
mare s. im Namert register.
barbatae mulieres 266, 1.
basilica 17,15. 25,15. 37,20. 46,10.
51,15. 55,1. 108,10. 124,5. 129,5.
132,10. 140,20. 145, 25. 146,15.
215,1; s. s. Mariae, s. Mykaelis,
s. Petri, s. Viti basilica; vgl. ca-
pella, oratorium.
benedictio, (bischoflicher) Segen,
142,10. [220,20]. [221,10]. bene-
dictio sacrorum ordinum 264,20;
apostolica *160, 20. [221,25].
beneficia, gute Taten, 150, 1. 184, 5.
beneficium, Wohltat, 1,5. 109,1.
156, 1. 161, 15. 201, 16. bene-
ficium, LeJien, 21, 10. 154, 5.
186, 20. 192, 5. benefacere 98, 10.
178,5.
bibliotheca sacra, die Bihel, 281,5;
vgl. Scriptura. bibliotheca in
Hammaburg collecta 27, 5 ; vgl.
libri.
bipennis 122,10.
bisontes, Auerochsen, 267,1.
bizautii *178, 25.
boreales gentes 20,5. 65,5; natio-
nes 162, 1 ; Saxoniae partes 12,
10; vgl. aquilo, septentrio.
bubali, Biiffel, 267,1.
bubones, Uhus, 210,15.
caballi 187, 1.
calamo dulci prosequi 36, 20. ca-
lamo scribere 176,15; pleniori
proponere 238, 1. calamum diri-
gere 81,10; vgl. stilus,
calices aurei [187,15].
calumpnia 143, 20. calumpniae
50,10. 184,1.
cambuta pastoralis 127,15; vgl.
baculum, ferula, virga.
camerae septem in turri, auf
der Bremer Stadtmauer, 131, 15.
145, 25.
campestres Scitae *245, 20. cam-
pestria, Heide, freies Feld, 137,15.
campio, Kdmpe, 74, 5; vgl. duellum.
cancelli, eine netzformig verzierte
Wandfldche (?), 131,10.
cancri signum 271,10.
candelabra, Leuchter, 187, 15. [20].
canes, bei den Amhronen, 248, 6;
ecclesiam violantes, in Bremen,
210,10; magnitudinem solitam
excedentes, auf der Fabelinsel,
278,15; suspensi in luco, bei
TJpsala, 260,5. inter duos canes
suspendi 149,5. 10. c^nis, Bezeich-
nung fur einen Slaven, *102, 15.
canones 203, 15. *255, 15. canonum
decreta 30, 10. 175, 5. canonica
regula [69, 15.20]. 108,5; conver-
satio 109, 20. canonice iudicare
[222,5]; vivere 139, 10. 163, 10.
canonici 108,5. *123, 20. 131,1.
*132, 20. cauonicus 1, 1. *89, 15.
canonicus habitus 35,15; ordo
15, 10.
cantilena 244,10. cantor [217,20].
capella, eine Jcleine Kirche, 108,10;
vgl. basilica, oratorium. capel-
lula 53,10. capella, die Hof-
geistlichkeit Adalberts, [226, 6].
capellanus *4, 20. 17,5. 27, 10.
55,5. 128,10. 133,10. 177, 10. *192,
20. 25.
capitalis pena 251,15; sententia
*234,15. capitalibus *237,15.
capitaneus *276, 20.
capitulum habere, eine Versamm-
lung des Domkapitels halten, *214,
15.20. capitulum Rhabani, ein
SchriffstiicJc, 28, 10.
capitolii arx 190, 25. celestis pa-
triae capitolium 60, 1.
328
M. ADAM BREMENSIS
cappa, ein priesterliches Gewand,
[187,20].
captivi 37, i. 38, 25. 42, i. 44, 15. 20.
93, 15. 169, 1. 286, 20. 247, 1.
248, 1. *254, 25. captivus 9, 1.
135,5. 190,20. captivitas 103,5.
195, 1. [218, 1].
carbasa 240, 15 ; vgl classis, naves,
remigare, vela,
cassare privilegia 49, 1.
castorum pelles, Biherfelle, 251, 10.
castella 179,25. 180,5. 187,1. ca-
stellum 169,5. 170,1. castra
185, 1. 192, 1. castrum 169, 10.
195, 1. castrum nobile, zu Ham-
burg, 132,1.
casula, ein priesterliches Gewand,
[187,20].
cathecismus christiauae fidei 21,
5.10.
cathedra, Biscliofssitz, 23, 1. 31,5.
45,20. 61,15. 66,10. 83,1. 106,5.
116,5. 128,15. [216,15]. cath.
episcopaiis 14, 25 ; pontificalis
26, 20.
causa: ea forte causa reor 47, 10.
15. credo ea significante causa
78, 5 ; vgl. Aestimo, credo,
celestes, die Gotter, 8,15. celeste
imperium 116,15; regnum 26,20.
celestia meditari 2, 15. celestia
azima 140, 15. celestis gloria
37, 10 ; ignis 85, 10 ; patria 60, 1 ;
requies 138, 15 ; rex 152, 10 ; spon-
sus 36,1. celitus 1, 1. 19, 15. 47,
15. in celo reposita premia
164, 10 ; scripta nomina *163, 25.
celorum pascha 141,5. de celo
sonare 182,5; vgl capitolium,
sponsus, superi.
cella 18, 15. 23, 10.
cellariuni, Vorratsraum, -hammer,
146, 5.
cena dominica, Grilndonnerstaq,
140, 10. ^'
cenobium, Klosfer, 21,1.5. 29, 10.
38,5. 45,15. 70,1. *92,20. 126,5.
163,10. 171,10. 188,1.
cenodoxia, RuJimsucht, 144, 20;
vana gloria 179,15. 251, 10 ; vgl
gloria,
census, Zins, Abgahe, 14, 10
184,20.
cepit (= institit, non cessavit?)
91, 1 ; vgl incepit. - ceptum, Be-
gmnen, 262, 10.
cerata tunica 96,5.
ceruleus, griln, 274, 10.
cervi [185, 5. 10].
cervical, ein KopfJcissen (?), eine
Kopfbedeckung (?), 54, 1.
cesar, der Herrscher (Konig, Kaiser)
von Deutschland, QQ, 25. cesarum
Annales 41, 10. cesar: Ludwiq
d. Fromme 22, 20. 23, 5. 15. 26, 15^;
Ludwig d. Deutsche 30, 10. 15. 31 5'
32, 20. *33, 15. 38, 10. 15. 39, \o
40, 5. 44, 10 ; Otto I. 69, 15. 227, 5.
228,5; OUo III 95, 10. 96, i;
Hemnch 11. 109, 1. 10 ; Konrad IL
116, 15. 123, 5. 125, 15. 127, 15-
Hemrich III. *29, 15. 134, 15. I42'
10. 147. 149,1.5. 161,10. 171,1!
173,10. 174,1.10. 175,1. 189, 1.
[200,20]; Heinrich IV. 206,5;
vgl Annales.
cessat episcopatus 18,5; vol 108
20. 117,5. *123,25.
cete, Walfische, 265,10.
chaos 277,15.
chirographum *128, 15.
chorus, der der GeistUchkeit vor-
behaltene Tell der Kirche, 107 5
129,10. 215,1. [216,25]. chorus,
die Gesamtheit der Kanoniker, 55 5
61,5. 107,10. 128,1. 133,10. 261,
15. chorus castitatis, die Nonnen
eines Klosters, 36, 1. chonis, eine
Sdngerschar, [218, 1].
chrismale, Gefd/3 zur Aufbewah-
rung des Salbols, [187, loj.
christiani 12, 15. 27, 15. 35, 5. 10. 40.
42,20. 43,5. 44,20. 47, 15. 56, 1.
83,10. 90,15. 91,1. 94,10. 95,5.
96, 1. 103, 10. 1-26, 10. 138. 1. 159, 5.
193,15. 244,15. 246,5.10. 253,5.
260, 15. 286. aliquis christiauo-
rum 260,5. christian us adjekti-
visch: christianus esse 98, 1. 100,
20. 118,15. [137,10]. 255,5. chri-
stianum reddere, christianus fieri
31,10. 35,1. 121,5. *195,20. 264,
20. christianus permanere 86,5.
christiani captivi 38,25; indices
102, 1. male chri.stianus 126, 1.
christianissimus *95, 15. [99, 10].
119,1. 121,1. 155,5. 197,10. *259,
15. 265, 5. Christiana fides 10, 15.
WORT- UND SACHREGISTER. cappa — commerciorum. 329
12,15. 21,5.20. 37,5. 71,5.10. 86,
10. 96,20. 122,5. 162,20. *178,i5.
199, 5. [220, 5]. 254, lo. 262, i;
s. fides ; chr. religio 9, 20. 10, 20.
59,5. 75,15. 117,20. 133,5. 162,
15. 252, 10. christianitas 2, 5.
27,15. 35,1. 44,20. 47,15. 53, 5.
10. 56,1.10. 57,20. 63,15. 65, 10.
81,5. 83,5. 85,1. 87,1.5. 88,5.
96,1. 97,5. 98,[i].i5. 99,1. 100,
5.20. 101,1. 5. *20. 103, 1. 5. *15.
105, 1. 118,5.15. 126,10. 133,5.
134, 5. 159,15. 161, 10. 162, 15.
163,20. 165,20. 166,5.10. 175,5.
193,5. 198. 236,20. 256,5. 259, 10.
262,15. 264,10. *267, 15. 269, 10.
15. 273,1. 274,15. 279,20. chri-
stianitatis norma 159,15; tituius
79,10. 243,15.
christicolae 34,15. 84, 1.
cimilia b. Remigii [25, 10].
circumdare murum civitati 129,5;
metropolem muro 132, 10 ; vgl.
ambire.
circumscriptionis auctoritas 16, 25.
cyroteca, Handschuh, *83, 15.
cives 7, 25. 41, 5. 54, 20. 103, 5.
119, 15. *132, 20. 204,1.25. civi-
lis victoria Sillae 204, 10. civi-
tas Dei 190, 25. civitates quas
Europa claudit 79, lO; Gothorum
262, 15 ; in ludland 2'28, 5 ; Saxo-
niae omnes 93, 25; Sclavorum
104, 5. 194, 1. civitates in Bane-
mark: Arhusin, Lundona, Odan-
sue, Ripa, Roscald, Sleswicli,
Wihergh; in Deuischland : Bre-
men, Goslar, Hamburg, Magad-
hurc, Traiectum (Maastricht) ; in
England: Rutubi; auf Island:
Scaldhoh; in Norzcegen: Tron-
demnis, Wig (falsch) ; auf den Ork-
neyinseln: Blascona; in Schtve-
den: Birca, Halsingland (falsch),
Scarane, Sictona; im Slaven-
lande: Aldinburg maritima, Di-
mine, lumne, Liubice, Magno-
polis (Michilinburc), Basispurg,
Rethre
classis 160, 10. 134, 20. 135, 20. *137,
20. 152, 1 ; vgl. carbasa, naves,
remigare, vela.
claustrum 27, 5. [90, 5]. *107, 15.
*123, 25. 130, 15. 131, 5. 10. *20.
139,1.10. 146,1. 156,15.^20. 189,
20. 282, 1. claustralis disciplina
129, 1.
clementer ut omnes susceptus*194,
15. A quo etiam clementissime
susceptus ut omnes 198, 15.
clerici 130, I5.*i5. 131,20. 146,5.
*173, 15. 192,15. 193,15. 197,5.
199,1.204,1.213,15.231,1. cle-
ricus 30, 20. 173, 10. clerus 25,
10. 37, 25. 54, 10. 55, 5. 103, 5.
108,1. 119,15. 123,5. 130,10. 170,
10. 177,15. 282,20.
clientela [225, 10]. clyentes 128,1.
coadiutores predicationis 133, 10 ;
vgl. adiutor.
cognatus, Schwager, Bruder der
Gattin, 137, 1 ; Gemahl der Schwe-
ster *155, 15.
cognomen 101, 1. 197, 1. cogno-
mentum 10,20.68,1.119,10.130,1.
cognominis, gleichnamig, [224,5].
*255, 10 ; vgl. aequivocus.
cognotissimus 61, 5; vgl. 211, 30,
N.c.
coheredes Christi 37, 15.
collaudare *29, 15.
collega 148, 10.
coloni 7,15. 15,1. colonia Saxo-
num 57, 1. 63, 1.
columpnae ecclesiae, in Bremen,
140, 5.
comes, Graf 30, 20. 41, 1. 92, 15. *20.
*93,25. *111,20. 114,5.10. 138,10.
147,1. 149,1.5. *154,15. 186,10.
20. 187,5. 189,15; Begleder, ofter ;
vgl. comitatus, palatinus comes.
cometa (feminin.) d.J. 1066: 196, 1.
comitatus, Grafschaft, 149,1. 171,
10. 188, 15. 20. 189, 5. 10. 192, 5 ;
Begleitung,^l,i. 69,5. 136,15.
commemorari (= commemorare)
180, 30, N. q.
commendare, anempfehlen , 24, 5.
32,5. 35,5. 46,10. 58,1. 64,15.
140,10.211,10.277,5; se commen-
dare *H2, 20. 157,1.214,1; anver-
trauen, iibergcben, 18, 15. 20, 1.
23,5. 67,20. 156,1. *268,15; bei-
setzen, 37, 20. 55, 1. commenda-
tio scripti 281, 10.
commerciorum necessitates , in
Birca, 58, 25 ; vgl. merces, nego-
tiatores.
330
M. ADAM BREMENSIS
commilitones 11, 15.
compascuus ager 5, i.
compendio historico dicere 75, 10,
per compendium dicere 238, i.
componere, hil/Sen, cum vitae
damno, 8,5; voluntates 32,20.
heilegen, 85,5. 148,5; ordnen, 131,
5. omnibus bene compositis 107,
5. compositio, Bu/3e, *139, 20.
compotus s. computus.
comprovintiales 169, 15.
compunctionis lamenta [218,15.];
genera 234,5.
computus a Corbeia delatus 38, 5.
46, 15. 51, 20 ; vgl. 55, 5. compu-
tare 36, 15. 180, 25.
concambium *29, 15.
concedere 4, i. 32, i. 33, lo. 38, 15.
50,10.15. 64,10. 78,5. * 148, 20.
149, 1. 162, 15. 175, 10. 211, 5. 272,
15. monasterium concessit in
partem 29, i.
concilia patrum 33, i. concilium
sacerdotum generale 832: 22,
20; Wormatiae habitum *33, 15;
Triburiense 895: 49,5.10; apud
Altheim 916: 54,5; episcopo-
rum in Italia 963: 67,20; Mo-
gontiae habitum 1049: 172,15;
aquilonalium episcoporum [221,
15] ; paganorum (in Rethre) *163,
20; paganorum (Sueonum) 122, lO;
vgl. 156, 15. *259, 15 ; Sueonum
dictum warh 252, lo ; rgh syno-
dus.
conducere in adiutorium 7,10.
conferre episcopatum 30, lO.
confessio s. Benedicti in monte
Cassino, Grab, 13, 5. in con-
fessione Christi migrare 87, 20.
confessio Christi 194,1. [218, 20].
populi sine confessione 286, 15.
confessor 18, 1. 25, 1. 29,10. 31,5.
35,1. 36,20. 53,15. 57,15. 59, 1.
127,1. 277,5. 278,20. confesso-
res 44,25. 104,5. *249,20. 262, 10.
confines 6,5. 11,10. 66,20. 76, 10.
confinis (adjelct.) 253, 10 ; vgl.
contermini. confinia 243, 10.
confinium *195, 15. 232,1. 255,5.
confingere, hilden, verfcrtigen, 150,
15; erdichten, 181,25,
confirmare, hestdtigen, 46, 30. 47, 1.
206, 20. 252, 20. 253, 1 ; sichern,
83,5; beJcrdftigen, 161, 10 ; ver-
sichern, 96,15. confirmatio, i^ir-
melung, 264, 20 ; conf. more epi-
scopali facta 44, 1.
cougregatio 36, i. 70, 5, 169, 10.
congregationes 35, 15. 67, 20, 90,
10. 108,5. 109,20. 163,15.170,10.
171, 5. 180, 1. 202, 25. 203, 5.
208, 1.
coniugia 8, l ; coniugia sacerdotum
172,15.
coniurare, sich durch Eid verbin-
den, 211, 1,
connubia 114,10; conn, aliarum
gentium 7,25; clericorum *130,
25. *131,20.
consecrare 8, 15. 15, 10. 23, 5. 24, 5.
38. 10. 47, 5, 50, 15. 71, 10. 89, 10.
133,10. 146,15. 156,5. *161,20.
[222,15]. [223,5.10]. [224,5.10].
230,10. 269,5, cons, ad regnum
*164,25.
consensus populi 32,1. consentire
23,5, 80,15. 33,1. 49,1. 51, 10,
175,10. [220,15]. 262,15.
consiliarii regis 47, 1. consilio
regum proximi 145.10; consilio-
rum princeps 186,15; summa
68, 10. consilium, JBeirat, 15, 5 ;
Beirat, Ziistimmung, 65, 20. 173,
10. 176,15; Rat, hdufig, vgl SI,
15. 66, 20. 87, 5. *102, 10. 109, 10.
145,25. 147,15.20. 173,15. 174,
15. 206,10. 207,15. 213,20. [222,
1. 5]. consilia 128, 5. 208, 20. 25.
conspiratio 28.5, 87,5. 155,1. [177,
5], 195, 10. 206, 5. [225, 25]. con-
spirare 191, 1. 262, 1.
constituere, (einen BiscJiof) ein-
setzen, 164, 1. [222,25]. [226, i\;
einsetzen, einrichten, 43, 10 ; ali-
quem heredem 136, 10 ; ducem
108,15; ecclesiam et christiani-
tatem 118, 15 ; episcopatum 228,
5; episcopatus [226,5]; legatos
et vicarios 33, 5 ; leges et iura
88,25; patriarchatum 175,1;
placitum cum rege 118, 10 ; pre-
posituram 169,10; regem 87, lO;
sedem suam 41,5. 237,5; fest-
setzen, anordnen, 215, 10, [222, 10.
15]. 273, 5. constitutae ecclesiae,
gelegen, vorhanden, 38, 25, 39, 1.
constitutes habere presbyteros
WORT- UND SACHREGISTER. commilitones - decessit. 331
38,20.25, 47,10; psalmos 200,10.
in periculo constitutus 66,5.
oonstriiigere 65, lo. 176,5. 198,10.
202, 15. 252, 20. 264, 25.
consul 205, lo. consules 176, 15.
consulatus 190, 20. 25. 206, 5.
contemplativa vita 13, lo.
eontermini *81,10.
contractus 189, 20.
convenire 20, 10. 28, 10. 175, 5. con-
venienter 263, 5.
conventus ecclesiae, hier der
Chor der Kir die (vgl. 216,25^?,
216,15.
conversio, Bekehrung, 217,5; genti-
lium 166, 10; gentis Saxonum
18,5; gentis (Sueonum) 262,5;
(Winulorum) 138, 5 ; gentium
3, 25. 66, 15. Ill, 15 ; paganorutn
€2, 15. 151, 20. 161, 10. 164, 10.
236, 10 ; plurimorum 13, 1. con-
vertere, hthehren^ 11, 10. 43,15.
71, J5. 75, 15. 81, 10. *83, 10. 15.
86, 10. 96, 20. 98, 15. *104, i5.
105,5. 110,1. 118,10.15. 122,10.
125, 1. 162, 15. 163, 5. 10. 166, 5. 15.
*178, 15. 193, 5. 199, 5. 210, 1.
[219,15]. [220,5.10]. 231,5. 236,
10. 256, 5. 268, 5. 273, [5]. 10. 279,
20. conversus ad lacrimas 236,
10. 15 ; ad fabulas et somnia 207,
25. convertere articulos, wenden,
249, 10. conversus, sich wen-
dend, gewandt, [216, 20]. conver-
sus a bono incepto, abgewandt,
151, 10.
convivae 182, 15. [217, 15], con-
vivia 161,5.10; canonicis data
123,5.10. 131,1; fratribus atque
pauperibus data [217,1.5]. con-
vivium *133, 15. 217, 10. *234, 15.
copula mulierum 251, 10. copu-
lare 8, 1. 33, 1. 5 ; Christo et
ecclesiae 11,10; christianae fidei
71,10; vgl. 114,10. *154,20. co-
pulatio 37, 15.
coronare 68,1.5. 148,15; mit der
MdrtyrerJcrone , *193, 20 ; coro-
nare martyrio 11, 10. 27,10. 177,
15. 199,5. *200, 25. 246,5; nobili
fine 60, 15. coronae multae de
salute singulorum 164, 10.
corrodere (= corradere), zusammen-
raffen, 159,20. 177, 10.
cortis 108,1. 138,15. 149,1. 150,15.
[188,10]. 192,15. [217,5]; vgl
Curtis.
Credo etiam secutus exemplum
111,15. credo non inscius
accessit 140, 10. ad nostram,
credo, dampnationem 245, 15;
vgl. Aestimo, causa.
cripta 146, 20.
Cuius, als Satzanfang, 14,1. 43,1.
54,15. 58,1. 62,10. 71,15. 80, 10.
89,10. *105,i5. *107,io. *113,i5.
116,20. 118,10. 132, 10. 149,10.
152,1. 154,1. 180,10. 186,10. 187,
6. 188,20. 189,15. 191,1. 199,5.
[216, 6]. 237, 10. 238, 1. 258, 10.
[275, 20] ; vgl. novitas.
cultura creatoris 8, 10 ; deorum
118,15; veri Dei 12,5; vgl. idola.
cultura, AcJcerbau, *245, 20. cul-
turae tocius decimae 14,15.20.
cultus deorum 58, 10 ; divinus 3, 20.
11,5; aeternus Olaph regis 122,
15; vgl. demones, idola.
cum presertira s. presertim.
cuprum *178, 20.
cura Hammaburgensis parrochiae
89, 15. 90, 5 ; pastoralis 40, 15.
46,25. 141,10. 143,15; pauperum
36, 1 ; rei domesticae 190, 20.
curam agere 35, 15. 45, 20. 90,
5. [10]. 126,5; habere 7,25.44,15.
71,1. 167,5; legationis post-
habere 62, 10. curas agere om-
nium 271, 5. cura singularis
super 130,15; vgl. sollicitudinem
gerere.
curia, Hof des Konigs, 55,5. 61, 10.
90,5. 147,20. 176,5. 177,10. 179.
180,5. 182,1. 186,10. 187,5. 190,
20. 191, 5. 199, 15. 20. 200, 1. 5.
203,20. 205,5.15. [209,15]. 217,
10; vgl. aula, curia, erzbischof-
licher Hof, 179, 1.
Curtis 188,5; vgl. cortis.
dalmatica, ein priesterliches Ge-
wand, [187,20].
decanus *132,20. 156,15. *214,20.
decernere s. decreta.
decessit 30, 5. 50, 1. 54, 5. 82, 5.
134,10. *141,20 *214,15. disces-
sit (= decessit) [82, 25, N. 1]. 176.
1. 210,20.
332
M. ADAM BREMENSIS
decessor, Vor ganger, 1,5. 38,5.20.
45,15. 122,20. 131,io.*20. 146,25.
173, 1. decessores 3, 25. 47, lo.
50,10. 62,5. 64,5. 90,15. 129, i.
142, 6. 150, 5. *200, 25. 215, i.
[216, 20. 30]. [219, 10]. [220, i].
282,5; vgl. antecessores, prede-
cessores.
decima *192, 20. decimae 14, 15. 20.
15, 1. 131, 1. 192, 15. [221, 10].
231.10. 264,20.25.
decreta 49, 1. deer, canonum 30, 10.
175,5. decretum, des Konigs hei
den ScJnveden, 253, 1. deer, apo-
stolicae sedis *106, 15. decernere
21,10. 117,15.
dedicationes altarium 264,20.
defensorem bonum habere aliquem
92, 1 ; implorare aliquem 2, 15.
dehabere aliquem, niclit haben,
enthehren, vermissen, 173, 10.
dehortatus, Abmahnen, Abraten,
[220, 10].
dei Sueonum 253,5. 258. 259. 260,
15. deos sanguine plaeare 260, i;
vgl. eultura, cultus, ydola.
demolita est, passivisch, bS, 15 .
demones 78,1. 117,15. 245,1. *259,
15. 260, 10. demonum arae 280,
15; cultus 9,10. 10,10. 245,1;
responsa *253, 15 ; vgl. idola. de-
mon ium 44, 5.
denarii * 178, 25. denarius 180,25.
deponere, absetzen, 28, 5. 44, 10.
68,1. 69,5. 148,10. 176,10. 203, 1.
*214, 20; herabnehmen, 189,20;
beisetzen, 52, 15 (?). 55, 1. dep.
fessi corporis tabernaeulum 59,
25. 60, 1. depositio, Beisetzung,
37,20. 46,10. 53,15. 141,5.
depopulatus, passivisch, 41, ].
280, 5.
depredari 93, 10. 15. 169, 10. depre-
data est (passivisch) 154, 10. de-
predavit 159, 10. depredasse
191,1.
depulsio 99, 5; vgl. expulsio, re-
pulsio. depulsus *103, 15. *104,
15. 120,5. *10.
deserta s. Gethae.
designare, bezeichnen, ernennen,
18, 15. 256, 1. 269, 10 ; zuweisen
85,1.
desponsare 136, 20.
desudare expeditiones, mit Miihe
vollbringen, 147, 20.
detractio (= detrectatio),Ferfc/eine-
rung, Eerabsetzung, 142,20. 143,1.
detreetare 14,15.
diaconem 26,5. 46,20. 66,5. dia-
conus 37,25. 203,1.
dicere ex aliqua re (= de aliqua
re) 199,15. 246,1; vgl. loqui ex
aliqua re. dicere de, hdufig.
didiscerim 54, 25, N. g. didiscimus
26,5. 46,15. didici 199,5. didi-
cimus 200, 15. [222, 25]. didi-
cerunt 264, 10.
dignus 1 , 10. 2, 1. 15. 66, 5. 79, 5. 89, 10.
115,5. 142,15. 149,1. 150,5. 160,
15. *259,i5. 271,10. 281,5. 282,
10. dignus apostolicae sedi 69, 10 ;
sonst stets mit dem Ablativ, vgl.
2,1. 19,10. 91,15. 122,10. 130,1.
255, 1. 282, 10. dignum vitae
finem invenit 100, 15. ut digna
fuit [100, 20]. ut dignus fuit
*104, 15. sicut dignum fuit 149, 1.
dimisit [224, 1. 15] ; abire donatum
*160, 20; a se donates 269, 5;
honorifice dimissos 125,5; vgl.
permisit.
dioeesis, dyocesis 16,5. 23,5. 24,15.
52,5. 57,10. 72,5. 108,10. 162,20.
167, 20. 188, 20. 200, 20. 230, 5.
235,10. 239,1. 241,15.
dirimit [5,15]. *16,25. 68,6. 72, 10.
81,1. 226,15. 229,1. 230,1. *239,
15. dirimuntur 7,20.
discedere, fortgehen, 67, 20. dis-
cessit s. decessit.
disciplina claustralis 129, i; eccle-
siastica 52,5. *160, 20; fratrum
*156, 25.
displicere 129, 10. 219, 5. Quod
domno arcbiepiscopo valde dis-
plicuit 152, 10. 158, 1. quod ta-
men non parum displicuit arcbi-
episcopo [217,15. 20]. Quodnostro
arcbiepiscopo non bene placuit
*255, 15, vgl. K f.
disponere 18,15. 20,5. 22, 10. 50,5.
59,20. 82,15. 131,5. *132, 15. 134,
10. 140,1. 146,15. 161,10. 162,15.
164,1. 169,10. 175,10. 198,15.
213, 20. [220, 1]. dispositio 89, 10.
dissintheriae morbus 210,25.
districtum habere 147,1.
WORT- UND SACHREGISTER. decessor — epistola. 333
ditio 64,5. 112,10. 115,5. 134,10.
155,5. 159,10. 176,10. 188,5. 203,
1. 210, 20. 242, 15. 269, 20. ditio
Danorura 48,10. 84, lO; episco-
palis 18,5.
diu, lange (seitUch; sfets so), 1,5.
3,20. 30,15. [93,20]. 103,5. 111,5.
138,10. 180,15. 182,1. 188,1.199,
10. tandiul4,io. quam diu 141,10.
diutina contentio 191, 25. diu-
tius consistens 124, 1 ; expectari
[221,15]; vitam habere 205,20.
diuturna absentia 68,15; tem-
pora carceris 283, 1. diuturnum
servitium 211, 10; vgl. aliquan-
diu, longus.
divellere 62, 10. 68,10. 82, 10. 186, 10.
divina gratia 21, 1. 24, 5. 35, 1 ;
pietas 279, 15 ; religio 10, 15. 20.
87,1. *120, 10. 193,5; vgl reli-
gio. div. providentia 14, 1 ; ser-
vitus 170,10; ultio 157,10. [185,
10] ; volumina 281, 5. divinae
ammonitiones *160, 25; servitu-
tis officia 170, 10. divina mer-
cede nou carere 182, 20. div. mi-
nisteria 143, 10. divina et hu-
mana 9, 10. 144,5. 170,20. 178,1.
div. humanaque 213, 20. divina
et humana gloria 167, 10. di-
vini amoris instinctu 122, 6.
divino auxilio fultus 62, 20 ; spi-
ritu accensus 21, 15; afflatus 55, 5.
divinus cultus 3,20. 11,5; timor
185, 15. divinum obsequium
197, 10; s. iudicium.
divini, heidnische Seher, Priester,
Zauherer, 117,15. 209,1. 244,1.
divinare, prophemen, 182, 1.
divisionis exemplar 14, 1,
doctrina oris 26, 10. sana doctrina
fidei nostrae 156, 10. doctrina
et miracula 61,5.10; et veritate
2,15. doctrina et virtutes 11,5.
30,5. 83,1. 118,1. virtutis meri-
tum et doctrinae magisterium
82, 10. doctrinae exhortatio 27,
15. doctrinae et adhortaciones
42,20. monitu et doctrina 117,
20. vita et doctrina 141, 10.
dominicales cortes [188, 10] ; vgl.
cortis.
domus, Doni, Hauptlcirche an einem
Bischofssitz, 24, 20. 26, 1. 123, 1.
139,1. 146,10. domus ducis, in
Hainburg, 132, 10 ; vgl. preto-
rium.
donationis auctoritas 16, 20, in
donatione percipere *239, 20.
dormitorium 146, 5.
dorsalia. Tucker zur WandbeJdei-
dung (in der Kirche), *127, 20.
[187, 20].
dracones 244, 15. 20.
ducatus, Herzogtum, 67, 15. 154, 5.
188, 20. 206, 10.
duello se purgare 149, 5. duellum
facere 74, 5 ; vgl. campio.
dux, Herzog, Jiduflg.
ebdomada 183, 10. ebdomadae
165, 15.
eculeus 286, 10.
edictum 35, 1. 101, io.*20.
elaces, Elclie, 267, 1.
electrum 270, 5.
elementa 182, 10.
elemosina 25, 10. 203, 20. elem.
verbi 46, 5. elemosinae paupe-
rum 44,15. 203,10; in pauperes
207, 25. elemosinis vacare *124,
15. 157,5.
eligere, vorzieJien, lieber wollen, 2,
10. 152, 5 ; ausivdhlen, 109, 20 ;
wdhlen, 38, 10. 109,20. 135,20. 136,
5. *197, 15; in papara 148, 10.
electio 47, 1. 55, 10. 90, 1. 282, 10.
electus (episcopus) a clero et po-
pulo 37,25. 55,5; ab (aus) Hal-
verstatensi choro 128,1; de
fratribus (aus) 110, 1. electus
celitus 1, 1 ; Deo, von Gott, 282,
10; in principem 112,15; per
tumultum 69, 10. electus, aus-
erivcihlt, 52, 5. el. de, ausgeioahlt
aus, 110, 1. quos vellet electos
[226, 5].
episcopale nomen 122, 20. 255, 1 ;
officium 60, 10. 130, i; palleum
61, 10, episcopalis cathedra 14,
25; ditio 18,5; sedes 118,20;
virga89,5. episcopaliter 126, 15.
episcopatus oft. episcopium 24,
15. 68,15. 148,1. 179,1. 191,10.
200, 5. 201, 10. 202, 15. 203, 20.
epistola A.mazonarura ad Alexan-
drum Magnum *247, 15—25. epi-
334
M. ADAM BREMENSIS
stolae 37,5. 46,5. 151,15. *161,
20; vgl. litterae.
eques, Ititter, [93, 25]. equites Scla-
vorum *102, 10; vgl miles.
equi optimi, in KurJand, 244, i;
der Schiveden, 252, 15 ; -suspensi
in luco, mi Upsala, 260, 5. equi-
nus sanguis *253. 20. equorum pre-
sagia ac motus 8, 25. equo redi-
mere captivos 44, 20 ; vgl. iumenta.
Et . . quidem: Et primo quidem
150,5. 157,10. 186,1; vgl 109,1.
123,15 (Et primo omnium). 128,
10. 15. 176, 10. Et de aliis qui-
dem 199, 20, Et de nocentibus
quidem 204, l. Et de Ungarica
quidem 148, 5. Et haec quidem
initia 65, i. Et haec quidem
dampna 139,5. Et haec quidem
182, 5. Et haec quidem insula
244, 20. Et illi quidem pyratae
93,10. Et ille quidem 122,10;
255, 1. Et illi quidem 156, 15.
194, 10. 245, 15. Et Bremensis
quidem [177, i]. Et corrupti
quidem mores 179, 15. Et multa
quidem alia 233, 20. Et prima
quidem pars 227, i. Et quidem
vir 193, 5. Et res quidem do-
mesticae 151, lO. Et Rikardus
quidem comes 114, lo. Et tunc
quidem 203, lo. Quapropter ab
initio quidem 188,20; ?^^Z. 25,5.
35,15. 38,20. 57,15. 60,1. *81,
20. 84,15. 108,5. 109,1. 113,1.
125,10. 128,15. *163, 25. 175,10.
188,20. 201,1. [226,1].
euangelista 32,5. 54, i. 59,20. [220, i].
euangelizare (absolut) 98, 5. 101,
10.*20. 159,1. 279,20; in aliqua
terra 101, lo. *20 ; populos ad
culturam veri Dei 12,5; bar-
baris 37, i, vgl Z. 30, N. k; ver-
bum Dei gentilibus 58,1.5; bar-
baris verbum Dei 118,1. euan-
gelicum preceptum 13, i.
exactiones, Steuern, 179, 20. 204,
25 (exactio).
excessus, Tod, 89, i. 269,1. exces-
sit (= decessit) 237, lO.
excommunicare *158, 15. 169,15. ex-
communicationis gladium 153, i ;
vgl anathema.
exemplar benivolentium 130,10;
divisionis 14, i. exemplum no-
bile 174,5; unum 184,15. [216,5];
s. Ansgarii 111,15; Beueventa-
nae domus 146, lO; virtu tis *110,
15. exemplum dare 60,15; ha-
bere [216,5].
exercere ecclesiam, besteUen, pfle-
gen, 26, lo ; terram 7, 15. exerc.
odium 149,15. 185,25; persecu-
tionem 90,15; predam 233,15;
sacrificia *258, 10.
exilium 88,5. 99,5. 149, 10. 187,5.
204,10. exul 94,15. 95, 1. 153, 15.
exulare 95, 5. *115, 10. exulatus,
verhannt, *178, 15.
expeditio, Feldzug, 75, 5. 147,"20,
148,1.5. 180,5. 186,15. in ex-
peditionem proficisci 47, 1.
expugnare 43, 10 ; vgl oppugnare.
expulsio archiepiscopi 19o,i5. post
diem expulsionis suae 205, 1.
post triennium exp. suae 205,5.
post diem exp. suae vel deva-
stationis parrochiae 207,15. post
vastationem ecclesiae vel diem
expulsionis suae 217,5. usque
ad diem expulsionis suae 189,5;
vgl depulsio, repulsio.
extinctus 19, 15. ext. veneno *49,
15. 114, 15, iV. h. extinxit veneno
*164, 20.
faber, Goldschmied, [190, 1].
fabulae 104, 10. 182, 10. 183,1. 207,
25. fabulosa preteriens 274, 5.
non fabulosa opinione, sed certa
— — relatione 275, 20.
facere: quod et fecit 167,15. 174,
20. quod et statim fecit [221, 1].
faldones indumenta lanea 246, 1.
famelicus, Bedeutung unsicher, =
satt ? 263, 1.
fames [JOO, 10]. 259,5. famis tem-
pus urn 1066-1072: 203,20.
familia, Zugehorige und Untergebene,
52, 10. fam. ecclesiae 149, 10.
186, 1. 201, 1. 5. familia ducis
191, 15. familia, der engere Haus-
stand, 137, 5. familiae (Plural),
148,1. familiaris 55,15. 82, 10.
110, 5. 116, 5. 144,20. 162, 10.
210, 10. res familiaris 264, 5.
familiaritas 62, 10. 67,5. 178,15.
WORT- UND SACHREGISTER. eques — gloria.
335
181, [lo]. 15. 245, 1. familiariter
210, 15.
febribus tangi 140, lO.
federa 40, lO. fedus 7, 20. 39, 10.
114,5. 161,15. 206,5. f. amici-
tiae 117,1. fedus inire *95, 10 ;
iniungere 126, 10 ; pangere 192, 5 ;
vgl. pactum,
feminarum patria 157, 10 ; terra
242, 5. 244, 20. 246, 15. *247, 10 ;
vgl. Amazonae im Nanienregister.
ferula, Bischofsstah, 52, 1. 107, 10.
123, 1. fer. pastoralis 38, 15. 47, 5.
61, 10; vgl. baculus, cambuta,
virga.
ferrum candens et ignitum *83,
10. 15. ferrum ignitum 96, 1.
fideles, CJiristen, 41, 10. 58,5. 91,5.
159,20. 236,20. fideles Christi
14,5; Christo 57,20; domino lesu
Christo 158,5; in Christo 24,15.
fidelis, christlich, *103, 15. 282, 15.
fidelis, treu, ergehen, 67, 15. 70, 10.
71,5. 89,1. 114,10. 154,5. 209,5.
[220,15]. fidelitas 108,20. 116,1.
[225, 15]. fidelitatis sacramen-
tum *151,25. 154,5. * 160, 15.20;
vgl. infidelitas. fideliter 122,15.
151,20.
fides, der christliche Glauben, 11, 10.
24,1. 27,15. 30,1. 59,5.15. *83,
10. *104,i5. 119,10. 126,5. 156,
10 (f. nostra). *160, 20. 166, 20.
195, 10. 252, 10.15 (nostra f.).
261,10. [273,5]. 286, 10 (?). fides
Christi 246, 1. vera fides 9, 5.
fides, Treue, Zuverldssigkeit, 13,
15. 61,5. 67,5; vgl. [225,25]. 110,
5. 148,20. 157,15. 174,10. [177, 1].
185,1. 211,5. fidem habere 8,
30. 151,10. 210,5; tribuere 3,15.
ad fidem venire 13, 15.
fidicines 183, 1.
firmare 31,1.5; vgl. confirmare.
flebotomi (= phlebotomiae), Ader-
Idsse, 210, 25.
fluctuatio crescens 277,15.
fons, heim Tempel zu Upsala, *258,
10. fontes, die Tiei^en Quellen
auf Island, 272, 15. fontibus
venenum inmiscere 157, 10. 15;
venerationem exhibere 9, 10.
fontium accessus 246,5; s. sacer
fons.
forum, in Bremen, 131,15. 204,25;
in DdnemarJc *234, 10.
fraternitatis Liber s. Bremensis.
fratres, BegularJcanoniker (allge-
mein), 26,15. 109,20. 237,5; s.
Brema, Hammaburg im Namen-
register,
fretum s. Belt, Nortmannia.
frugum sterilitas 157,15.
furtum 67, 10.
geuerationis series 11.5,5.
genitrix Dei 127,1. 173,5.
gentes, Heiden, 2,5. 3,25. 11,5.
20, 15. 21, 20. 22, 10. 20. 30, 1.
38,20. 47,10. 51,5. 57,5. 62, 1.
64, 5. 65, 5. 66, 15. 85, 10. 90, 15.
97,5. 106,5. 111,15. 119,1. 1-20,1.
123, 15. 125, 1. 133, 10. 143, 10.
151, 10. 166, 20. *25. 167, 5. 168, 5.
195, 5. [219, 10. 15]. [220, 15].
[222,25]. gentiles 12,5. 24, 15.
27,10. 29,10. 31,10. 35,10. 38,25.
58,5. 65,10. 66,1. 96,5. 105,10.
166,10. 2.')4,io. 260,1. *265, 20.
gentilitas *112, 15.
germanus 38, 10. 44, 10. [135, 10].
149,10. 153,15. 159.15. 177,15.
208,15. germanus frater 23,5.
200, 15. germani fratres 134, 1.
germana 114,5.
Gesta s. Ansgarius, Anglia, Boni-
facius, Einhardus, Franci, Longo-
bardi, Rimbertus; vgl. Historia,
Vita.
Gezeiten s. aestus maris,
girovagus, umherirrend, 156, 10.
gygantes 278, 20; vgl. Cyclopes.
giganteus sanguis [84, 1].
glacies incensa ardens, hrennendes
Eis, 272, 5. 286, 15.
gloria 2,15; celestis 37,15; Dei
165, 1; divina pariter et hu-
mana 167,10; exterior 170,15;
futura 39, 5 ; mundi 178, 10. 180,
15. 183, 20. 189, 10. 199, 20. 213,
5; mundana 145, 1; nobilitatis
suae [2 1 6, 10] ; presulis 206, 5 ;
secuU 215,25; sponsae 281,15;
terrena 178,5; vana 179, 15. 251,
10; vgl. cenodoxia. cum ingenti
gloria 130, 5. cum magna gloria
215, 5. nostri pulveris gloria
336
M. ADAM BREMENSIS
212, 20. 213, 1. omnis rerum glo-
ria 188, 15. summa rerum gloria
206, 15. ambitus gloriae 200, 5.
gloriae breves deliciae 60, lo.
gloria est damnatum laetum
esse 234, 5. gloriam habere
143, 5; sequitur invidia 190,
25. in gloriam preceps 190, 20.
gloriosa omnia in divinis et
humanis 170, 20. gloriosi prin-
cipes 49, 1. gloriosissimus rex
(Chnud) 119,20. gloriosus archi-
episcopus 122,20. [222, lo]; me-
tropolitanus 212, 5. gloriosis-
simi reges 46, 25. se gloriari
26, 5. 10. gloriari 14, 5. 89, 15.
146,5. 150,15. 167,1. 174,1. 175,
20.189,20.191,20. [219,20]. [225,
15]. glorificare 122, 1. *166, 25.
gnathones, Schmarotzer, 181, 25.
gratia s. divina, sanitates.
grex 1,1. 26,30, iV. k. 29, lo. 41, lo.
54,20. 57,10. 68,15. 141,5. 158,1.
grex dominicus 37, 5.
grifes *256, 20.
heremita 80, i. heremitae, auf
Helgoland, 231, lo.
heres dignitatis 38,15; imperii
20,1; regni 152,5; sceptri [84,5].
heredem constituere aliquem
136, 20 ; suscipere 82, 15. here-
ditas 67, 15. *104, 15. *107, lO.
134,20. n39,20. 185,20. 195,5.
216,1. [218,5].
heresis symoniaca 172, i5. here-
tici 190, 15.
beros 52, 5.
historia (hystoria) borealium gen-
tium 20, 5 ; ecclesiastica (tripar-
tita) 111,15; pontificum loci
1, 10. hystoriae et privilegia
Romanorum 3, lO. historiae ordo
112,1; iigl. ars, hystoria.e regum
182, 25. ipse hystoriae textus
145, 15. historiae veteres *212,
25 ; vgl. Bremensis, Einhardus,
Longobardi, Romani; vgl. Gesta,
Vita, historici 28, i. historico
compendio aliquid dicere 75,
10. historicus 3,15; vgl. ¥i'B>nci,
Romani.
histriones 179, 5.
homines suspensi, als Opfer im
Hain zu Upsala, *258, lO ; vivos
litare 244, 15. homo vivus in-
mergitur *258, 10; unus offertur
*260, 20. humanis hostiis litare
8, 10 ; carnibus delectari 257, i ;
vesci *80, 20. 248, 5.
homo, LeJievsmann, *151,25; vgl.
miles, homines ecclesiae, die
Hintersassen, 186, i. 187,1; vgl.
familia.
honos 14H, 15. 170,25. 173,5. 237, i
261,1. 279,15; mundi 181, 5. lo.
seculi 145, 5. cam honore 135, 5.
cum decenti honore [25, lo]. 121,
15. cum ingenti honore 157, 5.
273, 10. magno cum honore 69,
10. decenti honore 60, 5. [224, lo].
magno honore *111, 20. honorum
ambitio 213, i.
hospitale 71,5. [90, lo]. 150,15.
203, 15. 208, 1. hospitalia 36, 5 ;
vgl. xenodochium. hospitalis,
gastfrei, 167, lo. [220, 25]. hospi-
talitas 79,15. 157,5. 182,20. 252,
1. hospites 71, 5. 182, 20. 25. ho-
spitium 252, i; peregrinorum
*192,20.
humana habitacio 228, 5. 269, 15.
humanis hostiis litare s. homines,
humane 87,20. humanitatis iura
252, 5.
iam tunc, etwa: damals (nicht:
sclion damals), 26, 15. 56, 5. 121
5. 137,10. 170,25. 205,10; vgl
128, 10.
idola 12,5. 78,10. 91, lo. 236,15.
262.15.. idoli responsum 32,1.
idolorum cultura 260, 15 ; cultus
10, 20. 236, 10. 260, 15. 280, lo ;
templum in Ubsola 118, lo. ydo-
lum gentis Sueonum nomine
Thor 122,10. 259,5. ydolatrae
120,10. ydolatria 78,1. *83,15.
101,5.*20. 110,1. 199,25. 244,1.
ieiunia [90,5]. *r24, 15.
ignavia,nie<iri9e Gesinnung, *102,15.
ignobilis 183," 15. 20. [216, lo]. 269,
20. 282, 1. 286, 5. ignobilitas
183, 15 ; vgl. nobilis.
ille, mit Betonung nachgestellt, 6,5^
vgl. N. c. 56, 5, vgl N. d. 64, 5^
WORT- UND SAOHREGISTER. gnathones - iter.
337
71,15, vglN.h. 117,20, vglN.d.
(182, 20, vgl N. i). 188, lo. 252, 15,
vgl N. f.
illuc 58, 5. 167, 15. 198, i. [220, 3o].
[222, 20]. [224, i]. *229, 5. illo
94, 10. illic 42, i5. 249, i. 252, 5.
267, 10.
immunitas 62, i. 259, lO. immunis
204, 15. immunis et liber 209, i.
imperatoria maiestas 225, 20. im-
peratrix 123, i. imperitare 59,5.
imperium (= imp. Romanum) 18,
10. 20,1. 48,5. 65,5, 82,5. 93,5,
116,15. 148,10. 176,5. 183,15. im-
perii magnates 148,10; s. Roma.
inaccessus: inviis inaccessa palu-
dibus 6, 15. *15, 20. *239, lo. in-
accessi paludibus 246, lo. aspe-
ritate montium et frigoris in-
accessa *274, 20. patria
inaccessa propter cultum ydo-
lorum 280, lO.
incantationes 265, 5. incantatores
117,15; vgl. divini, magi.
incardinare (= ordinare) 235, 10.
incepit (= institit [?]) 207,1; vgl
cepit. incipere, anfangen, rich-
tig gebraucht, 2, lo. 3,25. 20,5.
24,10. *106, 15. 145,25. 146,10.
150, 20. 151, 10. 164, 5. 182, i5.
203,10. 226,15. 241,10. 263, lO.
279, 20.
infidelitas 144,15. 183,15; vgl Me-
litas.
infirmi 36,5. [90,io]. *192,20. 265,1.
infirmus *255, lO. infirmiores 177,
15. infirmitas 31, 15. 44,15. 46,
30. 209,10. 211,5. 213,10. 215,20.
infra (= intra) 111,10. 272, lO;
innerhalh, hinnen, 210, i; Gegen-
satz supra, 4,15; zwischen, 170,1.
ingenita saevitia 57, 15. ingenito
furore 34, 15.
inhonorare, entehren, 208,5.
insignis 106,10. 148,5. 208,15; ca-
stitate 236, 5 ; conversatione 46,
20 ; bospitalitate 252, i ; iusticia
et sanctitate 116,15; miraculis
et virtutibus 22, 5 ; monachis ^29,
15; religione ac fortitudine 83,5.
insignis vir 46, 25. insignia mo-
rum 265,1; in moribus 273,1;
operis 131,15; virtutum 2o7, i.
insigniores insulae 244, 20.
Adam Bremensis.
insudare plantationi 26, lo ; tanto
oneri [220, i] ; vgl desudare.
insulae 32, lO; aquilonis 226,10;
aquilonales (?) *230, 15; maris
168, 1. [221, i] ; occeani *268, 15.
274. 275 ; vgl Balticus, Britannia,
Cyclopes, Dani, Fune, Nortman-
nia, Saxones, Suedia.
intercedere apud Deum 37, lo.
interius vadere 71, 20. 241,1. 243,10.
intronizare 66, 10. 84, 15. *107, 10.
145,20. 167,20. 177,20.
invidi 3,5. n39, 25. 184,15; vgl
aemuli. invidere 80, 5. 87, 1.
98, 10. 127, 1. 138, 10. 169, 15.
188, 15. 272, 15. 20. invidia 80,
15. 98,10. 142,20. 144,20. 177,15.
184,1.5. 190,25. 200,5. 202,5.
264, 5. 269, 15. invidiae scopuli
142,20.
iocunda ubique — — amnium co-
pia 5, 5. urbs ilia — — nihil
non babet iocundi aut rari 79,
15. iocundo vultu 96, 10. iocun-
dus Adalbertus *167, 20.
Iste mox ut 34, 15. Iste est, qui
61, 1. Iste Odinkar *97, 15. Iste
Tiadricus *105, 30, N. 0. Iste
Suidger *128, 15. Iste cum esset
134, 15. Iste Thiadmarus [136,
15]. Iste accepit *197, 15. Isti
erant *198,20. Iste liber 281,20.
Vir iste 67, 1. Otto iste *89, 15.
lohannes iste *194, 15; vgl 87,25.
istorici s. historici.
itemque 10, 1. 19, 15. 22, 30, N. q.
2-2, 25. 56, 10. 58, 25. 101, 15. 153,
10. 170,10. 184,1. 187,15. [217,
15]. 243, 10. 270, 10.
iter diei, itinera dierum, als JEnt-
fernunqsangaben ; Landreisen :
diei unius *76, 20. *103, 15. 261,
15. bidui longitudo 233, 1. iter
tridui 69,1. 227,5; quatuor die-
rum 79,1; quinque dierum *249,
15; quinque aut septem dierum
227, 5.*i5; septem dierum 80, 5.
254, 1 ; octo dierum 4, 15. 244, 1 ;
mensis unius 250, 5; duorum men-
sium 250, 5. 261, 20. Scereisen:
iter, navigatio unius diei 80, 10.
*229, 5.15. 240,15. 267,15. 270,
10. 271,1. *272.20. 276,1; bidui
*229, 5. 10 ; tridui 113, 5. *229,
22
338
M. ADAM BREMENSIS
10.20. *238, 15; quatuor dierum
*229, 10. 15; quinque dierum
*249, 15. 261, 20. 268, i ; quinque
aut septem dierum 274, lO; sex
dierum 272, 5 ; novem dierum
*272, 20; quatuordecim dierum
80, 10. *229, 20 ; triginta dierum
*272, 25; mensis uuius 240, 5.
iudex 2,15. 105,5. 167,5. [218,5].
281, 5. iudices christiani 102, i.
iudicialis persooa 147,1. iudicia-
ria manus 61,15. 62,1. iudicia
Dei vere occulta 105, 5. iad.Dei
abyssus multa [279, lo]. iudicio
divino 42.15; iusto Dei 92,1. 113,
10. 166,15; occulto Dei 6. i. *73,
15 ; palatii 187, 5. iudicio et
iusticia 67,15. 117,10. iudicium
absolutum non debet esse 145, i ;
subterfugere 68, i. in iudicium
deferre 67, lo. pro iudicio ha-
bere 9,1. iusticiam et iudicium
facere 62,20. iudicare 145, i.
150,1. 209,1. [222,5].
iumentorum carnes 202,1. 246,10;
decimae 14, 15; lac *253, 20; vgl.
equi.
iurisdictio 108, 20. iurisditionem
habere 188,20; vgl. districtus.
ius famulicii 233, 15 ; gubernandi
Eamsolan monasterium *105, 15;
ordinandi episcopos 64, 10. ius
transfundere [226, 1. 5]. in ius
vocare 149, 5. iura humanitatis
exhibere 252.5. iure 172,5. [279,
10]. iure successionis 38,20. a iure
alienare 29, 1. iuri eccle-
siae defendere 189, 15; vendi-
care atque defendere 192, 10.
iuri suo subicere 152,1.5; te-
nere 118, 15. iuris legitima re-
poscere [21, 15].
iusticia Celebris 121,1.5; regnare
152,5; tua manet 141,15. iusti-
ciam facere 66, 20. 125, 5. 10.
iust. et iudicium facere 62, 20.
iusticia et sanctitate 116, 15.
sanctitate et iusticia 83, 5. pro
iusticia et fortitudine cams 137,5.
iuxta, gleichma/3ig, *95, 15. 252, 15.
269,1; heieinander, 261,20; ge-
md/3, 7,10 280,1; neben, bei, 7,
25, N. b. *76, 15. 77, 5. *1( 3, 10.
Kugelgcstalt der Erde s. rotundi-
tas orbis terrarum.
lacus s. Plunie.
laici *130,20. 160,5. 183,5. 192,15.
193, 15. [217, 20].
lana in vestes uti 264, 1 ; vgl. fal-
dones.
lapis politus 146, i; positus in
memoriam 74, 5 ; quadrus 132, 5.
lapidare 193, 15. *20. lapidea
domus, des Erzbischofs Alebrand
in Hamburg, 132,5; in Aspice
151,5; s. Petri (Dom), in Bre-
men, 24, 20. lapides muri, von
Bremen, 145, 25; preciosi [190, 1].
lapideum claustrum 131, 10.
laudare, geloben, festsetzen, 206,15.
laudare arma 206, 5. laudare in
commune, allgemein billigen, 252,
20. laudator 181,5. laude sum-
ma predicare 135, 5. laudem
comparare 180,15; habere 182,
20.25; quaerere 282, 1. in laude
habere 201,25. laudibus extol-
lere 241, 10. *250, 20 ; mulceri
181, 15. laudum genus omne
143, 1. laus Bescelini 130, 5;
Saxonum perennis [93, 20]. laus
ecclesiae vera 281, 15 ; humana
*170, 25. laudes Dei 280,5.*20.
laurea martyrii 122, 10. laureatus
spiritus celum petiit 254, 15.
lectica 206, 15.
legatio, legationis ministerium,
negotium, officium, gentium, ad
gentes, in gentes, in gentibus,
verbi Dei, borealium nationum,
der Hamburger Kirche, 21, 1. 22,
5. 10. 23, 15. 26, 10. 29, 5. 30, 1.
37, 5. 10 (witer Ansgar). 38, 20
(Bimbert) .47,5 (Ada Igai'). 69, 1.20.
60,20 (Unni). 62, 1. 10. 89, 1 (Adal-
dag). 90,15. 106,5 (Libentius L).
111,10. 119,1.20 (Unwan). 123.15.
(Libentius II.). 133, 15 (Bescelin-
AJebrand). 143, 10. 151, 10. 162, 1.
166, 20. 167, 5. [218, 20J. [219, 10.
15]. [220, 25]. 274, 1 (Adalbert).
legatio Hammaburgensis eccle-
siae 2,5. 57,5. 73,5. 279,20.
280,1; ecclesiae 112,1. lega-
WORT- UND SACHREGISTER. iudex — ludibrio.
339
tio hereditaria predicandi 3,25.
legationis officium quasi heredi-
tarium 38, 20. legatio ad gen-
tes, des Bonifaz 11,5; des Ebo
20, 15; Odinkari in Sueoniara
85,10; Turgot episcopi in Suedia
119,1. legatns apostolicae se-
dis, pdpstUcher Legat (Titel), 33, 5.
*161,i5. [222, 10]. [225,10.20]; vgl
vicarius. legati, Gesandte, 7, 5. 30,
20.58,1.61,10. 63,1. 90,20. 95,io.
*106, 15. 116, 5. 142, 5. 151, 15.
153,1. 15B. 157,5. 15. 160,1.5,
167, 15. 183, 1. 10. 186, 1. 215, lo.
[220, 15. 30]. [221, 25]. 261, 15.
268, 5. legatio, Gesandtschaft,
255,1.
legio *169, 20.
legitima (suhst.), die E7iefrau,*llB,
10. 119,10. legitima regina *164,
20. (neutr. Pluralis), die recht-
md/3igen EinMnfte, 208,1. legi-
tima iuris reposcere [21 , 15].
legitima temp or a, fiir die pro-
motiones ecclesiasticorum ordi-
num, 215, 5. legitimos habere
filios, von Nehenfrauen, 251, 15.
lepores [185, 5. lo]. lep. nigri 267, i.
leprae morbus 124, l. leprosi
286, 20.
levare mensam [218, i]; oculos
261,10; plausum cum voce [217,
15]; in regem 52,15; in regnum
158,5. *197,i5.
leviter (= facile) [93, 20]. levior
introitus 161, 1.
lex naturae 8,5. naturali quadam
lege [273,5]. non rex nisi tan-
tum lex *273, 15. legem parem
accipere 79, 10. leges, bei den
Sachsen, 8, 5. leges et iura ab
Haroldo constituta 88, 25. leges
et mores, der Ddnen, 233, 10—20.
pro lege habere 273, 5. legibus
firmare 8, 1. legaliter 14, 20,
libelli huius materia 199, 1. libri
huius tenor 142, 15. libellum
repudii dare 153, 5. libellulus
3,20.
Liber (= Vita) 46, 25.
liberalitas 109,10. 111,5. 135, 5. [10].
libeialissimus 199, 1. liberi,
Freie, hei den Sachsen, 8, 1. li-
berti 8, 1. 5. libertas 7, 10. 14,
10. 62,1. 102,1. 117,5. 176,10.
184, 25.
libra argenti 180,25. 181,1. 189;
auri [187, is]. 188, [1]. 5.
libri, in Bremen im Nachla/3 Adal-
berts, 214,5; der Asa, *124, 20;
als GeschenJc der Grdfin Emma
*127, 20; in Bremen 139,5; anti-
quiores ecclesiae, von Bremen,
52, 1. librorum agri 281, 15; vgl.
Bremensis, fraternitatis, libelli,
psalterium.
lignea domus (Dom) 24, 20. lig-
neum claustrum 131, 10. ligneus
pons 78, 5. lignorum copia mi-
nima, auf Island, 272, 10.
limes 4, 10. 14, 20. 16, 5. 73. 74.
240, 15. 241, 15. 242, 1. 263, 15.
269, 10.
lyrica Horatii *245, 20.
litare s. homines.
litterae 1, 15. 126,5. 236,5. 261,15.
litterarum scientia 199,1; inscii
*178, 20. litteris eruditus *97, 15.
litterae, Briefe, 37, 5. 68, 15.
160, 10. [221, 20. 25]. litterae pa-
pae 153,5. 160, lO; vgl. apices,
epistola. litteralia studia 126, 5.
litteratissimus vir 89, 10. litte-
ratus 69, 10.
longior vita *128,20. 140,1. 162,15.
longum tempus 10, 1. 22, 10. 61,
15. 93, 5, vgl. N. i. longe ante
26, 20. *124, 5. multum tempus
112,5. 126,15; temporis 201, 10;
vgl. diutinus. longa spatia 80,
15. 242, 1. 5; vgl. 169, 1, longae
viae *160, 25. longe lateque
198,10. [219,15]. longe, tveit ent-
fernt, 5, 15. 39, 1. *105, 15. 271,5.
278,1. longe precurrere 176,20.
longiturnus 168, 10.
loqui ex aliqua re (= de aliqua re)
[279,5]; vgl. dicere.
luci consecrati et deorum nomini-
bus appellati 8, 15; quos paludi-
colae frequentabant 108, 10. lu-
corum accessus 246, 5. lucus
sacer, zu Upsala, 260,1.5; s.
Wildloch.
ludibrio habere 43, 10. 54,15. 117,
15. ad ludibrium ducere 194,1;
exponere 121,10; habere 93, 1 ;
servare 103, 10. post multa lu-
22*
340
M. ADAM BREMENSIS
dibria 122, 15. pro ludo habere
201, 20.
luna continue lucet in Norwegbe,
Halilande 286, i.
lupi 203, 20. [218, 5].
uxuria, Sinnlichheit, 144, 15. 198,
15; Weichlielikeit , Schwelgerei,
264, 1. luxuriose 236, 5.
macrobii homines 248, 5.
magi, Zaulierer, heidnische Priester,
117, 15. 121, 5. 10. magica ars
101, 1. magicae artes 208, 25.
209, 1. 265, 5. magus, Erzhischof
Adalbert, 191, 5.
magister scolarum, in Havihurg,
*132, 20. magister 51,15. m. regis
186, 15. magisterium 66, 15. 82,
10. 89,10.
magnates 13, 15, 22, 20. 92, 5. 148,
10. 167, 5. magnatium (Gen.plur.)
167,5. 178,5. 183,25.
magnopere 164, 5. m. curavit, ne
182,20; providit, ne 167,1; stu-
duit, ut 161, 1.
maiestas Domini 170,20; impera-
toria [225,20]; regia 179,5; s.
reus,
maior domus 179, 10. [226, 1].
maleficae artes 159, 15. malefici,
Zauberer, 101,5. 117, 10. 209, 1.
265,10. maleficia 120,5. 20^,
20. 264, 10. maleficus 196, 5.
*208, 25 ; vgl. divini.
malle, gerne icollen, wollen, 21, 20.
25,5. 88,1. 116,10. 147,20. 149,5.
167,10. 182,1. [218,20]. [220,25].
[224,15]. 261,1. 274,5; vgl 207,
1; Heber wollen, 234,1. 263,1.
mammona 184, 20.
mandare, befehlen, *50, 20. [222, 1] ;
auftragen, 201, 1 ; mitteilen, 56,
15. *211,20. mand. alicui, brief-
lich auffordern, 37, 5. mandare
per edictum. 35, 1. 5. mandata
legare 174, 20.
manentes, Hintersassen, 67, 1.10.
mangones , Handler , Kaufleute,
204, 1.
mansi 15, 1. 25, 15. 67, i. 187, 10.
188, 5. 192,5. 216,1.
manus imperatoris 109, 5; iudi-
ciaria 62, 1. manibus suis bap-
tizare 97, 1. 5 ; regis commendare
46,10; se tradere 154,5; in ce-
lum tensis 96, 10; post terga
ligatis 104, 1. 5 ; vinctis 92, 15.
manum imponere, beim Segen,
142, 10. manus impositio 61, 10.
15. manum vertere 131,5. ma-
nus dare, sich ergeben, 109, 10. 15 ;
mittere in regem, Hand legen
an, 191,1; truncare 193,1. manu
fortis 134,1; percutere 180,20.
208, 5 ; plenaria edere 11, 10 ;
propria subscribere 17, 1. ma-
nuum labore vivere 265, 5;
opus 26,10. ad manum esse 51,
1; offerre *262, 20. ad manus
esse 146, 5 ; venire 54, 5. 186, 25.
in manus concludere 54,20; tra-
dere 91, 5; in manibus habere
205, 20.
marca argenti 184, 20. *262, 20.
marcae auri *127, 15. [190, 1];
vgl. aurum, libra.
marcha quae trans Egdoram est
117, 1. marchio, 3Iarkgraf, 57, 1.
63, 1. 92, 15. 93, 1. 10. *102, 10. 15.
*104, 15. [13.% 15].
mare congelatum *272, 20 ; magnum,
die Nordsee, 42, 15 ; orientale, die
Ostsee, 74,10. *237, 20; vgl. oc-
ceanus.
maritima, die Kilsten, Gestade, 4,
10. 92, 5. 135, 1. 154, 5. mari-
tima regio *15,20. *239, 10. ma-
ritimae regiones 58, 25. 159, 10.
188,5; Saxoniae partes 12, 10.
maritimi Sclavorum populi
241, 15.
martures, Marder, 246, 1. 251, 10.
martures albi 267, 1. marturina
vestis 245, 15. 246, 1.
martyr 36, 20. 121, 15. 135, 20. 153,
15. 267, 10. martyres 104, 10.
martyrum patrocinia 25, 5; reli-
quiae [27, 5]. 70, 1. martyrium
11, 10. 12, 1. 10. 17, 10. 21, 15. 27,
10. 104,1. 113,10. 120,i.*20. 177,
15. 199, 5. *200, 25. 246, 5. mar-
tyrii laurea 122, 10 ; palma 88,5.
199, 5. 10. martyrizare *40, 20.
*85, 15.
mater, die Hamburger KircJie, l,io.
215, TO. mater Hammaburg 67,
15. 90, 15. 109, 15. 168, 5. mater
WORT- UND SACHREGISTER. luna -- morte.
341
Hammaburgensis ecclesia 98, lo.
ecclesia mater 72, lo.
mater Dei 132, 5. 170, lo ; vgl. ge-
nitrix.
matricularius, (Jch'chlicher) JDiener,
Mer = Kanoniker, 146, 20. ma-
trix ecclesia 36, 10 ; vgl. metro-
polis.
matrimonii vinculum (clericorum)
*173, 2C.
mausolea*265,io. mausoleum 141,1.
mediastinus, GehiJfe, 163, 1.
mediatores 39, 10. mediante archi-
episcopo 116, 20; papa Sergio
28,10; gratia largitatis 161,5.
medici 179,5. 183,5. 209, 10. 210, 1.
211,15.213,5. medicamina 209,
10. medicus: Adamatus Salerni-
tanus.
medioximus [177, 5].
mellita, cms Honig hereitetes Ge-
fran^, 131,5. melle opimus ager,
in Schweden, 251, 5.
melodia correcta a Guidone mu-
sico 129, 1.
memorabilis 18, 10. 36, 15. 92, 10.
122,5. 134,1. 143,1. 193,5. 196, 1.
200, 20. 217, 15. 232, 5. 254, 15.
260, 10. 272, 5. memoriale 31,
10. 15. 45, 15. 141, 15. *265, 15.
mensa canonicorum 131,1.5; vgl.
penus episcopi.
Menscheno'pfer s. homines.
mercatores, in JEstkland, 244, 15.
merces, in Bremen, 204, 25. mer-
ces omnium septentrionalium
nationum, m Jwm^e, 79,15; pere-
grinae in Sueonia 251, 5. merci-
bus dives Sconia 234, 10; vgl.
negotiatores, mangones.
mergitur 5, 15. *72, 15. *74, 15.
metropolis 19,1.5. 22,20. 71,10.
73,1.5. 119,15. 125,15. 132,10.
168,5. 194,5. 206,1. 215,1.249,5.
279, 15. metropolis civitas 80,
10. *234, 20. 267,5; sedes 170,5;
urbs 130,5. metropolita 119,5.
metropolitanus 109, 15. 150, 1.
151,15. 164,10. 166,20. 167,20.
*169, 20. 172, 1. 175, 1. 178, 5.
190,25. 198,1. 202,5. 205,5. 210,
20. 212,5. 214,5. [220,15]. [222,
25]. 237,10. 249,5. 254,5. 261, 10.
269, 1. [273, 5].
miles, Lchensmann, Bitter, 135, 1.
153,15. *154, 15. 160,1. 179,15.
186, 10. 189, 1. 191, 25. 192, 5.
204, 1. *276, 20; vgl. homo, mili-
tes, Krieger, 264, 1. militare
15,20. 26,15. 133,1. 134,5. 250,5.
miliaria 231, 5.
ministeria divina 143, 10. mini-
sterium 71, 5. 166, 20. [218, 15].
ministri, Ottos I., 67, 5 ; altaris
103,1. 192,20; vgl. 170,10. mi-
nistrare [90, 10]. 258, 5.
miracula 25, 1. 27, 15. 35, 10. 36,
10. 15. 44, 1. 61, 10. *85, 15. 86, 1.
159,20. 261,10. *266,i5. *270,io.
miracula in Sanctis 43, 15. 20;
et sanitates 121,15; sanitatum
199,10. 267,10; virtutum 158,1.
254, 10; vgl. virtutes. presti-
gia et miracula 117, 15. mira-
culum 42, 10. 43, 1. 15. 44, 20.
54,10. *92, 15. 96,5.10. 275, 10.
[279, 1].
missa 127,5. *141, 20. 170,15. [216,
20]. *262, 20. 264, 20.
mysteria ecclesiastica obire 170,
15; quae ad missas fieri solent
[216, 20j. mystice 163, 5.
modema tempora 42, 10. moderni
170,25. 263,5.
molendinum 171, 5.
molestus (= maestus) 208, 20. [224,
15]. molestia [222, 15]. mol.
corporis 206, 15. moleste ferre
269, 5.
moneta s. publica.
monachi 21, 1. *29, 15. 108, 5. 163,
10. *20. 197, 5. monachica per-
fectio 46, 25. monachicus vesti-
tus [244, 5]. monachus 37, 1.
46,25. 164,1. 193,15. [218,15].
[223, 1. 5]. *230, 20. *231, 20.
monasterium 26, 10. 29, [1]. *15.
47,1. 50,5. 52,5. 126,1.5. *139,
20. 231, 5. monasteria virorum
ac mulierum in Sclavania 86, 5;
vgl. cella, cenobium, claustrum.
monasterialis competentia 15,
10. monastica professio, regula
s. professio, regula.
monstra 117, 10. 159, 15. 247, 1. 248, 5.
*256, 20. monstruosi hominum
greges 256, 15.
morte preventus occubuit 112,10;
342
M. ADAM BREMENSIS
inmatura m. prev. occ. 102, i.
morte preventus 134, 20.
mos est barbaris 134, 15; inter
barbaros 161, 5. 10, vgl. 96, 1;
placari deos 260, 1. morem ge-
rere [180, 10]; insuescere 182, 10.
mores hominum 167,10. [220,25].
morum damna 139,5; perturba-
tio 209,5.10; probitas 61,5. 89,
10.261,15. moribus imitari 174,
15. more antiquorum Romano-
rum *265, 15 ; explanationis uti
238,1; luporum 2U8, 20; pecudum
103, 10; prisco patrum 282, 10 ;
Latino 170,15; solito 169,25. ex
more 215, 10. pro more 127, 5.
mores Adalberti 142,5. 144, 1. 207,
10. 209,10. 213, 20. mores Ad. cor-
rupti 179, 15. mores, von Vol-
Tcern: der barbarae gentes [220,
10] ; christianorum in Scotia
286,5.10; Danorum 23'{, 20; der
Islander 272. 273 ; der Bewohner
von lumne 79,15; der Norweger
264. 265, 1 ; Saxonum 9, 15 ; der
Sembi vel Pruzzi 246, 1; Sueo-
num 251. 252.
Moxque 20, 10 ; vgl. 109, 30, N. t.
205, 25, N. d.
mulieres canonicis coniunctae *123,
20. mulierum consortia *107, 15;
vincula *173, 20; incontinentia,
Genit. obiectivus, *164, 20. De
mulieribus sententia 173, 1 ; vgl.
coniugia, connubia. mulieres
Danorum venditae 234, 1. mu-
lierum copula, bei den Schwe-
den, 250, 10. muliebris potestas
176, 5.
mundus, mundanus s. gloria, mun-
danae prudentiae stadium 2, 15.
murus civitatis, von Bremen, *128,
20. 129,5. 131,10. 145,25; von
Hmnburg, 132, io.*i5; vgl. vallus.
musicus 128, 15.
natura, von Gegenden und der
Sehopfung dllgemein: n. concedit
272, 15. n. non erant dii 8, 10.
n. Baltic! maris 237, 10 ; freti
Baltici 74, 10. mare natura tem-
pestuosum 232, 15. Neptunus
triplicis naturae 79, 20. n. pa-
triae (SacJisen) 180, 10; regionum
[226,10]; Saxoniae 4,5. 131,5;
Sclavaniae 75, 10 ; septentriona-
lium regionum 279, 15. natura,
von Menschen: naturam exce-
dentes immunditiae 202, 1. na-
tura feroces 9, 10. Ill, 10. na-
turalis furor 280, 10 ; s. lex.
naufragium perferre 39, 1. nau-
fragio perire 231, 10. naufragus
231, 1. nautae 113, 5. 232, 1.
*270, 10. 277, 10. nauta *276,20.
naves 63, 10. 92,5.15. 135,1. [136,
1]. 152, 1. 228, 10. 242, 10. 243, 5.
252, 15. *266, 15. *270, 15. [276, 1].
278. naves magnae 113, 1. *196,
15. _ navis 80, 5. 87, 15. 267, 15.
navis, bildlich, 209, 10. navium
fragmenta 231, 10. navali bello
confligere 100, 10. navalia bella
91, 10. navigantes 246, 15. 248,
10. *249, 15. navigare 7,1. 230,1.
270, 10 ; n. per terram 172, 1.
navigatio 272,5. *20. 276,1. na-
vigium 140,5. 230,1. *247, 10 ; vgl.
carbasa, classis, remigantes, vela.
negotiator quidam, in Kurland,
244, 10. negociatores, in der terra
feminarum, 247, 1. negotiatores
Bremam frequentantes 204, 20;
vgl. mercatores.
neniae, beim Gotterdienst zu Up-
sala, 260, 5.
neopbitus, neubekehrt, 156, 10.
neptis, iSiclite?, *102, lo.
nigromantici, Zavberer, 244,5; vgl.
magi.
nobilis 60, 15. 66, 1. *70, 20. 85, 10.
93,5. 97,1. 110,5. 111,5. 119,1.
128,5. 132,10. 143,5.20. 166,1.
[216,25]. 276,5. 286,10. nobi-
liores 73, 1. Nobilissimus, ah
Kapitelanfang, 5, 5. 257, 15 ; nobi-
lissimus 4, 1. *29, 15. 70, 5. 79, 5.
*89, 15. 111,5. *133, 15. 138,10.
144, 1. 265, 5. nobile castrum
132,1; contubernium 26, 15 ; ex-
emplum 174, 5; verbum 46, 1.
nobiles, bei den Sachsen, 8, 1.
nobilitatis curam habere 7,25;
indicium 183, 20. nobilitas 7, 25.
147,5. 150,5. 165,5. 178,5. 213,5.
[216, 10]. nobiliter 45, 20. 89, 1.
141,10. 237,5.
WORT- UND SACHREGISTER. mos — pantomimi. 34^
Nordpol s. axis septentrionis.
uotare avaritiae 177, 5 ; in aliquo
aliquid 183, iO. notandum est
282, 10. notis quibusdam discer-
nere surculos 8, 20.
no vitas: Cuius novitate facinoris
67, 10. Cuius novitate miraculi
96, 10. Cuius rei novitate per-
vestiganda 277, 1. noviter, neuer-
dings, 273, 10.
nuper, ehemals, vor Zeiten, 60, 15.
250,5; vgl. 204,20. 230,5. 235,
15. 240,1. *263,20. [276,1]. nuper,
kiirzlich, unldngst, 1, 1. *259, 15.
260, 10. 262, 15. 274, 15.
nuptias celebrare 259, 5; (ecclesiae)
peragere 145, 20; vgl. sponsus.
oblatio, Gabe bei der Messe, [216,
25]; vgl. *262, 20. 264,20.
oblicus sanguis 197, 1.
obrizum aurum *178, 20.
occeanus, die Nordsee, 5, i5. 6, 15.
7, 1. 16, 5. 20. 72, 10. *81, 15. 229,
1. 231, 5. *238, 15. 239, 5. 240, 10.
251, 1. occ. caligans 239,5. *269,
35(?). *273, 20; occidentalis 75, 1.
238. 239, 1.5; septentrionalis
122, 1. [276, 1]. occeanum mare
*16, 25. *239, 15; vgl. Britannia,
insula. — Das europdische Nord-
meer (an der Kuste Norivegens),
263,10. 265,5. *266,io. *268,i5(?).
272,5. 274,5. 275,15.20. 277,5.
occ. infinitus 270, 5. 276, 15 ; qui
totum mundum amplectitur 269,
15. 270.
officinae (claustri) 139, 1. 146, 5.
olographa manu 172, 15. 20.
opipare 179, 1.
oppidum 22, 5. 58, 10. 60, 5. 108,
10. 15. 131, 15. 170, 5. 272, 15.
278,5. oppida: Birea, Brema,
Ilammaburg.
oppugno (= expugno) 6, 20 (?) ; rich-
tig 113, 5.
opus Italicum 131, 15.
oratorium 25,1. [36, 10]. 129, i.*i5.
[218,5]; vgl. basilica, capella.
ordinare, weihen, hduflg. ordinatio,
Weihe, Bischofsweihe, 11, 15. 17,
10.15. 34,1. 36,10. 51,5. 71,15.
139, 10. 142, 10. 145, 20. 156, 1.
168,1. [222,15]. [226,5]. 230, 10;
Abtiveihe *105, 15. ius ordinandi
episcopos s. ius. ordo, Stand,
163, 5. 181, 10 (0. sacerdotalis).
191, 10. 204, 15. sacrorum ordi-
num benedictio 264, 20. ordines
ecclesiastici s. promotiones. ordo,
Reihenfolge, 26, 1. 142,5; ex or-
dine *128, 15. [216, 20]. 278,20;
Ordnung, Vorschrift, 35, 5. ordo
cancellorum varius, Anordnung,
131, 10. in ordinem diffinire
143, 20.
orientales reges [220, 15. 20] ; vgl.
mare, pelagus.
ostrum, Furpur, 78, 5.
pactum 100,5. 112,15. 136,10; p.
federis 161, 10.
pagani, Heiden, 12, 5. 27, 15. 38,
25. 40, 15. 41, 5. 10. 42, 1. 47, 15.
53,5. 54,15.20. 57,5. 62,15. 81, 1.
87, 20. 94, 15. 95, 5. 118, 10. 122,
5.10. 126,1. 137,15. 138,1. 143,
25. 151, 20. 161, 10. 162, 15. *163,
20. 164,10. 165,15. 168,10. 193,5.
*20. 194,5.*15. 195, 1.15. *20. 201,
20. 210, 20. 226, 15. 236, 10. *255,
15. *258, 10. 261, 10. 262, 1. 15.
*265, 10. 275,10. 283,5. paga-
nici ritus 79, 10. 108, 5. paga-
nicus ritus 9, 15. paganismus
59,15. 96,5. 99,1. 105,5. 109,1.
195, 10. 262, 10. paganitas 162,
15 ; vgl. gentes, gentiles.
pagus, Gau, 14,25. 15,i.*25. 42,15.
86, 10. *239, 10. 15.
palatium 47, 1. 61, 5. 67, 5. 15. 147,
15. 179,5. [181,10]. 187,5. 199,25.
[226, 1]. pal. sacrum 17, 5. pal.
Aquisgrani 41, 5. *15; Goslariae
171,5. 213,5; Nemetense 17, 10.
palatinus comes 200, 15. 208,
15. Pfalzgrafen s. Dedus, Fri-
dericus.
palleum 23, 10. 38, 15. 47, 5. 54, 1.
55,10. 61,10. 89,5. 107,10. 123,1.
127,15. 130,5. 142,5. pallium
52, 1. pallia centum 187, 10.
palma s. martyrium.
paludicolae, in der Diozese Bremen,
108, 10.
panis albus 131, 5.
pantomimi 183, 1. 5.
344
M. ADAM BREMENSIS
papilio *120, lO. 15.
paramenta , (Jcirchliche) SchmucJc-
gegenstdnde (?), *127, 20.
parasiti 181, 25.
parentes *107, 15. 151, 1. 177, 10.
191, 20. 199, 20. *245, 20.
pares 67, 5. pares esse gaudent
(Sueones) 253, 1. sui pares,
seinesgleichen, 208, 20.
parrochia 14, 25. 15, 1. 15. 16, 1.
33, 10. 53, 10. 62, 10. 70, 1. 76, 10.
77,5. 81,5. 89,15. 90,5. 94,5.
128, 5. 143. 150, 5. 20. 153, 1.
*162, 25. 168,5. 170,5. 175,10.
179, 20. 188, 15. 20. 189, 5. 15. 193,
1.5. 207,15. 231,1. 235,15. 237,5.
241, 15. 270, 1. parrocliiani 200,
15. *25 ; vgl. toparchia.
partes ambae 149,15. partes cesa-
ris expostulare 96, 1. partium
aemulatio 108, 20 ; studia 32, 20.
pascha *139, 25. p. celorum 141,5.
paschae dies *14i, 20. 196, i;
festivitas *111, 20; sollempnita-
tes 170, 10. paschalis festivitas
140,5.10; sollempnitas 206,15;
vgl. agnus, azyma.
passio 12,1. 54,15. *103, 15. [122,1].
193, 15. *20. passiones huius tem-
poris 39,5. pati, den Mdrlyrcr-
tod erleiden, 13,1. 193, 10; ab
aliquo *96, 20 ; vgl. martyrium.
pastor 1, 1. 38, 1. 127, 5. 158, 1. 176, 5.
185, 15. 191, 15. 20. 200, 15. 203,
20. 210, 25. [218, 5]. 236, 20. 282,
10. pastores pecudum 265, 5.
pastoralis cambuta 127, 15 ; ferula
38, 15. 47, 5; virga 55, 10. 142, 1;
vgl. cura. pastorale officium
50,15. 167,1; verbum et exem-
plum 2,20. pastoraliter 126,15.
paterfamilias 8, 20.
pater patriae 130, 10.
patres 2,5. 69,5. 111,15. 149,15.
203, 10. patres nostri, hihlisdi,
69,5. sanctorum patrum auctori-
tas 43, 15. patrum concilia 33, 1 ;
priscus mos 282, 10 ; lelatio 106,
10; volumina 281,5; vgl. regula.
patria (= terra), Land, 101,5. 157,
10. 180,10. [220,5]. 248,5. 262, 10.
267,5. 280,10; vgl. 81,5. 155,1.
patria haec (— Saxonia) 109, 5.
200, 10. patria, Vaterland, 87, 20.
*103, 15. *114,io. 153,15. 154,1,
159,5. 239,5.
patriarcha 182, 1. patriarchae 142^
15. patriarcharum ritus 265, 5.
patriarchatus 175. 206, 1.
patrimonium 36, 1. 70, 5. 97, u
*110,i5.
patrocinia, Reliquien, martyrum
25,5. 29,10; sanctorum 68,15.
*169, 20. patrocinium, Schutz,
[136, 20]. 214, 1.
patrueiis, Neffe (Bruderssohn),
19,20.
pauperes 14,20. 36,1. 44.15. 45,20.
46,1. 71,5. *107, 15. 138,15. 144,
10. 189, 10. *192, 25. 202, 25. 208,
10-20. 207,25. 215,25. [217,5].
264, 5. pauperes esse 189, 10.
pauperes natales 67, 1. pauper
seculi 60, 15. paupertas 29, 1.
272,15. paup. spontanea [69, 15].
pelagus orientale, die Ostsee, 230, 1.
pensio 166, 5. 189, 1.
penthecosten sollempnitates 170, 10.
penus episcopi, Vorratskammer des
Bischofs, die mensa episcopalis,
[217, 25, N. f.].
peregrinatio, Pdqerschaft , 68, 10.
99, 5. 194, 15. [225, 5]. peregri-
nari 201, 10. peregrin! 36, 5.
144,10. 183,5.10. *192,20. 213,
10. 15. peregrinus *139, 15. 199,5.
peregrinae merces, fremd, aus-
Idndisch, 251,5; pelles 245,10.
permisit abire regie donatum 135,5;
abire donatos [181, 10] ; abire
illaesum 201, i; vgl. dimisit.
persecutio 27, 15. 30, 1. 15. 41, 1.
42,5. 45,5. 47,15. 50,1. 53, 10.
58, 10. 90, 15. 106, 10, 110, 10.
198,1. *200,25. 236,20. perse-
qui 117,15. 145,10. 184,10. 185,
5. 191,25. [218,15]. 246,5.
pertinxerit, zu pertingere, 9, 20.
pestis 259, 5; simoniaca *107, 10.
phase (= pascha) 140, 15.
philosophiae divinae studium 2,15.
philosophi *178, 20. philosophi
nomen *97, 15. philosophorum
sententiae 182, 25. philosophi-
cum ocium 199,25. philosophus
2,20. 197,5. philosophus Christi
10, 20. 21,5. philosophi: Lan-
francus, Odinkar.
WORT- UND SACHREGISTER. papilio - prepositura. 345
phisici [279,1].
piratae, pyratae, 21, lo. 25, i. 41,5.
58,15. 92,1. 93. 94,5. 100,15.
[136,1]. 228.1. 231,5.10. 232, i.
15. 233, 10. 240, 5. 245, 5. lo. pi-
ratica *158, 15. piraticam exer-
cere 20, 15. piraticae excursio-
nes 27,1. 39, 15; vgl58,io. piratici
raptus 233, lo. 264, 5. piraticus
mos 135,1; populus 280,5; rap-
tus 233, 10. 274, 15 ; vgl Asco-
manni, predones, Wichingi.
placita 46,30. placitum generale
Sueonum 32, i; Sueonum cum
rege Olaph ll8,io. is; vgl. warh.
plebs 8, 30 (Gegensatz proceresj.
docta plebs, die Bremer Kano-
niker 282,5.(20?).
plenaria copulatio 37,15. plenaria
manu 11,10. plenarius ordo mi-
nistrorum 170, lo. plenarium,
em Behdlter fur Tcirchliche Gegen-
stdnde (Reliquien), [187, 2o],
pollicita fides *152, lo; mulier *102,
10. pollicitae sedes 7. lo.
pontifex, hdufig. pontificalis ca-
thedra 26,20. pontificale pal-
leum 38, 15. pontificatus 71, lo.
15. 142, 20. *168, 20. pontifices
ecclesiae nostrae fvmi Bremen)
*29, 15 ; Romani *18, 20. ponti-
ficium 146, 20.
populares 9, 1. 169, 10. 286, 5.
populosissima civitas de christia-
nis, von Christen strn'Tc hevolJcert,
103, 10. populosissima civitas
*195, 15 ; vgl Solin 52, 10 : populo-
sissima insula.
porta grandis, in der Bremer Stadt-
mauer, 131, 15.
posteri 2, 1. 25, 1. 46, 1. 54, 10. 60,
15. 66,5. 88,1. 130,5. 165,1. 219,1.
posthabere 62, 10. [220, 20].
potentium (Gen.plur.) 130, 10. 204,
10. 213, 15.
potestates 61, 15. [225, 15].
potiones, als Heihniftel, 210, 25.
prebenda *124, 15. *130, 20. 131,1.
prebendarius *104, 15.
precariae nomen, 189, 5.
precepta, Konigs- und Kaiser-
urhmden, facere 82, 15 ; Karls
d. Gr. 14—17; Ludwigs d. Yrom-
men 23, 10 ; Ludwigs d. Deutsclien
33, 10; Ottos I. 62, 1. 64, 1;
Ottos III. 82, 15 ; precepta im-
peratorum (der Ottonen) 82, 10.
15 ; Konrads II. *127, 20. *128, 15 ;
Heinrichs IV. 188, 1. precepta
ecclesiae, die Bremer Konigs-
nrkunden, 214, 10; principum
49, 1; vgl. archivum, privilegia.
preceptum Adriani papae 15,5.
preceptum, Befehl, 14, 1. 204, 15.
predecessores 55, 1. 61, 15. 123, 10.
133,10. 170,5; vgl. antecessores,
decessores.
predestinare 12, 10.
predia, predium, 29, 5. 70, 10. *92,
20. 129,10. 150,15. 157,1. 170,15.
171, 10. 15. 192, 1; s. Dispargum,
Groningon, Hiddiurode, Lasti-
mona, Lismona, Loctuna, Plisna,
Ramsolau, Ripesholt, Sincicum.
predicare, predigen, absolut, 13, 6.
24,1. 50,15. 71,15. 98,10. 110,5.
predicare mit dem Akkusativ 12,
15. 17,10. 19,5. 45,1. 61,10. 86,1.
199,5. *254,2o. *268,io. 269, 1.
pred.euangelium 261,25.262,1; in
Suedia 96, 20 ; nomen lesu omni-
bus 254,15; verbum Dei 274,1;
verbum Dei alicui 38, 20. 85, 1. 5.
122, 5. [224, 10]. verb. Dei in
aliqua terra 11, 1. verb. Dei per
Sueoniam 59, 10. verb. Dei pu-
blice 22. 5. verb. Dei gentibus
38, 20. [220, 15]. pred. mit dem
Dativ *266, 15, vgl. N. e. pre-
dicare, laut beJcennen, 66, l;
raten, betreiben, *126,20; preisen,
5,10. 135,5. 162,5. 254,5. 271, 10.
predicatio 11, 1. 24, 1. 35, 10.
38,15. 57,20. 66,10. 122,5. 124,1.
1^25, 5. 133, 10. 236, 10. 256, 1.
279,15.20. predicator 58,5. pre-
dicatores 9, 20. 10,15. 30,i. 88,5.
98,20. 125,1. 167,15. 199,1. [220,
30]. 246, 5. 252, 5. 10. 280, 10.
predicatoris officium peragere
24, 15 ; vgl. euangelizare.
predoues, Seerduber, 58, 20 ; vgl.
piratae.
pretectorum vices, Grafendmter^
67, 10. prefectus 22, 5. 27, 15.
prepositura 94,3. 123, 10. 15. *139,
20. 140, 15. 150, 10-20. 151, 1.
169,10. 180,5. 202,25. 203,1.
346
M. ADAM BREMENSIS
205,20. 208,1. 237,5. preposi-
tus 55,5. [69,15]. 104,1. 108,1.
123, 1. 128,1. *132,2o. *139,20.
144,1. 151,5. 180,25. 203,5. pre-
positi operum, in Bremen, (151,5).
202, 20.
presagia equorum 8, 25; reram
182,10. presagium rerum 211,15.
presbyter 32,5. 35,5. 45,15. 103,10.
*110, 20. 193,10. 200,20. 201,1,
presbyteri 38,25. 47, lo. 51, lo.
98,5. 103,10. 117,20. 151,15. 163,
5. 15. 204, 15.
presertim: cum presertim 32, 15.
204, 25. presertim cum 28, lo.
209, 1. presertim si 76, i. pre-
sertim quod 51,10. 172,5.
presul, Bischof, 2, 5. lo. 61, 15.
112,1. 133,1. 140,5. 142,15. 144,
20. 146,1. 151,10. [177,1]. 188,20.
206, 5. 10. 211, 10. 281, 1.
pretorium ducis, herzogliches Schlo/S,
Burg, in Hamburg, 132, lo.
primas 271, i. primatus curiae
187,5; regni 20, lo; rei publicae
190, 20.
princeps, der Herzog von Sacfisen,
109,10. princ. latronum 126,10;
quidam Danorum 136, i; s. Go-
teschalcus. principes, deutsche
Konige oder Kaiser, 49, i. 55, 15 ;
deutsche Reichsfilrsten, 142, lo.
176,5.10. 205,10. 206,20. [225,
25] ; die sdcJisischen Herzoge (imd
Graf en) 126,15. 133,5. 147,5.
principes regni 191, i; seculi
144, 15. principes, allgemein,
181, 10. *212, 20; in England
196, 5 ; in Noricegen 120, 5 ; hei
den Schweden 2;")!, i5; hei den
Slaven 86, lo. *102, lo. 125, 15.
132, 15. [137, lo]. principatus
*84, 15.
pristinae libertati donare 14, lo ;
reddere 68, lo. 147,1. in pristi-
nam libertatem se vindicare 176,
10. a pristina virtute pessum-
datus 208,10. in pristinum gra-
dum restituere 205, 5.
privilegia, Papsturhunden, 38, 15.
47, 10. priv. Romana *161, 20.
175, 10; Romauae sedis 64,5;
Romanorum 27,5; Romauorum
pontificum *18, 20; sedis aposto-
licae 49, 1 ; Bremensis ecclesiae
50, 10; ecclesiae nostrae (von
Bremen) 163, 1. privilegium *33,
15. 55, 10 ; privilegium Hogeri, fiir
Hoger (?), b4, 10. Zitierte Papst-
urhunden: Gregors IV. 23, 10;
NikoJaus' I. 83, 5.10; Sergius' III.
51, 5; Johanns X. 55, 10; Ser-
gius' IV. *106, 15 ; Clemens' II.
*148,20; Leos IX. [226, 1]. anti-
qui honoris privilegium 1, 5;
privilegia [225, 20].
proceres, bei den Sachsen, 8, 30.
professio et vestis monastica 38,
10. 46, 15.
prognostica mortis 207, 5.
promotiones ecclesiasticorum ordi-
num 215, 5.
promunctorium 233, 10. 240, lO;
*272, 25.
pronepos, JJrenJcel, 88, 1.
propheta, der Psalmist, [279, 5].
prophetae 32, 15. prophetia 32,
5.15. *124,io. 195,5. prophetice
195, 5. propheticus spiritus
26, 15.
propter (= prope) 5, 5.
propugnacula,Zmwen, 131, 10.132,5.
proscribere ad iugulandum 12, 10.
proselitus 1, 5.
prosper ventus 232, 15. succedenti-
bus prosperis 67, 10. 152, 5. 10.
205, 5. ruentibus in occasum
prosperis 190, 15. prosperis in-
crementis aucta legatio 162,1.
279, 20. 280, 1. prosperitas 14, 5.
23, 10. 62, 10. 138, 10. 162, 1. 180,
15. 210, 10. 212, 1.
protus (= protoscriniarius) 68, 1.
provincia 4,5. 6,1. 11,5. 12,5. 13,
15. 14, 30. 20, 1. 67, 15. 75, 15.
76,1. 92,5.15. 104,10. *111,20.
* 161, 20. 163,1. 168,15. 172,10.
188,20. 195,1. 210,20. 226,15.
231,10. 241,20. *2r)0, 15. 253,10.
259, 5. 260, 10. 263, 5. 269, 5. 15.
278, 5. 280, 5. in provintiam
redigere 14, 20.
provisor 167, 5. [222, 10]. prov.
ecclesiae 16, 1. provisio 168, 5.
providentia Dei 22, lO. 26, 20.
psalmi spetiales 200, 10; vgl. 218.
psalterium 127, 5. ps. aureis
scriptum litteris [187, 15. 20].
WORT- UND SACHREGISTER. presagia - rumigeruli. 347
pseudochristiani 143, 25.
pseudoprophetae 210, 5.
publica consultatio 8,20; moneta
*178, 20.25; gaudia 283, i; nego-
tia206,i5; res 143, 10. 147, 20; se-
curis *234, 10; via 16, 15; villa
(Bremen) 25, 15 ; vox 210, 1. publi-
cae causae *252, 25; res 173, 10.
245, 1. res publica 61, 1. 151,
3.5. 176,1.20. 182,1. 190,20.
211, 1. in publicum procedere
217, 10. publicare titulum chri-
stianitatis 79, 10. publice annun-
ciare verbum Dei *163, 20; di-
vinare 182, i; habere christia-
nitatem 57, 20; moliri [220, 5. 10];
predicare 22,5; verberare 186,5.
iq[uadragesima 201, 25. quadra-
gesimale tempus *110, 15.
quadrangula forma claustri 131,10.
quadrus lapis 182, 5.
quaestor 204, 15.
quanti (= quot) 269,15. 282,15;
vgl. 9, 5. 125, 1 ; vgl. tanti.
quidem s. Et quidem.
rasta, Meile, 29, 5.
rebellare [63, 15, N. c]. 102, 5. 108,
15. 109,1. *152,io. 154,5. 166,
10. rebellio 154, 10. rebellis 14,
30. 91,1. 109,10. 191,20. [221,20].
reclusi 13, 10.
recognoscere 17, 5.
recolere, sich erinnern, gedenTcen,
257, 5. 282, 15.
reditus; fructus redituum 201,10.
redivit 66, 1 ; vgl. transivit.
refectorium 146, 5.
regnum, oft ; das frdnkischeBeich, 10,
1. 28, 1. 10. [29, 1] ; das ostfrdnkische
Reich, 32, 15. 20; das deutsche
Reich, 57, 1. 82, 5. 102, 1. 132, 15.
171,1. 174,1. 176,5. 177,10. 184,
15. 191,1. 207,1. 214,15. [225,
25]; vgl. im-pei'ium. regna Euro-
pae 19, 10. regnum lesu Christi
4,1. regnum accipere 99, 15 ; in-
trare 110, 10 ; optinere 48, 10. a
regno depellere *259, 15. 262, 10.
ad regnum consecrare *164,25. in
regno restituere 186, 15. in reg-
num levare 158,5. *197, 15 ; ponere
20,10. *113,i5; restituere 21, 10.
100, 1. 121, 5 ; substituere 82, 5.
regales diviciae 161,5. rega-
lis muuificentia 31, 5 ; stirps
187, 1. regia potestas [225, 25] ;
stjrps 84, 10 ; vgl. reus.
regula districtissima congregatio-
nes custodire 90, 10 ; canonica
[69, 20 J ; fratrum, der Bremer Ka-
noniJcer, *156, 20 ; monastica vi-
vere 35, 15; salutaris 26, 15;
sanctorum patrum 139, 10. abs-
que regula vivere 197, 5. regu-
lariter vivere 237, 5.
relicta, Witwe, 99, 5. *157, 15.
religio (absolut = Christiana rel._^
118, 5. rel. nostra 85, 15. 155, 10.
[273, 5. 10] ; paterna 109, 1 ; vera
9, 10 ; vgl, divina rel., Christi-
ana rel.
reliquiae s. Adalbert! *96, 25; s.
Mauritii 70, 10 ; sanctorum 70, 10.
214, 5; sanctorum confessorum
Sixti et Sinuicii 29, 10; sancto-
rum martyrum 70, 1 ; sanctorum
[martyrum] 27, 5.
remigantes 274,15. remigatio *238,
15. remiges 278, 10. remigium
80,1. remorum nisus 278, i; vgl.
carbasa, classis, naves, vela.
renovare privilegia 50, 10. *148, 20.
repulsio 112, 5 ; vgl. depulsio, ex-
pulsio.
res publica s. publica res.
restituere 203, 1 ; in gradum pri-
stinum 205,5; in regnum 21,10.
100,1. 121,5; in regno 186,15;
in sua 282, 25.
resurrectio carnis *265, 15.
reus regiae maiestatis 234, 1. re-
giae maiestati obnoxius 179, 5.
ritus gentis 39,10; gentilium anti-
quus *265, 20; ydolatriae 101,5.
*20; libationis 260, 5; nationis
[220,10]; paganici 79, 10. 108,5;
])aganicus 9, 15; patriarcharum
265,5 ; s. Arabum ritus im Namen-
register. ritu oppidi munita in-
sula 278,5.
rotunditas orbis terrarum 275, 5.
rumigeruli 181, 25.
348
[ M. ADAM BREMENSIS
sacellarius, Schatzmeisfer, 236.1.
sacer fons, die Taufe, 21, lo. 63, 15;
sacra bibliotheca 281,5. sacri-
ficia Sueonum, zu Upsala, *258,
10. 259. *260, 20. sacrificii exami-
natio 172, 15. sacrilegium *139,20.
[189, 25]. [190, 5]. 203, 15. sacro-
sanctus 25, 15. sacrum palatium
s. palatium.
sacerdos Christ! 60, 15 ; Dei [216,
2o]; populi (Saxonum) 8, 20.
sacerdotes 14, 15. 22, 20. 37,15. 54,
10. 58,1. 103,1. 133,5. 153,5. 162,
10. 163,1.10. 172,15. 264,15.20.
265, 1. 269, 1. sacerdotes Dei
34, 15. 56, 5. 202, 10 ; deorum, in
Schweden, 259, 5. 260, 10 ; lesu
Christi 14, 15; provintiarum =
Erzbisclwfe, 172, 15. sacerdotium
89, 1. 184, 5. 237, 5. sacerdotalis
presentia 27, 10; ordo 181,10.
sacramenta christianae fidei 9, 15.
sacramentum baptismi 57, 20 ;
fidelitatis *151,25. 154,5. *160,
15. 20.
saltus, Waldgebirge, 5, 10. [15]. *74,
15. 80, 10. 226,15; im Plural, 76,5.
*163,20. 228,1.235,5; Sprung,
Satz, 240, 15.
sancti Dei, die Heiligen Goites, 15,
10. 15. 140, 10. sanctus Dei 29, 5.
58,1. 96,5. sancti martyres [27,
5]; omnes 209,1. 214, 1. sancto-
rum corpora 25, 5; omnium
festivitas 88, 10 ; reliquiae 70,
10. 214,5; sollempnitates 201,25.
sanctimoniales 163, 10. 204,1.
sanctuarium 107,5. 146,15. 191,15.
[218, 10].
sanitates, Wtmderheilungen, 121,15.
sanitatum gratia 36, 20; gratiae
88, 15 ; miracula 267, 10, s. mira-
cula.
satelles, Ministeriale (?), 149, 5.
satellites Antichristi 117, 15. sa-
tellicium, Vasallendienst , 186,
10. 15.
satrapa 119,20. 198,5. 240, 1.
scandala 117, 15. 193, 5. 197, 5.
scandalizare 30, 15. 252, 15.
scedulae 3, 5.
sceptrum 20,10. 80, 10. 82, 10. 84,5.
113, 10. 116, 15. 186, 5. 137,5.
152, 1. 19G, 5. 258, 10.
scindulae 54, 20.
scismatici *128, 20. 148, 10.
scolae, in Bremen, [69, 20]. 97, 1,
156, 1; in Hamburg, *132, 20^
scolis_ melioribus imbuti Nort-
manni 264, 10.
scrinia ecclesiae, von Bremen, 65,
15 ; vgl. archivum.
Scriptura, die heilige Schrift, 13,
10. *166, 25. 215, 10. 265, 10.
scutum argenteum deauratum
[187, 15].
seculum, Weltkhen, Weltliclikeit,
14, 5. 24, 5. 45, 10. 60, 15. 85, 10.
141, 15. 144, 15. 145, 5. 155, 5.
167, 20. 183, 10. 199, 25. 215, 25.
[225, 15]; vgl. aurea.
secum (= cum eo) 126, 10. 135,5;
richtig gebr audit 22, 1. 71, 5.
111,1. *20. 117,20. 155,10. [224,1].
secumque (= et cum eo) 57, 15.
sibi (= ei) 14,25. 62,5. 171, 10.
196,10; richtig gebraucht 11,5.
*111,20. 117,20. *133,15. 147,15.
155, 10. [171,5]. 175, 10. 179,1.
182, 1. 192, 15. 202,5. 208, 10.
[216, 10]. 243, 10.
securis, HenJcerheil, 284, 1. sec.
publica *234, 10.
sedere annos usw., mit AJcJcusativ,
17, 10. 25. 26, 1. 31, 5. 37, 15. 20.
88, 5. 46, 15. *50, 15. 51, 20. 54, 5.
55, 1. 61, 1. 89, 5, vgl 25, N. b.
107, 10, vgl 25, N. c. 123, 1. 127,
15. 130, 1, vgl 25, N. d. 142, 1,
vgl 25, N. b.
senatorum ordo 191, 10. senatrix
*126, 20. 138, 10.
seniores 3, 10.
septem viri dormientes, quasi dor-
mientes *250, 15. *266, 10.
septentrio, die Lander des Nor-
dens, 88, 5. *266, 10. septentrio-
nis axis 277,5; fulmen 159,10;
latitudo 3,25. 73,5. [220,5]; na-
tiones 82, 1; plaga 263, 10; po-
puli 64, 10. septentrionales gen-
tes *250, 15; nationes 14, 15.
170,5. [220,10]; populi [220, 3o];
regiones 279, 15. septentrionalis
occeanus 122, 1. [276, 1]; vgl
aquilo, Saxonia.
sepulcrum 12, 5. 13, 5. *49_, 15. 88,
15. 159, 20; vgl confessio. se-
WORT- UND SACHREGISTER. sacellarius — stagnum. 349
pultura mortuorum 265, i ; paga-
norum *265, 10—20.
sequi : Secuta est ulfcio divina 91,1.
157, 10. secutum est in-
crementum 65, 1. Sequitur irrup-
tio Uugrorum 50, i; vindicta Dei
*155, 15. gravis vindicta secuta
est 190, 15. vindicta peccatores
seqiiens 185, 15.
serenitas nostra, Titel, 15, 15.
sermo 37,25. 151, 10. 158, 10. 202,5.
216,5. 252,10. 280,15. sermo est
[88, 20]. 94, 5. *102, 5. 106, 10.
*107, 10. 122,5. 281,10. 274,15.
sermonem facere *214, 20. ser-
mones omare 281, 5. sermonum
loqiielae 182, 10. de christiani-
tate nuUus sermo 165,20. sermo
exhortacionis in ecclesia 163, 5.
sermocinari 166, 5.
servare ad ludibrium 188, 10 ; ad
triumphum 194, 1.
servi, hei den alien Sachsen, 8, 1.5;
Dei 48, 1. 150, 1 ; ducis 205, 1 ;
JErzh. Adalberts 201, 10 ; proprii
153, 10. servientes Deo 163, 15.
169, 10. servitium, Zins, Abgabe,
[188,10]. 192, 1. *20; Leistung,
Lieferimg, Dienst, 108, 1. 178, 10.
193, 1. 203, 1. 211, 10. in servi-
cium donare *92, 20. in servitio
habere 189, 10. servitus, in
DdnemarJc, 234,5. servitutis iu-
gum, der Slaven, 102, 1. servus
202,25. 281,1.20. servus servo-
rum Dei 25, 15 (mcht Papsttitel).
♦160,20. [221,20].
seu = et, s. sive.
si-, sy-.
sibi s. secum.
siccitas 157, 15.
Siebenschldfer s. septem viri!
sigillum Horici regis 31, 20. sy-
gillum apostolici 156, 10.
signum cancri 271, 10.
symouiaca heresis 172, 15. sim.
pestis *107, 10.
simulacra 261, l. simulacrum Fric-
conis 237, 1. 258, 10 ; Redigast
78,5; Thor 122,10; vgl idola.
synagoga 173, 1.
singularis 43, 1. 123, 5. 130, 15.
144, 5.
synodus 47, 5 ; zu Worms 891 : *50,
20; zu Tribur 895: 49,1.5; zii
Mainz 1049: 172. 173; in Dania
celebranda apud Sleswich: [221.
222] ; vgl. concilium.
sive (= et) 151, i5. 240, 1. 249, 10.
seu (= et)_96,i(?).
solere : amplifico sermone, ut sole-
bat, — — describens 158, 10.
cum ingenti, ut solebat, multi-
tudine armatorum 179, 20. magni-
ficum prorsus, ut semper sole-
bat, concilium [221, 15].
Soli diutius expectabantur — —
[221, 15]. sola expectabatur
175, 5.
solidi argenti *130, 20.
solis accessus et recessus 275.
solstitium 271, 10. 272, 1. 275,
1—10. sol continue lucet in Nor-
weghe et Halilande 286, 1.
solium, Thron, 142, 5. 258, 1.
sollicitudinem gerere 71,1. 150,5;
habere 45, 20. 123, 10 ; vgl cu-
ram agere. sollicitudo omnium
ecclesiarum 167, 1.
somnia 182, 10. 183,1. 207, 25. 210,
15. sompnium videre *120, 15;
per sompnium videre [185, 5].
sonipedes regii 251, 10.
sorte di videre terram 7, 10 ; varia
gesta sunt 138,5. pro sua sorte
exercere terram 7, 15. sortiendo
facere omnia in privatis rebus
*252, 20. 25. sortes et auspicia
8, 15. 20. sortis iactu 32, 1. pro-
priae sortis termini 8, 1. sor-
tium servator 101, 1. sortiri
5, 10. 6, 5. 29, 1. 80, 10. *97, 15.
111,5. *132,20. 134,15.20. 231,1.
*251, 20.
spiritus divinus 55,5; immundus
44,5; malignus *92, 20 ; prophe-
ticus 26, 15 ; sanctus 280, 20.
282, 15. spiritum victorem ex-
halare 104, 6.
sponsus, der Bischof, vermahlt mit
seiner Kirche, 281 , 15 ; vgl. nuptias.
sp. celestis, Christus, 36, 1. 52, 10.
stadia 58, 20. stadium medii cur-
sus 104, 5; mundanae prudentiae
2,15.
stagnum, Landsee, 74, 5. stagnum
Danorum, quod Slia dicitur,
*226, 15.
350
M. ADAM BREMENSIS
statuae trium deorum, im Tempel
zu Upsala, 258, i.
stilo fideli exarare 17, 20; vgl. ca-
lamus.
stipatores, Gefolgsleute , *262, 15.
20. stipatus cum 60, 1. 186, 1.
[224, 10]. stipatus magna classe
*137, 20.
stipendia 15, 20. 165, 15.
stipulare, verlange^i, fragen, for-
schen, 48, 5.
stolae aureae *127, 20.
studia 150, 1. 166, 20. studium di-
vinae philosopbiae 2, 15 ; plan-
tandae christianitatis 85, 1 ; pre-
dicandi 24, 1. stud, et necessitas
quaerendarum sedium 7, 1. stu-
dia litteralia 126, 5 ; partium
32, 20. studium Adaldagi totura
fuit in conversione gentium 66,
10; eius ad conversionem paga-
norum incitare 62, 15 ; eius to-
tum erat pro salute animarum
35, 10 ; eius totum exarsit in
conversione paganorum 236, 5 ;
legationis non omittere 47, 10.
totumque st. vertens ad lucrum
animarum 90, 5. studio Adal-
dagi recipere sutfraganeos 61, 15 ;
Sclavi conversi 75, 10. 15; artis
magicae deditus 101, 5 ; floren-
tissimo scolas regere [69, 20] ;
magno laborare ut 118, 10; multo
laborare 175, i; magno legatio-
nem exequi 90, 15; religionis
fervere 20, 15 ; ardere 163,5;
sacerdotum convaluisset Chri-
stiana religio 133, 5 ; tanto im-
plore legationis officium 60, 20.
suae voluntati et studio erat
ad martyrium 12, 10. studium,
vgl 11,1. '^7,5. 85,1. 144,5. 149,
5. 150,1. 164,10. 178,1. 180.1.
[5]. 197,5. [225,10]. 252,5. stu-
diose 139, 10. studiosus 66, 10.
67, 15.
subdiaconus 128,10.
sublegales, Unterworfene, 14, 15.
subrogare 123, 20. *124, 10. 231, 1.
263,1.
subscriptio 49, 5.
substituere in regnum 82,5.
subtilis, eine Art Mrchliches Ge-
wand, [187,25].
suburbana 210, 15.
succedere 26,20. 48,5. 82,5. 106,
10. 122, 20. 134, 1. 155, 5. 203, 10.
268,5. succ. in cathedram 83, 1;
in regnum 134, 10 ; in sceptrum
116, 15. successionis dignitas
46,20; ius 38,20. successor 54, 5;
succ. confirmari 47, i; regni
134,5. successorem accipere 44,
10 ; ponere 123, 20. successores
33,5. [226,5].
sufFraganei 61, 15. 65, 15. 89, 10.
130,5. 175, 10. [220,1]. [221,5].
[225, 10]. suffraganei episcopa-
tus 71,20. suffraganea (Brema)
32, 20. 49, 10.
supeii 20, 1.
supersticio 108,5. 183,25; sup. bar-
barica 262,5; Saxonum 9, 15;
Sueonum 257, 10. supersticio-
num genera 9, 5. supersticiose
260, 15.
suscipere, empfangen, erhalten, chri-
stianitatem 35, 1, 83, 5. [98, 1].
99, 1 ; ferulam pastoralem 47, 5.
52,1. 61,10; fidem [273,5]; filium
114,1. 115,1. *164,25. 194,10;
filios 136,10; heredem 82,15;
legationem 20, 15. 38, 20 ; pasto-
rem 38, 1 ; regnum 34, 10. 63, 10 ;
virgam pastoralem 142, 1 ; vgL
25,5. 27,5. 38,10. 46,15. 50,5.
158,1. 160,15. *169, 20. *263, 20.
2<Sl, 1. suscipere, aufnehmen, bel-
lum91,i; hospites 71,5; a sacra
fonte 63,15; vgl. ^l,b. *194, 15.
198, 15. *254, 20. 277, 15. 278, 15.
20 ; aiif sich nelimen, 262, 5.
suspendi inter duos canes 149, 5.
10 ; als Offer im Hain zu Up-
sala, 260, 1. 5. suspensus ab of-
ficio *237, 15.
talenta 165, 20.
tanti (= tot) 53,5. 104,10. 142,15,
(147,20?); vgl. 192,20; s. quanti.
tempestas (= tempus) 81, 10. 171, 1.
tempestas, Sturm, 44, 1. 80, i»
*270, 15; maritima *135, 25;
seculi 199, 25. tempestuosus
232, 15.
tempi um, der Tempel in Jerusa-
lem, [195, 5]. templa sacra, die
WORT- UND SACHREGISTER. statuae — vel.
351
KircJien in Bremen, 282, 25.
templis includere deos 8, 15 ;
vgl. Bremensis, Rethre, Ubsola.
termini 8,1. t. barbari 66,20; Da-
norum 63,5. terminis fluminum
claudi 76,5. terminos circumscri-
bere 16,5. 20; regni ponere 57, i;
vastare 12,15. terminum acci-
pere 19,20. terminus 77, 5. *162, 25.
241,20. terminus, JEnde, Schlu/S,
207,10. 279,20. terminare, enden
(intrans.) , 239,5; contentionem
* 106, 15; trennen, abgrenzen, *16,
25. *239,15.
terrefacere, erschrecken, 207,5.
thalamus 188,5.
theologus 110,5.
tbuiibula, turibula, Weihrauch-
fasser, 187, 15. [20].
tibia : per tybiara suspendere inter
duos canes 149, 5. 10.
toparchia (= parrochia?) 168, 10.
[241,35, iV. fj.
tyrannus 35, 1. 39,15. 53,5. 136, 10.
153,5. 159,5. 160,5. 192,5. 283,
5. tyrannicae presumptiones
160, 1.
totae, alle, provinciae 163, 10.
280, 5; regiones 261, 5; vires
257, 10. tota regio 63, 5. totum
studium s. studium.
tragoedia 49, 5. 204, 1. tragoedico
planctu 41, 10.
transivit 113, 1. 140, 15. 204, 20;
vgl. redivit.
transmarinae ecclesiae 110, 10.
ecclesiae, quae trans mare sunt
64, 15. 65, 1. transmarini epi-
scopi [221,15]. transmarina [hoc
est Sueonia vel (= et) Nord-
wegia] 86, 1.
tribunal, der CTior der KirchCf 129,5.
173, 5 ; vgl. chorus,
tributarius 10, 1. 14, 15. 40, 10.
tributum 7, 15. 19, 15. 27, 1. 56,
10. 65,10. 86,15. 109,15. 116,20.
133,1. 152,5. 162,5. 184,15. 228,5.
23:^,10. 244,5.
triclinium 258, 1.
trinitas sancta 87, 25.
triumphare, mit dem AlcJcusativ, 56,
5. 10. ad triumphum servare
194,1. cum triumpho redire 165,
20 ; regredi 22, 10.
turris firmissima, auf der Bremer
Stadtmauer, 131, 15 ; spetiosa
14f), 25. turres 132, 5. 15.
ulcisci 63, 1 ; aliquem (= in ali-
quem) 41, 5 ; in aliquem 43, 5.
151,5. 200,10; mortem 137, 10 ;
patrem ulcisci [137, 10]; veteres
iniurias 112, 5. ultio 121, 5.
*164,20. ultio Dei 197,5; divina
91, 1. 157, 10. [185, 10]. ultionem
repetere 185, 25. tempus ultio-
nis 191, 10. Deus ultionum 129, 10.
undecim milia virgines s, virgines.
urbes 41, 5. urbes singulae, im
Slavenhnde, 163, lo. urbibus
ceteris similis 150, 10. urbis
decus 73, 5. urbium immunitas
62 , 1. urbes in Deutschland:
Brema, Hammaburg, Magedhurg,
Traiectum (Maastricht): in Ita-
lien: JRoma; in Faldstina: Jeru-
salem; im Slavenlande: Aldin-
hurg, Dimine, Leuhice, Lontium,
Razzispurg; vgl. civitates.
uri, Aueroclisen, 267,1.5; vgl. bu-
bali.
ursi [185, 5. 10]. ursi albi 267, 1.
usurpare potestatem 16, 5.
uti, gehrauclien, mit dem Akkusativ,
202, 1. 5. *209, 20, N. b ; mit dem
Ablativ, 35,15. 55,5. 62, 10. 171, 1.
183,20. 217,10. [220,15]. [225,10].
231, 10. 238, 1. 246, 10. 264, 1.
266,1.281,25. utillimus 111,15.
utrique 34, 10. 51, 5. 63, 10. 92, 10.
[225, 20]. 233, 15. utraeque eccle-
siae 235, 15.
Tadus (statt vadum^, Fart, 74, 1.
vallo munire firmissimo 93, 25.
94, 1 ; vgl. murus.
vana gloria s. cenodoxia.
vasa altaris 42, 5 ; argentea 187, 15.
vas chrismale s. chrismale.
vectigalium pensio 166,5; vgl.
exactio.
vel (= et) 10,1. 45,1. 58,25. (76,5?).
86,1. [90,5]. (99,5?). 104,10.
108,5. (110,1?). 110,10. 116,20.
118,20. 130,10. (188,5?). (145,
15?). 147,25. 148,1. *158, 20.
352
M. ADAM BREMENSIS
162, 20. 168, 1. 170, 1. 171, lo.
175, 1. (183, 5, vgl N. 1). 206, 20.
[221,10]. (226,5(?).io). *234,i5(?).
237, 5. *238, 15. 245, 5. 246, 10.
250,1. 251,10. *254, 15. 255,5.
263,5. 265,1. vel maxime 19,
15. 179,25. [225,20]. et maxime
87, 10.
vela pandere 113, 5. *229, 20. *238,
20. 274, 10 ; tendere 80, 5. 276, 10 ;
torquere 229, 1. 267, 15. velifi-
care *228, 15. *229, 5. 261, 20;
vgl. carbasa, classis, naves, remi-
gare.
vellere pecorum tegi 272, lo.
vendicare iuri ecclesiae 192, 10;
vgl. vindicare.
vera dicere 181,20; dicere rustice
59,20; esse contestari *247, 10 ;
predicere 210, 10. vera ecclesiae
laus 281, 15. verane an ficta
siut in medio relinquere 49, 10.
magis verum esse non diffidimus
121, 10. veraci et dulcissima
narratione 199, 5. veracia 281,
25. veracissimus 48, 1. 166, 1.
veraciter 44, 10. 54, 1. 57, 1. 122,
15. *163, 25. 166, 1. 213, 15. [216,
15]. 219, 1. 274, 5. veridico ser-
mone 37, 25.
verbum Dei audire 38,25; euan-
gelizare 58,5. 118,1; lucratur
animas 269, 5 ; publice annun-
ciare *163, 20 ; vgl. predicare.
vestes sacrae, in Bremen, 127, 15.
vestimenta sacra, in Bremen im
Nachla/3 Adalberts, 214, 5.
Vetus testamentum 170, 20. vete-
rum lectio multa 6, 1 ; traditio
52, 5. veterem querelam instau-
rare 65, 15 ; querimoniam reno-
vare *133, 15. vetus amicitia
172, 5 ; querela *2f>, 15. vete-
res, die alien Bremer, 190, 5.
vi et armis 48,5. 58,20. 121, i; vgl.
arma,
via publica 16, 15.
vicarii, die bischoflichen Beamten
(prepositi) in Bremen, 203, 5. 20.
vicarius, Stellvertrefer, 24,5. vi-
carius potestatis, Ottos I., 66, 20;
sedis apostolicae 33,5. 160, 10.15.
*161, 15.25. [221, 25]; vgl. legatus.
vicedomnus 89, 15. 128, 5. 203, 10.
204, 25. vicedomiuus *89, 15.
vicedomnatus 205,5.
vicem committere *50, 20. 66, 25.
67,10; suam committere 202,20;
commendare *268, 15. vice sua
commendare [90, io]; con-
cedere ius 64, 10. vices commit-
tere 67, 10 ; commendare 67, 20.
vicissim 161, 10.
victor et victus 41, 10. 82, 5.
viduata ecclesia, durch den Tod
des Bischofs, 30, 5. viduitatis
damna 73, 5; vgl. nuptiae,
sponsus,
vigiliae matutinae 52, 10; sancto-
rum 201, 20.
villa 17, 15. *92, 20. villae proxi-
mae, bei Bremen, *123, 25. villi-
catio 208, 1. villici 201, 10.
villae in Deutscliland: Bremen,
Pleccazze.
vindicta 185, 15. 190, 15. 193, 5 ;
v. Dei *155, 15; magna Dei v.
*49, 15. vind. malefactorum 8,5;
peccatorum 73, 1 ; scelerum 94.
10. in patris vindictam 126, 10.
vindicare 48, 1. 93, 10; se in pri-
stinam libertatem 176, 10 ; vgl.
vendicare.
vineae, in Sachsen, [180, 5]. vi-
num 5, 1. 131, 5.
virga episcopalis 89,5; pastoralis
55, 10. 142, 1 ; vgl. baculum, cam-
butta, ferula.
virgines, Nonnen, 46,5. 70,5. vir^.
sanctae 36, i; undecim milia
*266, 15. virgo, die Jmujfrau Ma-
ria, 260.15. 261,1. virgo Christi
70,5.
virtus, Tuqend, 10,20. 26,20. 130,
10. 143, 15. 182, 20. [185, 10]. 208,
10. *245, 20. virtutes, Ttigenden,
2,20. 11,5. 88,10. 90,5. 117,10.
118, 1. 144, 15. 156, 20. 173, 10.
183,25. 198,15. virtutis exem-
plum *110, 15. virtutum opera
117,10; insignia 237, 1 ; s. doc-
trina. virtus. Tapfei'lceit, 6, 15.
81,5. 166,1. 198,10; Mannschaft,
92,10. virtutes, Wnndertaten,[S%,
20]. 158,1.5. *254,20. virtus mira-
culorum 25, 1. virtutes et mira-
cula 22, 5. virtutum miracula
254.10. miracula virtutum 158,1.
WORT- UND SACHREGISTER. vela — xenodochium. 353
virtus, Tuclitigkeit, 57, lO. 125,15.
166, 1. 167, 10; Macht, Starke,
14,10. 65,10. 84,1. 116,20. 125,
15. 166, i.*25. [185, 10]. 198,10.
258, 5.
visio *120, 20. 158. lo.j^is. [216,15].
in visu apparere 45, 15.
vita contemplativa 13, lo ; solitaria
199, 25.
Vita, Biografjhie, s. Ansgarius,
Liudgerus, Rimbertus, Wille-
brordus, Willehadus; vgl. Gesta,
Historia.
vivens *49, 15. 69. 15. 133, lo. 153,
15. 231,10. *265,i5. 280,10. vivus
151,1. 186,1. 210,20.
vocatio gentium 22, lo. vocatio,
Alibertifung, Tod, 140, lo. voca-
tionis dies 124, i; hora 215, 20.
volucres adorare 244, 15. volu-
crum ditissima insula. Helgoland,
231,15.
votum, vota, Wiinscli, 22, 20. 31,
15. 62,10. 121,5. 132,15. 201,1.
*258, 15. 281, 20. 282, 15. voti
compos effectus 89, 1. 169, 10.
205,5. vota, Geluhde, solvere,
162, io._
vulpes nigri 267, 1.
irarh concilium Sueonum 252, 10.
xenia 157, 5.
xenodochium 45, 20. 71, 1. 5. [90, 10].
123, 10. 203, 5. 10 ; vgl. hospitale.
J s. i.
LETZTE NACHTRAGE UND BERICBTIGUNGEN.
S. 79, N. 1. Zur Vinetafrage vgl. neiiestens: J.F. Leutz-Spitta, Neues
Material zur Vineta-Frage. Mannus, Zeitschrift fiir Vorgeschichte
Bd. VIII (1917), S. 270—279.
S. 89, Z. 47 in N. 4 lies: vom 8. Nov. 989 staU 988.
aS'. 248, Z. 18 lies: BZ^-^'-^ statt 53a-a'.c.
S. 263, Z. 22 lies: im Text nur A 1.2 staU J. 1—3.
Adam Bremeasis,
23
Weimar. — Hof-Bachdruckerei.
^ S UO Q
• CO a
rv) ro
Adamus B.
Adam von Bremen
DD
.M82
V.2
.Ov-.T
S^ '^ <r, CANADA
TORONTO -J.